[zaloguj się]

ROZUMIEĆ SIĘ (574) vb impf

[Tu zaliczono „ma, może się rozumieć” w zdaniach z podmiotem, to samo w zdaniach bezpodmiotowych uznano za impers „ma się, może się” + inf i zaliczono do ROZUMIEĆ.]

sie (349), się (225).

o jasne, w e wahania.

inf rozumieć się (198); -eć (44), -éć (6), -(e)ć (148); -eć : -éć MurzNT (2:1), SarnStat (40:5). ◊ praes 1 sg rozumiém się (2); -ém (1), -(e)m (1). ◊ 2 sg rozumi(e)sz się (2). ◊ 3 sg rozumié się (269), rozumi się (1); -mié : -mi Mącz (11:1); ~ -é (14), -e (1) MurzNT, -(e) (254). ◊ 1 pl rozumi(e)my się (1). ◊ 2 pl rozumiécie się (4); -écie (1), -(e)cie (3). ◊ 3 pl rozumieją się (53). ◊ praet 3 sg m rozumiåł się (4). f rozumiała się (2). n rozumiało się (6). ◊ 3 pl m pers rozumieli się (3). ◊ fut 3 sg m będzie się rozumiåł (1). ◊ imp 3 sg niech, niechåj się rozumié (3); -é (1), -(e) (2). ◊ con 2 sg m byś się rozumiåł (1). ◊ 3 sg m by się rozumiåł (7). f by się rozumiała (4). n by się rozumiało (10). ◊ 3 pl subst by się rozumiały (1). ◊ part praes act rozumiejąc się (2).

stp notuje, Cn s.v. rozumiem co, Linde XVI (dwa z niżej notowanych przykładów) – XVIII w. s.v. rozumieć.

I. W funkcji zwrotnej (40):
1. Uważać się, myśleć coś o sobie; existimare a. iudicare + ACI Modrz; censeri, reputare + ACI JanStat (39):

rozumieć się za jakiego (1): że śię niemamy za odrzuconé rozumieć/ gdyſz miłośierdźie boże/ może nám teſz: naoſtatecznieiſzyi godźiny pomoc MurzHist O4v.

rozumieć się kim, jakim (7): RejWiz A5; O [...] márna chłubo ſwiecka/ rozumieć ſie tym álbo cżynić ſie tym/ cżym ktho być nie może. RejAp 18; A cżemuż ſie on lepſzym nád inſze rozumieć ma? RejZwierc 166, A6v, 64, 138v; SarnStat 642.

rozumieć się jak (1): bo ieſlibiſcie nam tym zmocnieniem waſzem przeſprawie vtzinili/ muſimi tak ſie rozumiec yako Hieronim Swieti powiada. Infoelix populus Dei PaprUp E2v.

cum inf (30): Diar 46; GórnDworz Ee5; Ieſli tedy krżywdę W tym ſie mieć rozumieią/ że Helenę vnioſł ALEXánder: niechayże [...] KochOdpr C2; Kto ná niewinne foldruiący? [...] Cżyli ći ktorzy ſię práwym gośćińcem chodźić rozumieią: choćiaż ſproſnie od Chriſtuſá błądzą? CzechEp 98; SarnStat 462, 777.

~ cum infbyć” (24): Wy co ſie rozumiećie być ſpráwiedliwych myſli RejPs 47v, 47; MurzHist R4v; Diar 95; GroicPorz bb2v, bb3; BielKron 387; bo w thym nie rozumiał ſie być [Aleksander] kęs ieden Achilliá podleyſzym GórnDworz H, G8v; RejPos 109, 169; Luter rozumiał ſye być nád ludźi. BiałKat 323v marg; RejZwierc 152v; ModrzBaz 49, 51, 56; SkarŻyw 589; StryjKron 71, 310; CzechEp 107; [...] Rozumieiąc ſię tylko tu być piełgrzymámi/ Do żywotá KołakSzczęśl A3v; SarnStat 271, 651, 1234. ~

Szereg: »zwać się albo rozumieć« (1): kto ſie chce práwie błogoſłáwionym zwáć álbo rozumieć/ tedy [...] ma to od niego zálátywáć iáko wdzięcżna wonia RejZwierc 138v.
2. Wiedzieć, co znaczą własne słowa (1): Przetoż ſię ſámi ći głupcy nie rozumieią/ gdy mowią: pożywamy ná odpuſzczenie grzechow. SkarKaz 158a.
II. W funkcji wzajemnej (7):
1. Rozumieć wzajemnie sens swoich wypowiedzi [w tym: z przeczeniem (5)] (6): Wſſák ſie dawno rozumiemy Ná iednym woſku iezdzimy RejRozpr D3; GrzegRóżn Hv; SkarJedn 20; Niechcewá ſię rozumiéć. KochFr 71.
Zwroty: »miedzy sobą się nie rozumieć« (1): iż to Bog ták ná nye [luteranów] przepuſćił/ iż ſye myedzy ſobą nyerozumyeyą KromRozm I G2.

»społem się nie rozumieć« (1): iż gdy oni proſtotę piſmá świętego zárzucáią/ ták pomieſzánie mowiąc ſami ſię ſpołem nie rozumieią GrzegRóżn H2.

2. Rozumieć wzajemnie język, którym się wypowiadają (1): Wſzákże Powod może innym ięzykiem żáłowáć/ á pozwány też innym odpowiádáć/ w ten czás gdy ſye obádwá rozumieią/ álbo przes ſye/ álbo przes ſwoie Rzeczniki. GroicPorz v4.
III. W funkcji biernej: być pojmowanym, właściwie interpretowanym (1): Y nie było ieſzcże ná ſwiećie/ áni będzie żadney Akádemiey/ áni Kollegium/ gdzieby Theologia/ Philozophia y inne wyzwolone náuki inſzym ſię ięzykiem [niż grecki i łaciński] vcżyły y rozumieć mogły. SkarJedn 360.
IV. . (526):
1. Znaczyć, mieć znaczenie, wyrażać sens; w objaśnieniach wyrazów i sensów alegorycznych, też w interpretacji prawa: odnosić się, dotyczyć (510):A. Objaśnia znaczenie słów (502):a. Objaśnienie znaczeniowe odnosi się do większej całości: fragmentu tekstu, cytatu, zdania; censeri JanStat (41):rozumie się kto, co (N) [= znaczenie] (9): WróbŻołt I7; RejPs 42v; Niech ſię ocucą/ á niech wnidą narodowie w dolinę Iozáfáth (marg) [...] Aczkolwiek może ſię rozumieć pod podobieńſtwem zginienie nieprzyiaćioł Kośćiołá Bożego [...]. (–) BibRadz Ioel 3/12; BudBib I 179d marg; SarnStat 158; gdy raz mowią Ewángeliſtowie/ iż wźięty ieſt w niebo/ drugi raz iż ſam w nie wſtąpił: iednoż ſię rozumie. SkarKaz 242b.~ Z podaniem objaśnianego: kto w kim (1): Bo táka ieſt iedność perſon Bozkich/ że gdy miánuią iednę/ druga ſię w niey rozumie WujNT 582.kto gdzie [= miejsce w tekście, zastępuje objaśniane] (2): ILe kroć w piśmie rzecżon ieſt Bog co czynić/ [...] záwſze ſię tám rozumie Oćiec GrzegRóżn [M4]v; Podcżás też imieniem Kośćiołá/ znácżą śie Przełożeni y Páſterze. Ieſli cię niepoſłucha/ (mowi Pan Chriſtus) powiedz Kośćiołowi: ná ktorym mieyſcu/ rozumieią śie Przełożeni Kośćielni. KuczbKat 75. ~rozumie się od kogo [= wyjaśnienie etymologii] (1): Przezwaná ieſt po Grecku Sauromácią od ludzi z Iaſzcżorcżemi ocżymá [...]. Może ſie też rozumieć od ſtráſzliwych ludzi BielKron 335.rozumie się o kim, o czym [= znaczenie] (3): RejPs 102; Coż inego yeſt páſć/ zwłaſſczá kyedy ſye o rozumnym ſtworzenyu rozumye/ yedno rządźić? KromRozm III H4; SarnUzn E2v.rozumie się jak [= zastępuje znaczenie] (12): vkaże on drugye [miejsce w Piśmie Św.] przećiwne/ A ſmyele powye/ iż to [...] nyeták ſye ma rozumyeć yáko ty wykłádaſz/ ále yáko on. KromRozm I K4v; MurzHist S3v; KromRozm II m4v; Wierzę grzechow odpuſzcżenic [!] iáko ſie rozumie. WujJud 203 marg; To mieśce prorockie [...] tu ná Chriſtá Páná przytoczone/ choćby ſię wedle litery ináczey rozumieć mogło; [...] WujNT 9, 324, 759 marg; SarnStat 1277.~ w czym (2): KromRozm II rv; Iákoſz tedy mamy rozumieć tę prawdźiwą Ewángelią Kryſthuſowę? Ták prawdźiwie iákośię rozumie w tych ſłowiech: iż Lázárzowie vbodzy/ [...] wierni/ ktorzy tu ledá gdźie dla prawdy vćiśnieni od niewiernych ſtękáią GrzegŚm 58.Cf Ze zdaniem dopełnieniowym. ~cum inf [= znaczenie] (3): gdzye mowi: Siądź ná práwicy moiey. Czo ſie rozumie w iednoſtáyney mocy krolowáć z Bogiem oycem LubPs Z2v.~ cum infbyć” (2): Gdźie tedy náukę táką vyźrzyćie/ o ktorey wſzędźie zgodnie káżda nácya po wſzyſtkim świećie rozumiáłá y rozumie/ [...] tám rozumie ſię być znák pewny prawdźiwego Páná Chryſtuſowego Kośćiołá. ReszPrz 28; SarnStat 908. ~Ze zdaniem dopełnieniowym [= znaczenie] [w tym z zapowiednikiem: tak (2); (2), jakoby (1), żebyże’ (1)] (4): SeklKat T; Bo dwa kroć więcyi niżeście ſami ſnac by śię mogło rozumieć iakoby oni tylé trói byli źli iako Phariſeuſzowie MurzNT 106 marg; KromRozm II m4v; Grzech przećiw Duchowi świętemu nie będzie odpuſzcżony/ áni ná tym świećie/ áni ná przyſzłym: [...] Bo mowi Grzegorz S. z tąd ſię rozumie/ iſz ſię niektore grzechy ná onym przyſzłym świećie odpuſzcżáią SkarŻyw 337.Z przytoczeniem [= znaczenie] (8): SeklWyzn Ev; Wáłách albo kleſniec/ tákież bękart nie máią wchodzić do domu bożego. Wykłada to Iozephus iż ſie to rozumie/ żony nie może poiąć. BielKron 45; iż tá mowá mowił w Prorocech/ rozumie ſię ták mowił przez Proroki. CzechEp 267; Ale z Graeckiego znáć/ że ſię ma rozumieć/ pokoy dobrey woley/ tym ſpoſobem: A ná źiemi pokoy ludźiom/ pokoy/ mowię/ dobrey woley Bożey przećiw ludźiom. WujNT przedm 19; Pánem y Chriſtuſem vczynił Bog [Act 2/36].) [...] Acz ſię y ták rozumieć może [...] vczynił go Pánem y Bogiem WujNT [405], 175, 200, 810.Fraza: »co się rozumie« (1): Przybytek wyrzućić pan roſkázuie/ y co ſie rozumie RejAp Ee4.α. Wprowadza fragment uzupełniający (1): gdzie Zbor wtory mowi od oycá pochodzącego/ áby ſię rozumiáło y od ſyná SkarJedn 176.β. Wprowadza rozwiązanie skrótu (1): Co ieſli gdzie obácżyſz literę N przed G. tedy ſię ták rozumie. Niektore Grecſkie kśięgi BudNT przedm a6v.b. Objaśnienie znaczeniowe odnosi się do wyodrębnionej jednostki tekstowej, zwykle określonego wyrazu lub wyrażenia, rzadziej do wyrazu nazywającego rodzaj tekstu (jeżeli objaśniana jest jednostka leksykalna lub ciąg jednostek, zwykle »rozumie się itp.« = ‘znaczy’, jeżeli rodzaj tekstunp. proroctwo, statut, słowa czyjezwykle = ‘odnosi się’); velle Mącz, JanStat; intelligi Modrz, JanStat; dici, tranferri Modrz; cognosci JanStat (390):rozumie się kto, co [= objaśniane] (249):~ Z podaniem znaczenia: kto, co rozumie się kto, co (N) (17): ze będzie karał ludzi z grzechu zprawiedliwoſci y zſądu ato ſię karanie rozumie wieczne potępienie SeklKat P4; LubPs D4 marg; BielKron 9v, 465v; Otho ſie thy ſiedḿ ſwiecżniki rozumieią zbiory á koſcioły moie. RejAp 16v; GórnDworz F6v; RejPos 78, 260; Bo też tu ćiáło nie rozumie śię ſkorá thá tylko y kośći/ ále cáłego cżłowieká znácży GrzegŚm 19, 63 [2 r.]; CzechEp 326; A ći Dźieśiątnicy rozumieią ſie Kmiotkowie náznácżeni od Páná GostGosp 40; OrzJan 124; W cżwartym przykazániu Kośćielnym Kápłan wlaſny/ Biſkup ábo pleban twoy ſię rozumie. LatHar 125, 335 marg; WujNT 536.co rozumie się jakoby co (1): Nam isthaec commemoratio quasi exprobratio immemoris beneficii est, [...] Albo to przipominánie rozumie ſie yákoby wyrzucánie ná oczy/ zápámiętánego [= zapomnianego] dobrodźieyſtwá. Mącz 323b.co rozumie się miasto czego (1): drzewo wiádomosći dobrego y złego. (marg) Tu ná tym mieyſcu wiádomość rozumie ſię miáſto doświádczenia. [...] (–) BibRadz Gen 2/9.co rozumie się na kogo, na co (16): iż ziemiá [...] da owoc ſláchetny co ſie ná pánnę mátkę ſwiętą może duchownie rozumieć. RejPs 126, 95; KromRozm III K5v; LubPs Y4v marg, Y5 marg; Ten Státut ma ſię rozumieć ná kożdą perſonę UstPraw C; Potym Atheńſcy rádzili ſie bogá Apoliná v Delfow/ iákoby ſie beſpiecżniey bronić mieli tey wielkośći nieprzyiacioł. Odpowiedzyał iż w drzewiánych murzech. Obacżył Themiſtokles iż ſie to rozumie ná okręty BielKron 117, 38v, 90v, 194v, 398; RejAp 128v; RejZwierc 138v; BielSpr 19; á to co mówię/ dobrze przepurgowan/ ná to ſye niech rozumié/ gdźieby bárzo był plugáwy Oczko 15; VotSzl Dv.co rozumie się o kogo (1): ále ſie to rozumie thylko o Zydy/ bo o inym narodźie niechce wiedźieć Pan Bog BielKron 463v.kto, co rozumie się za kogo, za co (2): Niebo/ Ziemiá/ Przepáſći/ Wody/ tu ná tym mieiſcu zá iednę y zá iednáką ſię rzecz rozumieią BibRadz I 1a marg; GrzegRóżn H4.co rozumie się czym (1): decláruiemy/ że defenſio nie ma ſie rozumieć pſowániém laboris proprij, [...] ále vżywániém tylko dóbr náſzych SarnStat 847.kto, co rozumie się o kim, o czym (142): A to picié ktoré tu Iezus za tą wiecżerzą rozdáwál/ nierozumié ſie o iego ſwięté krwi OpecŻyw 90; PatKaz I 7; PatKaz III 137; WróbŻołt hh8v; ComCrac 20v; KromRozm I H; MurzHist S3; acz byśię podobięńſtwo [o robotnikach w winnicy] ſnac mogło rozumieć o iednychże robotnikach/ i o ſamyi płacyi na tym świecie/ wſzakże [...] MurzNT 96, 218v marg; KromRozm II kv, k2v, n3, q4, r, rv, r2v; KromRozm III D2, G5v; A ty ſlowá Apoſtolſkie rozumieią ſie/ nie o mocach kośćielnych/ ále o mocach vrzędow tego ſwiátá KrowObr 8v, 182, 215, 229; Toć ſie nie oſlepoćie oczu/ ale o ſlepoćie ſerdeczney rozumie. BibRadz I 116b marg, I 351b marg, 373d marg, 453d marg, II 95d marg, 141a marg; Drugą náukę Kábále zową Merkaná/ ktora ſie rozumie o wyſokich rzecżach BielKron 46, 21, 44v; GrzegRóżn H4; SarnUzn G5, G7v, H4; Sámicá rozumié ſye to o niewieśćie ták iáko y o dźiewce SienLek S[ss]4v, Yyy; RejPos [278]v, 297v; BiałKat 18v; kthore [miejsca z Ewangelii] śię iáſnie rozumieią o zmartwychwſtániu y żywoćie wiecżnym. GrzegŚm 16, 4, 24, 64; KuczbKat 350; BielSpr 10; WujJud 237v; y ztąd znáć że ſię te rzecży o Antychryśćie nie tylko o Antyochu rozumieią. BudBib I 445a marg, c2v; Strum Dv; BudNT Ff8v; A gdzie o tym piſmo maſz żeby ſie to ſłowo wſzyſcy nie o wſzyſtkich zgołá rozumieć miáło/ ále o pewnych niektorych ludziách. CzechRozm 109, 58, 86, 117v, 119v [2 r.], 130 (14); Ale co o iednem práwie rzecżono/ to ſię y o drugich im podobnych niechay rozumie. ModrzBaz 70v, 7v, 34, 43, 46, 64v (12); SkarJedn 72; SkarŻyw A3, 59; StryjKron 21; CzechEp 39; NiemObr 35, 36, 46; LatHar 329; iż tu nie ſtoi/ Dies Domini, [...] ále Dies Dominica [...], co ſię tylko o Niedzieli rozumie. WujNT 841, przedm 6, 19, s. 4, 306, 313 (21); WysKaz 25; dwu Dignitarzów (co ſie rozumié o Woiewodách álbo Káſztelaniéch) [...] náznáczymy SarnStat 235; Któré rzeczy wſzyſtkié opiſáné o Duchownych dobrze ośiádłych w máiętnośći źiemſkiéy álbo dźiedźicznéy rozumieć ſie máią SarnStat 907, 6, 182, 210 [2 r.], 268, 283 (28); SkarKaz 4b, 5a, 83a, 120b, 157b; SkarKazSej 703a.co rozumie się jak [= zastępuje znaczenie] [w tym: rozmaicie (rozmaitym obyczajem) (11), dwojako (obojako, na dwoję) (6), inaczej (2)] (76): FalZioł V 29v; a nie cżyń ſmiłowania nad wſzytkimi ktorzy grzechy popełniaią (koment) A niecżyń [Ps 58/6]) Srogie ſlowo ktore ſie dwoiako rozumie WróbŻołt S5v, ll7v; SeklKat K, Nv, Sv; KromRozm I K3v; KromRozm II n; KromRozm III G5v, H3v [2 r.], K6; Dłng [!] rozmáitym ſye obyczáiem rozumie. GroicPorz r2 [idem] oo; KrowObr 19, 178, 179, 231v; BielKron 203v; GrzegRóżn H4; SarnUzn D4v; RejAp 104, Ff; bo gdy mowimy/ ći ktorzy nas ſłucháią/ mogą ſpytáć/ iáko ſie co rozumieć ma GórnDworz F3; Ofiárá trędowátych iáka byłá/ á iáko ſie rozumiáłá RejPos 214v marg, 2v marg, 62v, 152; Ciáło rozmáićie śię rozumie w piſmie. GrzegŚm 20 marg, 19, 21, 33, 49, 54 [2 r.], 62, 63; KuczbKat 10, 40 marg, 65 marg, 390, 400; Iáko ſie ten Dekret Apoſtolſki rozumieć ma/ iużemći wyżſzey okazał. WujJud 111v; BudNT Ii marg, Ff6; CzechRozm 28v, 118v, *3v, **6; ModrzBaz 98v; StryjKron A3v; NiemObr 173; OrzJan 59, 61; Iedli j pili. Duchownie ſię to iedzenie rozumie. LatHar 718 marg; WujNT 552, 593 marg, Zzzzz4v; obecné Burgrábiów Krákowſkich mieſzkánié ták ſie ma rozumieć: iż káżdy z nich [...] odiácháćby ná káżdy kwártał po trzy niedźiele [...] mógł SarnStat 492, 104, 412, 484, 786; To śiedzenie Páńſkie w niebie nie ták ſię rozumie/ iáko dźiśieyſzy miſtrzowie wykłádáć chcą SkarKaz 243a, 313a, 382b, Oooo2c. Cf Ze zdaniem dopełnieniowym.kto cum infbyć” (1): A ſzátan ſie rozumie być zwadcá/ burzyciel/ á roſproſzyciel káżdego pokoiu. RejAp 101v. ~co (A) [= objaśniane] rozumie się co (A) [= znaczenie] (1): Pole/ to ſye rozumié/ Laſkę wymierzyć ná Ośḿ łokći. Strum F2v.takżetak samo’ [= zastępuje znaczenie] rozumie się (4):~ Z podaniem objaśnianego: około czego (1): Młynarz gdy [...] co tákiego przypádnie/ coby ſam mogł zrobić/ nie ma mu tego Vrzędnik pomágáć ludźmi. Tákże ſie też ma rozumieć y około ſzkut. GostGosp 60.o czym (3): A ktoby o tákową głowę fołdrował/ tákowy má zápłáćić winę ſto y dwádzyeſćiá grzywien/ [...] tákże y o ránách rozumieć ſię ma. UstPraw K2; SarnStat 239, 1268. ~Wprowadza zapis cyfrowy (2): A gdzie potym nápiſał ſequenti autem anno, ktory ſie tám 1309 omylnie rozumie/ bo ma być [...] 1329 StryjKron 380, 380.rozumie się przez kogo, przez co [= objaśniane] (82):~ Z podaniem znaczenia lub sensu: przez kogo, przez co rozumie się kto, co (N) (80): OpecŻyw 7; PatKaz III 101v; Przez gorę Syon rozumie ſie koſcioł krzeſciański. WróbŻołt qq5, C5v, D6v, aa4v [2 r.], qq5; SeklKat K [2 r.]; iż wąż (przez ktorego czárt ſye rozumye) chytrzeyſſy był nád wſſyſtkye źwyerzętá źyemſkye KromRozm II p, r3v; KromRozm III H4 [2 r.]; námow go żeć powie co ſie przez tę gadkę [= zagadkę] rozumie [quid significet problema]. Leop Iudic 14/15; przez ten rog máły rozumieć [lege: rozumie-ć] ſię Antykryſt bądź Máchomet BibRadz I 451a marg; kthora [mądrość ludzka] ſię w piſmiech cżęſthokroć przez kreẃ rozumie. BibRadz II 141a marg, I 388d marg, 426a marg, 438c marg, 451a marg, 458a marg (12); Quid hoc denotat, Co to známionuye/ co ſie przes to rozumie. Mącz 250d; Nequeo satis investigare quid sibi iste locus velit, Nie mogę práwie doyść co ſie rozumie przes to mieysce Mącz 490b, 106d, [269]d, 341a [2 r.], 344c, 484c, 506b; RejAp 16v, 54v, 68, 180; przez ty dwá rycerze/ rozumieią ſie dyabeł y pierwy náſz oćiec. HistRzym 75, 64v, 65, 91v, 93, 122 [2 r.]; RejPos 272; GrzegŚm 52; Przez Niebo dobrzy/ á przez Ziemię źli śie rozumieć mogą. KuczbKat 400 marg, 250, 365 marg, 405 marg; BielSpr 49v; WujJud 44v, 86v; BudBib I 234b marg; LatHar 125 marg; Przez to czworo zwierząt rozumieią ſię [...] czterzey Ewángeliſtowie WujNT 849, 27, 68, 76, 349, 730 [2 r.] (18); A iż o trzech miárách Pan wſpomina/ przez nie rozumieć ſię trzy częśći nátury náſzey mogą. SkarKaz 85a, 484a [3 r.].Ze zdaniem dopełnieniowym (2): przez miecż oſtri to ſie rozumie/ iże wſzyſtki rodzáie iemu máią być poddáne HistAl A5; GrzegŚm 33. ~imieniem czyim [= objaśniane] rozumie się kto, co [= znaczenie] (2): iż imieniem ábo nazwyſkiem Bogá rozumie ſię Bog Oćiec GrzegRóżn B3v; SkarKaz 310a.pod personą kogo [= objaśniane] rozumie się kto [= znaczenie] (1): pod perſona [!] rodziczow/ rozumieią ſię tez przełozeny/ duchowny/ yſwietczy SeklKat Hv.w słowie ... [= objaśniane] rozumie się co [= znaczenie] (3): SarnUzn C5; tedy wykład tákowy my też chwalimy/ áby w tym ſłowie Niebo/ Duch śie rozumiał/ á w tym ſłowie Ziemiá/ rozumiáło śie ćiáło KuczbKat 400.cum inf [= objaśniane] (6):~ Z podaniem znaczenia: rozumie się co (1): śiedźieć ná práwicy boſkiey nie rozumie ſie to ćieleſne náſze ſiedzenie. WujJud 70v marg.rozumie się jak [= zastępuje znaczenie] (1): Spowiedáć ſie ieden drugiemu iáko ſie ma rozumieć. WujJud Nn3v.rozumie się inf (4): Tho ſlowo weyzreć/ rozumie ſię życżyć. BibRadz I 3a marg, I 278c marg; To czyńćie/ to ieſt ofiáruyćie/ ná pámiątkę moię. (marg) Czynić rozumie ſię ofiárowáć. (–) SkarKaz 155b, Oooo2a. ~Ze zdaniem dopełnieniowym [objaśniane: co (16); w tym z zapowiednikiem: tak (9); , że (15), aby (1), gdy (1), iżebyże’ (1), jakoby (1)] (19): PatKaz III 125; WróbŻołt C5v; ComCrac 18v; ConPiotr 31; Godźien ieſt śmierći (marg) winien ale by śię to iakoby czyiéi śmierći przyczy⟨ną⟩ był rozumiéć mogło (–) MurzNT Matth 26/66; KromRozm II r2; A wſſákoż nye ták ſye to yednocenye ma rozumyeć/ iżeby on [jeden sprawca] záwżdy rozne á ſporne zgádzáć myał KromRozm III N4; LubPs Z4; REconuentio ſye rozumie/ gdy ſtroná odpowiedna wyſłyſzawſzy żáłobę/ żąda przed odpowiedźią ſwoią/ ábj [...] GroicPorz t3v; BibRadz I 293c marg, II 95c marg; BielKron 21v; RejAp 158, 177v; KuczbKat 30; WujJud 57; Ktore ták iáſne ſłowá inacżey ſię rozumieć nie mogą/ iedno iż Piotr S. nád inne [...] przełożony ieſt SkarJedn 65; SkarŻyw [282]; KEdy w Przywileiu álbo w zapiśie niémáſz oſobliwéy zmianki o Woźie Woiennym: Tedy ſie to ma rozumieć/ że to záwiſło ná zdániu Królewſkim SarnStat 303.Ze zdaniem dopełnieniowym nawiązującym do dopełnieniao kim, o czymw zdaniu nadrzędnym [w tym z zapowiednikiem: to (6); że, (3), jakoże’ (2), aby (1), jakoby (1), żebyże’ (1)] (8): czo ſyą o pannye rozumye maryey yſz nygdy w nyą grzech nyewſzedl PatKaz I 7v; WróbŻołt ee5v; Ani ſye to rozumye o S. Lukaſſá Ewányeliey/ yáko chcą nyektorzy/ Yákoby yą Lukaſz z podánya y náuki yego [św. Pawła] piſał. KromRozm II c2v; brzydźi ſie nie słuſznem mieſzániem rozlicznego naſienia ktore w niem ieſt/ co ſie rozumie o náuce iego/ áby ſie nie mieſzáłá z cudzą BibRadz I 68d marg; RejZwierc 84v; co ſię o iednym grzechu mowi/ iſz tám [tj. w czyśćcu] odpuſtu nie ma: toſz ſię o innych rozumieć może/ iſz ſię tám odpuſzcżáią. SkarŻyw 337; ReszPrz 80; SarnStat 74.Frazy: »co się rozumie« [w tym znaczenie: co (8), inf (1)] = co znaczy (9): BibRadz II 69c marg; co ſie tu rozumie tá ſzátá biała/ y ty kſięgi żywotá/ iużći ſnadź thego y wykłádáć nie trzebá RejAp 37v; Podnieść pokoy ná ziemi co ſie rozumie RejAp Ee3v; Iſzpan [...] pytał/ coby ſie wyżeł rozumiał GórnDworz S2; RejPos 297v marg; WujJud Mm7, 204 marg.~ Objaśniany jest niewystępujący w tekście rzeczownik, będący podstawą przymiotnika pochodnego (1): od tego to miáſtá Pan iść racżył [...] áż ku gránicam Dekápoleyſkim/ czo ſie rozumie/ kráiná miaſt dzyeſiąći. RejPos 204v.Objaśniany jest zapis cyfrowy rozumie się który (liczebnik porządkowy) (1): ktory [napis] opowiedał imię Alexándrá Papieżá/ á ná końcu ſtało V á I/ co ſie rozumie (iáko káżdy wie) ſzoſty GórnDworz O5. ~»rozumie się (a. rozumieć się ma) nam [co]« [szyk zmienny] (6): Práwicá Páńſka rozumie ſie nam możność ſłowá Bożego LubPs D4 marg; RejAp 54v, Ff; WujJud 44v, 86v; Przez te członki napotrzebnieyſze człowiekowi/ rozumieią ſię nam nabliżſze y namilſze rzeczy: iáko żoná/ dzieći/ [...] WujNT 76.Zwroty: »dobrze się rozumieć« (2): SkarŻyw A3; Przez tę niewiáſtę/ ácz ſię dobrze rozumieć może y naświętſza Pánná Mária: [...] wſzákże [...] WujNT 866.»sam w sobie się rozumieć« (2): iż żadnych ſlow w piſmie Swiętym niemáſz/ oktoreby ſie Dijabeł nieſmiał pokuśić/ y inák ich wywroćić/ á niſſli ſámy wſobie ſię rozumieią KrowObr 222v; SarnStat 868.»słusznie się rozumieć« (1): iż ſie tá ſwięta ſwiátłość miáłá zyáwić ná oſwiecenie tych ktorzy ſiedzyeli w cienioch ſmierći. Czo ſie ſłuſznie może rozumieć/ á ſnadź ieſzcże więcey o tych/ ktorzy y dziś vſtáwicżnie ſiedzą w cienioch ſmierći RejPos 297v.»właśnie się rozumieć« [szyk zmienny] (9): KromRozm II r2v; LubPs Y4v marg, Y5 marg, Z4; W Greckim ſtoi Eunuchus/ co ſię właśnie rozumie rzezániec. BibRadz II 69c marg; KuczbKat 390; SkarŻyw 59; WujNT 313, 866.Szeregi: »brać się abo rozumieć się« (1): Cżáſem też Bog ich bierze ſię ábo rozumie ſię zá iednego Troiákiego GrzegRóżn H4.»ściągać się a rozumieć« (2): ieſli będziemy pátrzáć thylko ná ſame gołe ſłowá/ á nie ná onę rzecż ná ktorą ſie ty ſłowá iego ſciągáią/ á rozumieią. RejAp 128v, 6.»rozumieć się i zamykać się« (1): Ieſliże możem pokázáć/ że w tym ſłowie Bog ná tymże mieyſcu rozumie ſie y zámyka ſie nie tylko Ociec ále y Syn y Duch s. tedyć [...] SarnUzn C5.»rozumieć się a znaczyć« (1): iżby ſie téż obecné [tj. we własnej osobie] Burgrábié Krákowſkiégo mieſzkánié nie gdźie indźie/ ieno ná zamku Krákowſkim rozumieć á znáczyć mógło. SarnStat 492.c. Wprowadza fragment uściślający w postaci określonego członu zdania pojedynczego; intelligi JanStat (34): OpecŻyw 181; WróbŻołt oo7; Tákie odpráwienia wargieltow/ rozumieią ſye s ſtrony Mężczyzny GroicPorz k3v; NIepoſłuſzeńſtwo Pozwánego nie thylko ſye w then czás rozumie/ kiedy pozwány do Práwá nieſtánie/ ále y [...] GroicPorz q, g4, p3, r3v, ſ3, x; UstPraw K2; iż tho rodzenie obiáwione ieſt świátu cżáſu ſwego/ á ten cżás może ſię rozumieć odtąd iáko ſię okazáł ſyn Boży w ćiele BibRadz II 120c marg, II 95c marg; BielKron 439; SarnUzn H3v; GrzegŚm 34; A ták w tey Legiey będzie ludźi wſzyſtkich pieſzych zbroynych 6100. Iezdnych 730. [...] A to ſie rozumie okrom przybytych ná pomoc BielSpr 12, 35v; NiemObr 107; GostGosp 66; to ſłowo/ Dobrey woley wątpliwe ieſt. Bo ſię może rozumieć/ ábo pokoy dobrey woley: ábo ludźiom ktorzy ſą dobrey woley. WujNT przedm 19; A ośiádłość tákowa ma ſię rozumiéć w okręgu Woiewodztwá onégo/ nie w Powiećie. SarnStat 72; A to ſądzenié tákowych Wiéców rozumieć ſie ma wſzędźie/ ták w Máłéy iáko w Wielkiéy Polſcze. SarnStat 721, 239, 276, 492, 591, 612 (14).d. Wprowadza znaczenie wyrazu lub tekstu obcojęzycznego przez podanie jego polskiego odpowiednika, też zastępczo zaimkaco” (37): He. To ſie rozumie/ ieſt. RejPs 177v, 178, 180, 180v, 182, 184; (nagł) Amen. (–) To ſłowo rozumie ſię zaprawdę ia wierzę że ſię ták ſtanie SeklKat T2; BielKron 462; RejPos 255, 287v; Iako gdy mowimy/ In medio eccleſiae/ nie rozumieć [lege: rozumie-ć] ſię wpołowicy/ ále wpośrzod zboru BudBib b2v; Philalithis Grecſkie słowo/ rozumie ſię miłownik álbo przyiaćiel prawdy. ModrzBaz 49 marg, 119 marg, 128v marg; StryjKron 11; LatHar 400 marg; Tákże Láćińſkie ſłowo Abrahae, wątpliwe ieſt; bo ſię rozumieć może y Abráhámowe y Abráhámowi WujNT przedm 19, przedm 19 [2 r.], s. 249.rozumie się jako(by) (6): Laph. Co ſie rozumie iáko nákrzywiony RejPs 181, 177, 179v, 183v, 185; mogł być [...] vice rex iáki: co ſie rozumie/ iákoby ná mieyſcu krolewſkim ſiedzący. RejPos 243.rozumie się jakoby rzekł na co (1): Schin. Rozumie ſie iákoby rzekł ná ránę RejPs 187.Z określeniem języka (zwykle przy objaśnianym, też przy polskim znaczeniu) [w tym: z jakiego (3), po jakiemu (3), z jakiego języka (1), jakim językiem (1), w języku jakim (1)] (9): EXCEPTIO, to ſye Polſkim ięzykiem rozumie/ odpor GroicPorz ſ4v; Czo w ięzyku Greckim TRIAS rozumie ſie máło nam do tego SarnUzn B3; WOłoſzy/ po Ruſku Włoſzy ſie rozumieią BielSpr 68v; ModrzBaz 87v marg; A Pharao z Zydowſkiego rozumie ſie/ roſpraſzáiący StryjKron 11 marg, 21, 110, 355; Ieſus ábo Ieſzuáh po Zydowſku/ rozumie ſię zbáwićiel po Polſku/ á po Grecku lekarz. WujNT 3.Szereg: »wykładać się a rozumieć« (1): przezwiſko iego miáło być Emánuel/ co ſie wykłáda á rozumie Pan Bog z námi RejPos 272v.B. Objaśnia znaczenie działań, zjawisk i obiektów materialnych (8):rozumie się co [= objaśniane] (2):~ Z podaniem znaczenia: co rozumie się na co (1): [...] wywodząc im obrázy przecż máią być w koſciele/ [...] á nierownáć ich żydowſkim báłwánom bo (powyáda) [...] thu inacżey ſie rozumyeią/ tylko ná piſmo proſtych ludzi BielKron 200v.co rozumie się jak (2): BielKron 200v; chociay ſie tho co on ſpráwował dáleko od rozumu ludzkiego inácżey rozumiáło. RejPos 32. ~Fraza: »co się rozumie« [w tym: objaśniane: przez co (5), co (1)] = co znaczy; quid sunt a. quid sibi volunt haec Vulg; quid sibi quaerit Mącz (6): coż ſye rozumie przez ten ſen ktoryś widzyał HistJóz Av; Leop 2.Reg 16/2, Zach 1/19; nie wiem co ſie rozumi przes to ták pilne wymawiánie. Mącz 313b; Quid sibi hic vestitus quaerit, Co ſie rozumie przes to odźienie. Mącz 335d; Oćiec iego [Piasta] [...] od wieſzckow pytał/ cobyſie rozumiáło to ſlepe národzenie StryjKron 149.
2. Znać się; intelligere Cn (16):

rozumieć się na czym (8): Iuż ſie y s práktykarzá ſnádnie náśmiać możeſz. A názwáć go omylnym/ á iż nic nie vmie/ A ná gwiazdách rozumieć/ nic ſie nie rozumie. RejWiz 152; ponieważ [białegłowy] [...] ták wiele cżytáć/ y rozumieć ſie ná rzecżach máią. GórnDworz X4v, X4, Kk4; PaprPan Yv; PaprUp C; Ia ná fárbách málárſkich nic ſie nie rozumiém KochFrag 21; Monety kowánié oſobam co ſie ná tym rozumieią, poruczoné ma bydz SarnStat 410.

rozumieć się z czym (7): á nie vmieſzli rozeznáć/ od innych co ſye s tym rozumieią/ dobrzeli nápiſano/ pytay GroicPorz B3v; BielKron 267v; scientem esse oportet eorum animalium quae in villa ali possunt, Ma ſię rozumieć s temi zwiérzęty które ná wśiách mogą być chowáne. Mącz 372c; GórnDworz T5; Mam ieſzcze piſmo o Lanie Polſkim/ gdźie nápiſano/ że w Lanie Polſkim ma być dwánaśćie Prętów: á dáléy téż niemáſz nic ſtátecznégo. Znáć że ktoś piſał co ſye z tym nie rozumiał/ áni mierzyć vmiał. GrzepGeom M4v; SarnStat *8, 410.

rozumieć się w czym (1): gdy [...] bes rády przyiaćielſkiey/ y tych co ſye w práwie rozumieią zárázem ma áppellowáć GroicPorz bb.

Zwrot: »dobrze się rozumieć« (3): GórnDworz Kk4; Snadź lepiey niżli Brutus ná tym ſie rozumie. PaprPan Yv; poruczymy [kowanie myńce, tj. monet] pewnym oſobam/ którzy ſie z tym dobrze rozumieią SarnStat 410; [StryjKron 148 (Linde)].

Synonimy: I.1. brać się, kłaść się, liczyć się, mieć się, poczytać się, szacować się.

Formacje współrdzenne cf ROZUMIEĆ.

KW, (PP)