[zaloguj się]

LEŚNY (259) ai

leśny (237), leśni (10), leśny a. leśni (12); leśny : leśni Mymer1 (1:1), FalZioł (25:5), HistAl (3:1), KochPs (4:1), ZapKościer (4:1). [Za postać leśni uznano przypadki zależne z -ń- oraz N sg m z tekstu rozróżniającego i, y; za postaci wątpliwe uznano zapisy -ni w N sg m z tekstów mieszających i, y oraz N pl m pers z tekstow posiadających obie pewne odmianki].

-ś- (173), -ſ-, -s- (78), -ſz-, -sz- (7), -ſſ- (1).

e jasne.

Fleksja
sg
mNleśny, leśni fNleśnå, leśnia nNleśn(e)
Gleśnego Gleśnej, leśniéj, leśny Gleśnego
Dleśnému Dleśn(e)j D
Aleśny, leśn(e)go Aleśną, leśnią Aleśné
Ileśnym Ileśną Ileśnym
L Lleśn(e)j L
Vleśny V V
pl
N m pers leśni
m an leśni, leśné
subst leśné
G leśnych
D leśnym
A m an leśné
subst leśné
I m leśnemi
f leśnymi
n leśnymi, leśn(e)mi
L leśnych

sg m N leśny (59), leśni (1).G leśnego (7).D leśnému (2); -ému (1), -(e)mu (1).A leśny (12), leśn(e)go (3).I leśnym (2).V leśny (1).f N leśnå (24), leśnia (7).G leśnej (5), leśniéj (1), leśny (1) ZapKościer; -éj (1), -(e)j (5).D leśn(e)j (1).A leśną (2), leśnią (1).I leśną (2).L leśn(e)j (2).n N leśn(e) (11).G leśnego (4).A leśné (4); -é (1), -(e) (3).I leśnym (1).pl N m pers leśni (15). m an [gołąbkowie, kotowie, ptacy, źwirzowie] leśni (4), [osły] leśné (1) BielKron. subst leśné (32); -é (5), -(e) (27).G leśnych (19).D leśnym (1).A m an [ptaki, szczurki] leśné (3). subst leśné (12); -é (2), -(e) (10).I m leśnemi (3). f leśnymi (1). n leśnymi (4), leśn(e)mi (4); -ymi GostGosp; -emi RejZwierc, BudBib (2); -ymi : -emi BibRadz (3:1).L leśnych (7).

stp, Cn notuje, Linde XVIXVIII w.

Przymiotnik odlas:
1. Rosnący, żyjący w lesie, pochodzący z lasu; silvester Mącz, Calep, Cn; agrestis, nemorensis Mącz, Calep; silvaticus Mącz, Cn; nemoralis Mącz (247): Nemoralis, Leśny/ Gáyowy Mącz 245c, 387a, 436b, c; Agreste Dicitur quod rusticum est: et ad agros pertinet, quodque in agris, non in hortis nascitur ‒ Polny, Leſni. Calep 43a, [695]a, 1040a.
a. Rosnący lub żyjący na terenie lasu w stanie dzikim (199):
α. O zwierzętach: nie hodowlany, dziki (69): FalZioł V 63v; Wſłoniow doſyć leśnych w tym tám kráioch/ tákież y Lwow y inych źwierząt. BielKron 451; Tu łos mieſzkániec leśni vprágniony pije. KochPs 155; Wynidź y ty z ſwéy knieie leśny zubrze ſrogi KochJez A4; PowodPr 8; KlonWor 60.

W przeciwstawieniu: »leśny... domowy« (4): Mącz 146c; Leśni ptacy y źwierzętá/ zdrowſze ſą niż domowe/ Kuropátwá/ ćietrzeẃ/ párdwá Droṕ SienLek 6v, 7; SkarŻyw 259.

Wyrażenia: »bestyja leśna« [szyk 2:1] (3): Spráwił ludzyom k odpocżynku tu ná wſzem ſpokoyną noc/ Beſtyam leśnym podał ią iż na ten cżás biegáią LubPs X6; KochPs 155; SkarŻyw 188.

»ptak, ptastwo, ptaszę leśne(-y)« [szyk 4:3] (4:2:1): Kuropathwie mięſo nad inſze Ptaki leſne na ſmacżnieyſze ieſth FalZioł IV 22c, IV 23d; SienLek 6v; SkarŻyw 63; GostGospSieb +2v; BIedne/ leśne ptáſzętá/ gniázdá ſwoie máią GrabowSet B4; KlonWor 60.

»zwi(e)rzę (a. źwi(e)rzę), zwierz (a. źwi(e)rz), zwierzątko leśne(-y)« [szyk 16:4] (15:4:1): Thakże y ſarnie/ zaięcze/ y inſzich leſnych zwierzątek mięſo ieſth kruwcżeyſze y czirpnieyſze FalZioł I 95d, IV 6b; Boc wſzytki zwierzęta leſne moię ſą [Quoniam meae sunt omnes foerae silvarum]: [...] Leſne to ieſt ktore ſą w leſiech. WróbŻołt 49/10, 103/20; RejPs 42; LeopPs 49/10; BibRadz Ex 23/29, Ps 50/10, Mich 5/8; SienLek 6v; A ſnadź źwirzęthá leśne lepſzy żywot wiodą/ niż ten/ kto bez białychgłow żywie. GórnDworz Bb6; HistRzym 66v, 132; RejZwierc 48; KochPs 11; SkarŻyw 259; KoohPhaen 17; KochSob 63; PudłDydo Bv.

Zestawienia: »gołąb leśny« = Palumbus torquatus Kaup (Rost); ptak z rodziny gołębi (Columbidae) (1): GRrzwacż [!] ieſth Gołąb leſny/ ale więtſzy niżli dziki albo Domowy. FalZioł IV 21b.

»gołąbek leśny« = Columba oenas L. (Rost); ptak z rodziny gołębi (Columbidae) (1): Drudzy telko lecie/ ty zową dworowe gołębie. Drudzy ſą leſni á dziczy gołąbkowie/ á ci ſą mniejſzy niżli domowi. FalZioł IV 21a.

»leśny kot« = Felis silvestris Schreb; żbik, drapieżnik z rodziny kotów (Felidae) (3): Leſny kot przed kurzeniem ruty albo migdałow gorzſkich: vcieka FalZioł IV 7a; SienLek 244v; BielRozm 2.

»kozieł leśny« = Capra ibex L. (Rost); zwierzę górskie z rodziny krętorogich (Bovidae) (1): AEgoceros, latine, Capricornus, Koźieł leśny. Kozorożeć. Mącz 4b.

»kur leśny« = prawdopodobnie dziki ptak z rodziny kurowatych (Phasianidae) [cf KUR] (1): [nie będziecie jeść] Bąká/ dudká/ y ſroki. Boćianá [...] Kurá leśnego [montigallus] y niedoperza. BudBib Lev 11/18.

»leśna mysz« = Apodemus silvaticus (L.); pospolity gryzoń z rodziny myszowatych (Muridae) (1): Mus sylvaticus, Leśna myſz. Mącz 436c.

»leśny osieł« = Alces alces (L.) (Rost: łoś); łoś, dzikie zwierzę z rodziny jeleniowatych (Cervidae) (1): (marg) Lápáne dzicy ludzie. (‒) rozmáity źwierz łowią/ iáko ſą báwołowie/ leśne oſły BielKron 293v.

»leśny osieł« = Equus onager Schreb. (Rost); Equus hemionus onager Boddaert; zwierzę dzikie z rodziny koniowatych (Eguidae) żyjące dziko w stepach i na pustyniach Azji (kułan u Kirgizów); onager Murm, Mymer1, Mącz, Vulg, PolAnt [szyk 4:2] (6): Murm 38; Mymer1 27; Leop Eccli 13/23, Dan 5/21; Izali ryczy ośieł leśny [onager] widząc trawę? ábo woł izali ryczy nád pokármem ſwoim? BibRadz Iob 6/5; Mącz 263d.

»leśny szczurek« = prawdopodobnie Glis glis L.; popielica zwana także pilchem, gryzoń z rodziny pilchowatych (Gliridae); glis Mącz [szyk 1:1] (2): Glirarii, Mieyſce gdzie leśne ſzczurki chowáyą. Mącz 146c, 146c.

»leśny wąż« = Coluber Aesculapi Sturm. (Rost), Elaphe 1. longissima Laur.; płaz z rodziny wężowatych (Colubridae) (2): Murm 95; Colubra, genus serpentis, quod cervum fugit et leonem interficit, lyeszny vąsz, drzewny. BartBydg 30.

»wieprz, świnia leśna(-y)« = Sus crofa L (Rost); leśne, dzikie zwierzę z rodziny świniowatych (Suidae) [szyk 4:2] (5:1): Naprzod wezmi ſadła zaięcżego, ſadła wieprzowego nie trzebionego albo leſnego wieprza FalZioł I 15v.

~ Przen: W tekstach biblijnych lub do nich nawiązujących na określenie nieprzyjaciół religii i Kościoła (5): Uieprz) to ieſt Machmet ktory y ſwemi naſladowci rzecżon wieprz leſny. WróbŻołt cc2v; LubPs S3v; KochPs 121; ludźi y ſzláchetnych y wedle świátá zdawná znácżnych/ názywa świniámi leśnymi CzechEp 72; ArtKanc I16v. ~

»leśny woł« = prawdopodobnie Bos primigenius Boj.; tur, wymarły gatunek przodka bydła domowego z rodziny krętorogich (Bovidae) (1): Urus, Dziki woł/ leśny woł/ zubr wlaſnie. Mącz 508c.

[»żaba leśna« = Bufo bufo L.; ropucha zwyczajna, płaz z rodziny ropuchowatych (Bufonidae): Bufo Zábá kroſtáwa Ruſnacy iednym ſłowem zowią Cżerepáchá/ ieſt to Zábá leśna. UrsinGramm 144.]

»żaba leśna« = Rana temporaria L. (Rost); pospolity płaz z rodziny żabowatych (Ranidae); rubeta Mymer1 (2): Mymer1 28; Zaby ſą rozmagite. Iedny wodne drugie błothne/ drugie Leſne czo ſie wchwaſcie chowaią/ drugie ſą zielone FalZioł IV 15a.

»leśna żabka« = Hyla Arboreae (L.); płaz z rodziny rzekotkowatych (Hylidae) żyjący głównie na liściach krzewów (1): Rubeta, lyesna zabka, rana in rubis manens. BartBydg 133b.

Szeregi: »leśny a (też) dziki« [szyk 1:1] (2): FalZioł IV 21a; Onager, Dźiki ośieł. też leśny Mącz 263d.

»morski i leśny« (1): y płodźił ſie [Adam]/ nápiſáli/ ze źwierzęty: s tąd że ſie dźiwow morſkich y leśnych nápłodźiło ná ſwiećie/ ktore ſą podobne nieiák cżłowiekowi: iáko Małpy/ Kocżkodani/ mniſzy morſcy BielKron 462v.

»polny i leśny« (1): SKowronek [...] Miedzi ptaki polnemi y leſnemi napierwiey ku Wioſnie ſpiewać pocżyna. FalZioł IV 23d.

W przen (2):
Wyrażenia: »leśna bestyja« (1): A zaż ten/ co ſię o błądzącego brátá ſtára/ onego piekielną hydrą názywa y niedźwiadkiem? á zaż leśną y dźiką beſtyą y niemotą? azaż Sląſkim y Cygáńſkim mieſzáńcem CzechEp 96.

»leśne zwierzę« (1): Wſtáń y wſpomoſz nas/ á wykup nas od tego Antykryſtá/ y ſlug iego/ dla miłoſierdzia twego: Oto Wieprż dziki puſtoſzy winnicę twoię y pożera ią ſrogie á leśne zwierzę. KrowObr 80.

Szereg: »leśny i dziki« (1): CzechEp 96 cf »leśna bestyja«.
β. O roślinach: nieuprawny (101): KOſmacżek ieſt ziele leſne/ wyſokie/ liſty ma długie/ ſzyrokie FalZioł I 113d, I 95b, 149c, 151a; Y owſzem iako piſmo powiada żołędziem ſie żywili á owocem leſnym GlabGad K3; MiechGlab *4; LubPs V5v; Synu cżłowiecży/ y coż ieſt drzewo máćice winney przećiwko inym drzewam/ ábo látoroſłká miedrzewy leśnymi? BibRadz Ez 15/2, Cant 2/3, Ez 15/6; BielKron 137; Mącz 245c; SienLek 64v; BielSpr 73; BudBib 1.Par 16/33, Ps 96/12, Is 44/14, Ez 15/2, 6; a Gdy by teſz paſztwa leſznyą srodzyela tedy ten mlynarſz ma teſz wolnoſzoz swyny w leſzye wychowanyę [!] ZapKościer 1588/77, 1588/80v; ZawJeft 38; Popioł kiedy leśnymi drwy palą/ máią go oſobliwie zbieráć GostGosp 124, 132; A to chcemy bydź trzymano y o dębiéch leśnych [de quercubus sylvarum JanStat 1112] SarnStat 668, 669 żp.

W połączeniu szeregowym (1): Lećie polne źiołká/ leśne/ y ogrodkowe/ ktore miánowićie ſpiſáć/ ſuſzyć GostGosp 132.

W przeciwstawieniach: »domowy (10), ogrodny ... leśny« (11): CZoſnek [...] domowy ieſt cziepły y ſuchy wtrzeczim ſlopniu/ á leſny ieſzcze cziepleyſzy ieſt FalZioł I 5c; Domowa [macierza duszka] tha ſie ſciele po ziemi/ ale leſna roſcie ku gorze FalZioł I [138]c; Pira. Gruſzka. IEſt drzewo domowe y leſne FalZioł III 23d, I 34a, 73d, 93c, 101c, [138]c, 147c, III 7a; GórnDworz D2.

W porównaniu (1): iáko drzewo ogrodne w leśne ſie obráca/ [.,.] ták y cżłowiek prędko zdzicżeie GórnDworz D2.

W charakterystycznych połączeniach: dąb leśny(-a, -e), drwa, drzewo (13), fijołeczek, kwiecie, mech, owoc (3), pastwa (pasza) (3), ziele (ziołka) (4).

Zestawienia:»leśna benedykta« = Geum urbanum L. (Rost); roślina lekarska z rodziny rożowatych (Rosaceae), kuklik pospolity (1): Leontopetalon, herbae genus, Wald benedicten/ Leśna benedictá. Mącz 189a.

»leśny czosnek« = Allium oleraceum L. (Rost) a. Allium ampeloprasum L.v. Porrum L.; bylina rosnąca dziko z rodziny liliowatych (Liliaceae); bulbus, porrum agreste Mącz [szyk 2:1] (3): FalZioł I 5c; Porraceus, Co yeſt z łuku. Porrum aggreste, Leśni czoſnek/ Trzemchá. Mącz 313b, 27d.

»leśna figa, leśne figowe drzewo« = Ficus sycomorus L.; sykomor, figa morwowa, drzewo o bardzo grubym pniu, dochodząee do 15 m wysokośei z rodziny morwowatych (Moraceae), owoc stanowią drobne orzeszki w mięsistym, gruszkowatym, białawym, zielonoprążkowanym osadniku, drewno lekkie i bardzo trwałe stanowiło cenny materiał budowlany już w starożytnym Egipcie (2:1): Leop Luc 19/4; Sycomorus, Leśne figowe drzewo/ albo Aegiptckie drzewo figówe. Mącz 436a; moglibyśćie rzec temu drzewu leśney figi [huic arbori moro]; Wyrwi ſię z korzeniá WujNT Luc 17/6.

»figa leśna« = Ficus communis Lam., Caprificus insectifera Gasp.; drzewo z rodziny morwowatych (Moraceae), rośnie do 10 m wysokości, gałęzie pokładayące się, „owoceczyli osadniki owocostanowe (figi) o słodkim miąższu stanowią ważny artykuł spożywczy na Wschodzie (1): Caprificus, Figi lieśne. Mącz 37a.

»leśny gałgan« = Scirpus silvaticus L. (Rost); roślina z rodziny turzycowatych (Cyperaceae), ostrysz; cyperus (Babylonis) Mącz, Cn; cyperon Mącz (1): Cyperus vel Cyperon, Rodzay nieyáki rokićiny woniáyący y dobrego ſmáku/ Nie którzi máyą zá leśny Gáłgan. Mącz 76d.

»leśny groch« = Orobus silvaticus L.; leśny gatunek wyki, rośliny rosnącej dziko w lasach liściastych Zachodniej Europy z rodziny motylkowatych (Papilionaceae) [szyk 1:1] (2): Leśny groch/ Orobus ſylueſtris, Wild wicken. SienLek 233, X2.

»leśna gruszka« = owoc jadalny jednej z odmian gruszy; achras, pirum silvestre Calep (4): Leſne [gruszki] ſą więczey kwaſnocierpniącze/ á więczey zmarſzcżaią y ſciſkaią żołądek FalZioł III 24a; SienLek 101v; Achras, pyri sylvestris genus est ‒ Zimoſtratki, grdulie, gniełky, lieſnegruſzky. Calep 17a.

~ Przen: Mała wartość, miernota (1): Są tyránnowie cżyrwone iábłuſzká/ Z wirzchu nadobne we wnątrz leśna gruſzká. RejZwierc 226. ~

»leśne jabłko« = owoc jadalny jednej z odmian jabłoni; arbutum, unedo Mącz, Cn; agreste a. silvaticum pomum Mącz [szyk 5:2] (7): PIgwy ſą rozmagite/ Iedny ſą ſlodkie/ drugie takiego ſmaku iako leſne iabłka niedozrzałe FalZioł III 13b, V 18b; Poma sylvatica, Leśne yábłká. Mącz 436c, 14b, 368b, 387a; SienLek 101v.

»jabłko (a, jabłuszko) leśne« = owoc rośliny Citrullus colocynthis Schrad. (Rost: coloquintida); tu ozdoby w kształcie tych owoców (2): A na tárćicach cedrowych ktorymi był dom obit we wnątrz/ było rzezánie ná kſztałth Iábłek leśnych [colocyntarum] (marg) Lekárze ty názywáią Kolocynthydámi. (‒) á kwiátow rozmáitych BibRadz 3.Reg 6/18; BudBib 3.Reg 6/18.

»jabłoń leśna« = Pirus malus L. (Rost); drzewo owocowe pospolite z rodziny różowatych (Rosaceae) (2): Arbutus, Yábłoń leśna. Mącz 14b; Cis, Modrzeẃ, Iábłóń leśna, y inné tym podobné, inſzym obyczáiem tego dochodzą, nie ćiążą tylko. SarnStat 669.

»leśny kalament« = Acorus calamus L. (Rost); tatarak zwyczajny, bylina kłączowa z rodziny obrazkowatych (Araceae); tu tłumaczenie łacińskiego terminu calamus silvestris bez zrozumienia, o jaką roślinę chodzi (być może: Calamintha vulgαris L. Druce, czyścica storzyżesz, bylina z rodziny wargowych (Labiatae), używana w lecznictwie) [calamentum Łac śr] (1): ale to proſtho vlecżyſz/ przyłożywſzy Emplaſtr zczebule tłucżoney/ albo z leſnego Kalamentu. FalZioł IV 7a.

»kapusta leśnia« = Crepis tectorum L.; pępawa, roślina jedno albo dwuletnia z rodziny zlożonych (Compositae) a. Mycelis muralis (L.) Dym.; sałatnik leśny, bylina z rodziny złozonych (Compositae) (2): KApuſta ma vilkotnoſc wliſciu ſwoim/ á ieſth troiaka/ domowa/ leſnia y morſka/ leſnia ta ieſt nawiecſzey gorzkoſci FalZioł I 34a.

»kardamomum leśne« = Elletaria cardamomum White et Maton.; kardamon malabarski, bylina indyjska z rodziny imbirowatych (Zingiberaceae), której owoce używane jako przyprawa kuchenna i w lecznictwie [cardamonium [!] ‒ paradyskie ziele Mącz 38b; rajskie ziarnka, zielecardamomum Cn] (1): CArdamomum ieſt naſienie z iednego drzewa [...]/ ieſth dwoiakie więtſze y mnieyſze/ więtſze ieſt domowe/ á mnieyſze ieſt leſne/ á to ieſt rzecżone polny kmin FalZioł III 7a.

»konik leśny« = Trifolium repens L.; koniczyna biała, bylina z rodziny motylkowatych (Papilionaceae) (1): Serapio piſze dwiżaki Konik być/ ieden domowy drugi polny albo leſny FalZioł I 147c.

»leśny kopr« = Foeniculum capillaceum sub. sp, vulgare Mansf. (Rost); fenikuł włoski a. koperek włoski, roślina z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae), hodowana jako przyprawa i roślina lecznicza; hippomarathrum Calep, Cn; anethum silvestre, meon, meu, meum Cn (1): Hippomarathrum – Leſni kopr. Herba est foeniculi, sed maioris, et gustu acriore, quod officinae Foeniculum silvestre appellant. Calep 484a.

»leśny korb(s)« = Citrullus Colocynthis Schrad. (Rost); kolokwinta, koloeynta, śródziemnomorska roślina z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), o owocach przypominających jabłka, używana w lecznictwie; colocynthis Mącz, Cn; coloquintida, cucurbita (silvestris), somphus Cn (1): Colocynthis, Leſne korby. Mącz 60b.

»laktuka leśnia« = Mycelis muralis (L.) Dum, salatnik leśny, bylina trująca z rodziny zlożonych (Compositae) (1): FalZioł I 73d cf »sałata leśnia«.

»lebiodka leśnia« = Origanum vulgare L. (Rost); bylinα z rodziny wargowych (Labiatae) (1): LEbiodka ieſt ciepła y ſucha w thrzecim ſlopniu/ Ieſt dwoiaka/ to ieſt leſnia która ma na ſobie liſt ſzirſzy y mocznieyſzy, Druga Lebiodka ieſt domowa kthora roſcie w ogrodziech FalZioł I 93c.

»leśny len« = Linaria vulgαris Mill. L.; lnica, roślina z rodziny trędownikowatych (Scrophulariceae), pospolita na polach i miejscach piaszczystych (1): Osiris est herba alias urinalis, et linaria Leśny len. Mącz 271a.

»łuk leśny« = Allium oleraceum L. et sp. aff.; czosnek zielonawy, pospolita bylina z rodziny liliowatych (Liliaceae), rosnąca w zaroślach, na zrębach, przydrożach bulbine Mącz (2): LVk ieſt dwoiaki/ ieden domowy á drugi polny/ [...] leſny ieſth gorſzi abowiem ieſt ciepleyſzy y ſuſzſzy niżli domowy. FalZioł I 101c; Mącz 27d.

»leśna macica winna« = Vitis vinifera L. sp. silvestris Beger; pnącze winorośli rosnące dziko o kwaśnych i mało soczystych owocach; salicastrum, taminia Mącz; labrusca Calep (3): Taminia, Nieyáki rodzay leśnych máćic winnych. Mącz 439b, 365a; Labrusca, vitis agrestis, quae et erratica dicitur ‒ Leſną maczicza winną. Calep 575a.

»macierza duszka leśna« = Origanum vulgare L.; lebiodka, bylina z rodziny wargowych (Labiatae) (2): MAcierza duſzka ieſt zagrzewaiącza y wyſuſzaiąca w trzecim ſtopnin [!]/ Ieſth dwoiaka iedna ieſt domowa á druga leſna FalZioł I [138]c, I [138]c.

»leśna marchew« = Daucus Carota L. (Rost); roślina dwuletnia dziko rosnąca z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae) (1): WOda Anyżowa/ Pietruſzcżana/ Oorzeſzkowa [!]/ Malenowa/ Rumiankowa/ Opichowa/ Leſniey marchwie/ Sirpikowa. FalZioł II 14b.

»leśna miętka« = Mentha longifolia (L.) Huds., M. silvestris L.; bylina rosnąca dziko z rodziny wargowych (Labiatae); menthastrum Mącz (2): Mącz 217a; á kthemu tłuczony korzeń rućiány przykłádáć/ álbo Leśną miętkę zeżwawſzy. SienLek 80.

»mlecz leśny« = Sonchus oleraceus L. (Rost); mlecz zwyczajny, roślina zielna pospolita z rodziny złożonych (Compositae) (1): Wyſoki mlécz [errata dodaje: leśny]/ Sonchus aſperus. Gens diſtel. SienLek 202v.

»leśna(-e) oliwa, oliwne drzewo« = Olea europaea L. (Rost); drzewo środziemnomorskie rosnące dziko z rodziny oliwkowatych (Oleaceae) (1:1): Mącz 261c; Oleaster Olea sylvestris ‒ Płona oliwa, leſna oliua. Calep [727]b; [Oleaſter Oliwa leśna/ álbo dzika. UrsinGramm 123].

»orzech leśny« = owoc rośliny Corylus Avellana L. (Rost), leszczyny, krzewu z rodziny brzozowatych (Betulaceae) (1): [na raz pożywać Rhabarbarum] iáko czerwony złoty Ducat záważy: álbo ieſli z cáły nie będźie/ ná rozum iáko dwá orzechy leśné Oczko 38.

»leśny oset« = Carduus personata Jacq.; oset łopianowaty, bylina z rodziny złożonych (Compositae) (3): Cactos, Rodzay nieyáki oſtu. Leśny oſet. Mącz 28d; SienLek 242, X3.

»leśna piotruszka« = Cicuta virosa L.; szalej jadowity, bylina z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae) (1): Apium montanum Herba est cicutae foliis, quae apium agreste vocatur, in montibus fere, locisque petrosis nascens: unde et nomen habet – Lieſna piotruſzka. Calep 81a.

»leśny polej« = Dictamnus albus L.; dyptam pospolity, bylina z rodziny rutowatych (Rutaceae), której kwiaty wydzielają olejki eteryczne zapalające się na słońcu (1): Dictamus vel dictamum, Leśny poley. quidam Peoniam maiorem, quidam Diptan vocant. Mącz 87d.

»leśny polej« = Nepeta sp. L.; jeden z gatunków kocimiętki, dziko rosnącej byliny z rodziny wargowych (Labiatae) (1): Nepeta, sive Nepita herba, Leśny poliey albo leſna ſzáłwia/ álbo kotcze ziele. Mącz 245c.

»leśna roża« = Rosa canina L.; pospolity, dziko rosnący krzew z rodziny różowatych (Rosaceae) (1): Cynorrhodos, herba, Polna álbo leśna różá. Mącz 76c.

»leśna ruta« = Hypericum perforatum L.; dziurawiec zwyczajny, pospolita bylina z rodziny dziurawcowatych (Guttiferae) (1): Corion, herba quae et chamepitys dicitur, Swiętego Yaná ziele/ Leśna rutá. Alias perfoliata. Mącz 65d.

»leśna rzeżucha« = Nasturtium silvestre R. Br. et Barbarea vulgaris R. Br. (Rost), Rorippa silvestris Bess (L.); roślina zielna, bylina z rodziny krzyżowych (Cruciferae) (2): Nasturcium aquaticum, Brunkreſſe Leſna rzerzuchá. Murm 114; Calep 688b.

»sałata leśnia« = Mycelis muralis (L.) Dum.; sałatnik leśny, bylina trująca z rodziny złożonych (Compositae) (1): SAłatha albo laktuka ieſth dwoiaka, Iedna ieſt domowa á druga leſnia FalZioł I 73d.

»szałwija leśna« = Nepeta sp. L.; jeden z gatunków kocimiętki, dziko rosnącej byliny z rodziny wargowych (Labiatae); stachys Calep, Cn; nepeta Mącz; chiliodynamis Calep [szyk 2:1] (3): Mącz 245c; Stachys frutex est marrubio similis, sed longior, folia ferens numerosa, hirsuta, rara, praedura, cana, odoris iucundi, et complures virgas ab radice exeuntes, marrubio candidiores – Szałwya leſna. Calep 1002b, 188b.

»leśny szafran« = Crisium Mill. (= Cnicus L.); ostrożeń, jedno albo dwuletnia roślina z rodziny złożonych (Compositae) (1): Cnicos, vel cnicus, herba, Dwoyákie ziele yedno bywa zwano leśny ſzáfran/ á drugie Cartamus/ albo Atractilis. Mącz 58b.

»leśny szarłat« = Celosia cristata L. (Rost); grzebionatka właściwa, roślina ozdobna z Azji wsch., u nas uprawiana, z rodziny szarłatowatych (Amarantaceae) (2): Orminium seu orminum, Niektórzy máyą zá leśny ſzárłat/ Niektórzy zá kwiát leśnego ſzárłatu. Mącz [269]b.

»leśny ślaz« = Althaea officinlis L. (Rost); prawoślaz, bylina z rodziny ślazowatych (Malvaceae) (1): Leśny ślaz/ Ibiſcus, et Althia, Sygmarzwurtz. SienLek 210v.

»żorawiny leśne« = Oxycoccus palustris Hill. (Rost), Oxycoceus quadripetalus Gilb.; żurawina błotna, krzewinka z rodziny wrzosowatych (Ericaceae) (1): Zorawiny leſne maią mocz zaciſkaiączą dla ſwoiey kwaſnoſci. FalZioł I 85b.

Szeregi: »leśny albo dziki« (1): Bulbine, [,..] Luk leśny/ álbo dźiki Mącz 27d.

»(tak) leśny albo (jako i) polny« [szyk 2:1] (3): FalZioł I 147c; Mącz 76c; Oprocz powynnego R P placzenya poboru wyczągany y przimuſzany nebely, a te y owſzem Mayetnoſczy swych Gruntow, nath tho Laſzow Ląk, Paſzy tak Leſzny yako y polny, yeſzor y rzek vſzywanya. ZapKościer 1582/33.

W przen (4): Smutne Hamadriades duſze leśnych drżęniow/ Odeſzły ćiał drzewiánych y dąbrownych cięniow. KlonŻal Bv.

W porównaniu (1): ktorzy z obcego Pogáńſtwá/ iáko leſnego drzewá/ w iedność iego ieſteſmy wſzcżepieni. PowodPr 11.

Wyrażenie: »leśne drzewo« [szyk 2:1] (3): Słuchaycie Sychemowie/ ſzło było drzewo leśne áby ſobie krolá wybráli álbo pomázáli nád ſobą/ rzekli oliwie/ roſkázuy nam. BielKron 50v; SkarŻyw 26; PowodPr 11.
γ. O ludziach (11): Sylvester, Leśny albo leśniak/ chłopſki/ kmieci. Mącz 436c; Ták Długoſus/ Vapouius/ Miechouius/ y Cromerus w ſwych Kronikach Litewskiego narodu leśnego [...] obiáśnienie y oznáczenie opiſuią StryjKron 244.
Wyrażenie: »ludzie (a. człowiek), lud leśny(-i)« (4:1): był tham [...] lás bárzo gęſty z drzew owocnych/ s ktorych ſie żywili ludzie leſni mieſzkáiący w onym leſie HistAl K6; Iako Alexander nalazł cżłowieka leſnego koſmatego/ á głos máiąc iáko wieprz HistAl K6v, H6v, K6; StryjKron 265.
Szeregi: »dziki a leśny« (1): porozumieli po nich iż ſą dźicy á leśni mężowie/ domow żadnych nie máiąc/ iáko źwierzętá mieſzkáiąc BielKron 444.

»gruby a leśny« (1): Broń záś łuk proſty/ ſzáblá ledwo v Hetmáná/ [...] ſiodłá z dębu bez násłániá/ munſtuki z łyká/ etć. ták iáko ony látá ludowi grubemu á leśnemu ſtroie y naczynie dawáły. StryjKron 265.

»srogi i leśny« (1): á dla tego muſicie proſtyh zioł pożywáć iáko bydło y żywot wieſć ſrogi y leſny HistAl K3.

Przen: Dziki (2): Pythagoricum symbolum, Choenici ne insideas, Nie bądz leśny/ Samopáśny á prożnuyący Mącz 52a; Gdyby nie dla zgorſzenia/ ſłyſzałbyś Abſurda, Ktore zá ſobą nieśie oná leśna burdá. KlonWor 47.
δ. O baśniowych i mitologicznych mieszkańcach lasów lub bogach opiekujących się lasami (18): KochSat ktv; Niech tu zápuſzcżą trwáły gay cedrowy Leśne Driades, ábo Więc dębowy. Niechay wierzchámi śięga lás wyſoki Aż pod obłoki. KlonŻal D2v; A ſam páſtérz śiedząc w chłodźie/ Gra w piſczałkę proſté pieśni/ A Faunowie ſkaczą leśni. KochPieś 34 [idem] KochSob 70; KlonFlis G4v; Powiedzmy ktemu żártowliwe zdrády Leśnych Sátyrow/ ná śliczne Driády SzarzRyt D2v.
Wyrażenia: »bog leśny« = bóstwo lasów i pól, faun, satyr [szyk 4:3] (7): BielKron 297v, 318v; Fauni agrorum et Sylvarum putati sunt dii, Bogowie leśni. alias Satyri. Mącz 120a, 276a, 436b; á Włoſſa Báłwaná/ ktory był mian zá bydlęcego y leśnego Bogá (iáko był v Arkádow Pan Faunus etc) kazał w wychod poſpolity wrzućić/ y w nieczyſtośćiach vtopić. StryjKron 140; Ná ktorymeś ty [poeto Kochanowski] więc dziwne wypráwował pieśni/ Ze ſię ſłucháiąc Pan zdumiał y bogowie leśni. KlonŻal B2v.

»leśna bogini« [szyk 1:1] (2): A gdy v Delfu przycżyny pytáli/ wzyęli odpowiedź iż to gniew Dyany boginiey leśney BielKron 56v, 24v.

»leśny(-i) mąż, ludzie« = satyr, faun, leśne bóstwo [szyk 2:1] (3): Sátyry ludzye leśni w gorach álbo w wielkich leſiech bywáią BielKron 8; Prot A2; Płácżą ćię Sátyrowie kozłonogie boſtwo Y Panes Arkádiyſcy/ mężow leśnych mnoſtwo. KlonŻal B.

b. Właściwy lasowi, taki jak w lesie; będący częścią lasu lub lasem (12): HistAl G8; Mącz 245c; Ale oto w Ephráćie pan ie znáki ſwemi Iáwnie okazał/ miedzy padoly leśnemi. KochPs 195; Miawſzy odniéść śioſtrę żenie/ záwiódłeś ią w leśné ćienie. KochSob 65; KołakSzczęśl Av.

W charakterystycznym połączeniu: leśny cień (3).

Wyrażenia: »ciasności leśne« = gąszcze (1): dogonił ich [wojsko] Kontor Brandenburſki w ćiáſnościách leśnych/ ktorych ominąć niemogli. StryjKron 375.

»dźwięk, pogłosie leśne« (1:1): Echo to ieſt Dźwięk leśny/ ow co ſię wołáiącemu w leśie/ á zwłaſzcżá wiecżor álbo po rośie ozywa. KlonŻal E3, A4 marg.

»gęstwa leśna« (1): Y porąba ſiekierą gęſtwy leśno [arbores perplexas] BibRadz Is 10/34.

»imienie leśne« (1): Imięnié leśné Arendarz náymuiąc, ma go vżywáć ták coby nie ſpuſtoſzył SarnStat 1277.

»knieja leśna« (2): W głębokie knieie leśné/ z źwiérzęty mieſzkány/ Zywot móy trawić będę/ nieſczęſny ſtroſkány GosłCast 52, 60.

c. O wytworach i towarach: pochodzący z lasu, których las dostarczył (19): bo miedzy Tatari Szabla więcey popłaca/ niſz leſne towary. KochSat A2v; Mącz 436c; Zimie ſtátkow wſzelákich przycżynić [...]: á zwłaſzcżá te ſtátki co ie ná imieniu robią [...]: kędy lás leśne/ gdźie Zdun z gliny/ kędy Kowal żelázne GostGosp 82; Wyliczené [!] towárów leśnych przezwiſki Niemieckimi zamorzkimi: Klepki, Waśilki, Cembrowiny, Máſzty, Bale, Tárćice, Pipełki, Wánczoſe. SarnStat 348, 1132, 1234; GrabPospR L3v; Leśne bogáctwá nieoſzácowáne/ Hoynym Polakom od Bogá ſą dáne. KlonFlis C2, D4v.
Wyrażenia: »leśny miod« (1): Nemorense mel, Leśny miód/ to yeſt z wrzoſu á z kwiecia leśnego zbierány. Mącz 245c.

»miod leśny« = słodka żywica lub sok wydzielany przez palmy lub inne rośliny, według niektórych komentarzy też miód składany przez leśne pszczoły; mel silvestre Vulg [szyk 8:1] (9): OpecŻyw 47v; A miał Ian odzienie na ſobie z ſierśći Wielbłądowey/ y pás ſkorzány ná biodrach ſwoich: á iádał ſzáráńcżą y leśny miod. Leop Mar 1/6 [przekład tego samego tekstu OpecŻyw, RejPos, LatHar, WujNT Matth 3/4, Mar 1/6, Zzzzz]; RejPos 13; [Jan Chrzciciel mówi] Nie piję winá/ ſycery Tylko wyſyſam miod leśny. Poránu z liſtkow ná drzewie Ten mi niezáwierći w głowie. MWilkHist Gv; LatHar 685; á iadał ſzáráńcze y miod leśny (marg) Po Graecku ᾽άκριδες co znáczy y ſzáráńcze y wierzchołki zioł. (–) WujNT Mar 1/6, Matth 3/4, s. 11, Zzzzz.

d. Znajdujący się na terenie lasu, prymitywny (5):
Wyrażenie: »leśna buda, kuczka, szopa« [szyk 2:2] (2:1:1): ModrzBaz 143; Anim ia tego ſobie zá niewcżás pocżytał/ W budzie leśney ſię przeſpáć/ y nád ſtády chodzić KochOdpr B3v; Rad był kiedy prziymował do ſwéy leśnéy ſzopy Náuczonégo ſyná pięknéy Kálliopy KochFr 99; StryjKron 250.
Szereg: »leśny a borowy« (1): A tak przes dzialy brali az do granicze Miedzeskiey, gdzio klinem przisslo miedzy dzial. Lesny a borowo [!] ZapWar 1551 nr 2684.
e. Działający na terenie lasu (1): Ale ćiężſza to bywa/ gdy kogo nie bacżnie Nieprzyiaćiel nápádnie/ y ſtráći nie znácżnie. Właśnie iák leśny zboycá co ná ludźi ſtrzeże/ A z namnieyſzey korzyśći cżłowieká zárzeże. KmitaSpit A3v.
f. Związany z kultem bogini Aszery, czczonej na równi z Baalem, na której cześć stawiano ozdobne słupy (5): Potym rzekł záſie Eliaſz do ludu: Iam ieden ſam zoſtał Prorok Páńſki/ á prorokow Báálowych/ ieſt cżteryſtá y pięćdzieſiąth mężow: á prorokow też leśnych ieſt cztery ſtá. Leop 3.Reg 18/22; Y poſtáwił Báłwaná leśnego [idolum luci] ktory był vcżynił/ w kośćiele Páńſkim Leop 4.Reg 21/7.
Szereg: »gorny, (a, i) leśny« (3): Słudzy záſię Benádábowi mowili/ przetoſmy zwyciężeni żeſmy tu miedzy gorámi leżeli/ bo tu ſą ich bogowie gorni á leśni BielKron 85v, 84v, 88v.
2. Zalesiony, pokryty lasem; silviger, silvosus Cn (6): theż ſie kochamy w mieyſcach pięknych leſnych y przi wodach cudnych/ ná ktorich roskoſzne pienie ptakow ſlyſzemy. HistAl I7v; Kráiná [Żmudź] ieſt źimna/ mokra/ leśna BielKron 385; StryjKron 250.
Szereg: »gorzysty i leśny« (1): Cum locis etiam ipsis montosis delectemur et sylvestribus, A zwłaſzczá gdy ſie kochamy w górziſtych y w leśnych polách. Mącz 231b.
a. O rzekach: mające lesiste brzegi (2): Ieden nád leśnym Sanem cżyni tárgi/ Drugi nad Wieprzem KlonFlis D4, F4.
3. W funkcji rzeczownika (4):
a. »leśny« = człowiek zajmujący się lasem; leśniczy (4): y yeſt Zadal v naſz vcziwy hanusz szoth lieszny ZapKościer 1587/72, 1587/72; Saltuarius Sylvarum, seu saltus custos – Gaiownik, lieſni. Calep 941a; Leśnému/ który Láſów ſtrzeże [Item illi qui sylvas custodit JanStat 42]/ czterzy groſze. SarnStat 377; [Tego lasu doglądają dwa leśni, to jest jeden z malborskiego a drugi z sztumskiego zamku i przedają drwa wespół LustrMalb 1570/29, 1570/57].
α. [Urzędnik w kopalni soli, zajmujący się zaopatrzeniem kopalni w drewno: Silvanus, lesny. Lesni factor curie inferioris, eius est, ut equos singulos in curia aurigis bene providere iubeat nec ipsos ad tabernas serotino tempore exitare admittat, ludos taxillorum denegando OpisŻup 546, 612.]
b. [»leśne« = rodzaj daniny lub podatku płaconego przez użytkowników lasu na rzecz pana: Percepta leśnego i syrnego od wrębów do lasów królewskich. LustrKrak I 170; Item kmieci 24 dawają leśnego po 30 wścianek LustrKrak I 212, 221, 244, 245, 246, 248; Kołodziejów jest 6, leśnego od kół każdy z nich płaci po złotemu i gr 6. LustrWpol I 151, 142, 146, 246, 250, 254; LustrMalb 1565/126, 128, 1570/85.]
4. Zestawienie w funkcji n-loc: »Leśna Wola« (2): Iako ya nyezastapyl drogy dobrovolnyey robothlyvemu Ianovy ochelkovy Cmyothkovy slachatnego Iacoba lesno volskiego slesnei voley ZapWar 1536 nr 2651, 1536 nr 2560.

Synonimy: 1.a.,b. zest: »leśna benedykta«: kuklik; »leśny korb(s)«: »jabłko zamorskie«, kolokwinta, kolokwintyda, »ośli ogorek«; 3.a. gajewnik.

Cf LASOWY, [LESISTY], [LEŚNICZY], LEŚNIK, LEŚNISTY, LEŚNOMOWNY

KN