[zaloguj się]
metryczka tekstuautor:   Stanisław Sarnicki
tytuł:   Statuta i metryka przywilejow koronnych
rok wydania:   1594



strona: kt

1:
STATVTA
2:
Y METRIKA
3:
PRZYWILEIOW
4:
KORONNYCH:
5:
IĘZYKIEM POLSKIM
6:
SPISANE.
7:
Y porządkiem práwie przyrodzonym
8:
á bárzo ſnádnym nowo
9:
zebráné:
10:
PRZEZ
11:
STANISLAWA SARNICKIEGO,
12:
Szláchcicá y obywátelá Chełm=
13:
skiéy ziemie, Woysk,
14:
Krasn.
15:
W Krákowie/
16:
w Drukárni Lázárzowéy, Roku
17:
Panskiégo, 1594.


strona: *3

1:
NIASNIEYSZEMV
2:
ZYGMVNTOWI
3:
TRZECIEMV,
4:
Z BOZEY LASKI KROLOWI POLSKIEMV, WIEL=
5:
KIEMV KSIąZęCIV LITEWSKIEMV, RVSKIEMV,
6:
PRVSKIEMV, MAZOWECKIEMV, ZMVDZKIEMV:
7:
INFLANTSKIEMV, &C. &C. SZWEDZKIEMV,
8:
GOTTSKIEMV, WANDALSKIEMV, DZEDZI=
9:
CZNEMV KROLOWI, &Ce.
10:
STANISLAW SARNICKI, WOYSKI KRASNOSTAWSKI,
11:
ſczęśliwégo pánowánia od páná Bogá, y poddáność
12:
wierną ſwą vniżenié záléca.
13:
PO WSZYSTKIE WIEKI,
14:
Naiáſnieyſzy Miłośćiwy Królu/ ſła=
15:
wny bywał tytuł y záwołanié legiſ
16:
látorow: Draco Athenienſium,
17:
Numma v RZymian:
18:
v nas Pola=
19:
ków Káźimiérz Wielki/ tego nam
20:
ieſt dowodem iſtotnym/ który nie
21:
ták dla victoriy/ którémi téż y inni
22:
Królowie z nim zrównáli/ álbo y
23:
przerównáli:
24:
ále więcéy od praw któ=
25:
ré nádał, y od rządu dobrégo/ który w RZeczypoſpolitéy poſtá=
26:
nowił/ y onéy odumárł/ Wielkim ieſt názwan. Wáſzá Kró.
27:
M. ácz ma ozdób innych niemáło ſwégo pánowánia/ z wielką
28:
pochwałą ludzką.
29:
Abowiém naprzód ciuilia bella, potym exter=
30:
na vſpokoiłeś W. Kró. M. á tego roku z Turkiem/ z Moſkie=
31:
wſkim pokóy ſławny vczyniłeś/ á práwie Iani templum w Iano=
32:
wcu záwárłeś W.K.M. A z RZéſzą nietylko pokóy/ ále y weſe=
33:
lé.
34:
Spráwiwſzy tedy ták zacné rzeczy ná świećie/ y ná ſtolicy
35:
Królewſkiéy ſpokoynie vśiadſzy: do czegóż maſz W.K.M. te=
36:
go ſczęśćia wielkiégo naprzedniéy wzyć iedno do napráwy w Rze=
37:
czypoſpolitéy álbo Correctury praw?
38:
A to przykłádem Monár=
39:
chów wielkich: Conſtántiná Wielkiégo/ Iuſtinianá ſtánowićie=
40:
lá praw RZymſkich/ y Káźimiérzá Wielkiégo/ którzy tákiéż po
41:
zwyćiężtwách ná to ſie vdáli/
42:
y ten owoc y cél nayprzednieyſzy


strona: 3v

1:
ſwych zwyćiężtw vpátrywáli/ áby w kośćiele chwałę Bożą/ á w
2:
Rzeczypoſpo. rząd dobry vczynili: y w práwiwſzy w rézę ſwą ká=
3:
żdą rzecz/
4:
nápátrzyli ſie áż do náſycenia rządu dobrégo/ y bona
5:
Domini in terra viuentium, doſtáli ſie do rádośći wiecznych. Te=
6:
go ſczęścia y ſummum bonum ná świećie winczuiemy téż W.
7:
Kró. M.
8:
Y nie bez przyczyny zá ſtárych Królów ieſcze zá Ol=
9:
bráchtá/ Zygmuntá/ Zyg. Auguſtá/ wſzyſtkié ordines regni do=
10:
magáły ſie téy Correktury praw/ y dźiś domagáią gdyż ná tym
11:
ſalus, felicitas, incolumitas, ſtabilimentum, y ozdobá RZeczypo=
12:
ſpolitéy należy.


strona: K10571a

1:
Bo iáko Philozoph mówi: Super Heſperum
2:
& Luciferum wynoſząc y wychwaláiąc porządek biegów niebie=
3:
ſkich/ nie mniéy porządek/ zgodá/ y melodia praw/ godna ieſt
4:
pochwały ludzkiéy. Y iáko piękna ieſt rzecz/ á práwie duſzę o=
5:
chładza/ do ogrodá álbo wirydarzá wniśdź/
6:
áno tu drzewá ochę=
7:
dożné/ tu fontany/ tu drzewá ogániſté ad quincuncem porządnie
8:
rozſádzone/ á niżéy ſtrumienié wód żywych/ po kámięniu wy=
9:
ſkákuiącé opływáią/ byſtrośćią ſwą ochładzáiąc ich ſpániałość:
10:
a ſczépu rozlicznému wzroſtu dodáwáiąc:
11:
Tákże niemniéy/
12:
rzecz nietylko piękna/ ále téż wielce vżyteczna káżdému Páńſtwu
13:
práwá porządnie mieć ſpiſáné. Bo iáko wodá ſtrumieńmi pły=
14:
nąc między ſczépiem drzewa y źiołá ochładza/
15:
obweſela/ y wzro=
16:
ſtu im dodáie: tákże ſercá człowiecze/ práwi/ Królów pobożnych
17:
będąc odwilżoné y ochłodzoné/ wzroſt biorą więtſzy ku poſłu=
18:
ſzeńſtwu/ y káżdéy ſpráwie ſłuſznéy y poczćiwéy.
19:
Dla któréy
20:
przyczyny wychwaláiąc pod niebo zacność praw/ dobrze ieſt po=
21:
wiedźiano/ y ná krótce wyráżono przy Státućie Ottoná Céſárzá/
22:
twiérdząc o téy náuce/ że oná
23:
Cóż tu mogł bydź więcéy/ y ozdobniéy ku ſławie téy ná=
24:
uki wyrzeczono? A przetóż Naiáſnieyſzy Miłośćiwy Królu/ ie=
25:
ſliże ſie chce W.Kró. M. z przodki ſwémi zrównáć/ á to Pan
26:
Bóg dáie W. Kró. M. pobudkę teraz y okázią/
27:
że nie tylko
28:
zrównáć/ ále y oné zámierzyć wiele może W.K.M. Podáie
29:
mówię do rąk W.K.M. ten Státut nowéy ediciiéy/ którégo
30:
ſtrukturze/ ieſli ſie kto przypátrzy: obaczy że ieſt doſtátecznieyſzy/
31:
porządnieyſzy/ krótſzy/ y vżytecznieyſzy.
32:
Ieſt doſtátecznieyſzy:
33:
Bo iuż dwánaśćie Séymów minęło/po oſtátecznym wydániu
34:
Státutu/ których Conſtitucię w ſexterniéy roſtrzéláné/ y rozró=


strona: 4

Przedmowá do Krolá Iego M.
znioné dotychmiaſt leżą/
1:
á żaden ſie ich nie oſtráſzył áni podiął
2:
wwieźdź do iednégo methodum, álbo ordynku przyſtoynégo/
3:
áby ták ieden káżdy/ choć kto nowo zoſtánie Woiewodą/ Pod=
4:
komorzym/ Stároſtą/ álbo Sędźią Ziemſkim/ mógł poſpołu po=
5:
rządnie/
6:
iáko ná tablicy ſpiſáné powinnośći ſwégo vrzędu mieć.
7:
Więc y przywileiów potrzebnych ktemu przyłożyłem/ y Arborem
8:
Conſanguinitatis y Affinitatum, y innych wiele rzeczy potrzebnych
9:
przydałem.
10:
Ieſt porządnieyſzy. Bo duce natura & comite arte
11:
ſermocinandi/ ieſt porządnie ná kſztałt dwunaśćie tablic ſtá=
12:
rych praw RZymſkich w rézę ſwą wpráwiony: że de omni quaeſi=
13:
bili, o káżdéy rzeczy może wnet káżdy porádę/
14:
tytuł/ ſtátut/ y
15:
wiérſz náwet ználéść ſobie/ bez żadnéy moleſtiiéy: Gdyż káżdéy
16:
iuriſdiciiéy/ ktorych ieſt dwánáśćie práwo ieſt oſobno á oſobno
17:
kuńſztownie iáko w ſzkátułách ſwych záwárté:
18:
ponieważ od śie=
19:
bie reali & notabili differentia rozdźielone/ ták ná przodku/ iá=
20:
ko we śrzodku/ y ná końcu tákże. Bo w káżdéy z tych iuriſdiciy
21:
zoſobná/ inákſzé ieſt pozwánie/ inákſzy proceſſ/ inákſza Exeku=
22:
cia.
23:
A ták/ któré rzeczy ſą od śiebie rózné y rozdźiélné máterią y
24:
formą/ té téż y w piſániu muſzą od śiebie rozdźiélnie ſtánąć w
25:
miedzách ſwych. Ieſt téż krótſzy.
26:
Bo rzeczy té/ któré były nie ták
27:
potrzebnie w Státut námiéſzáné vprzątnąłem/ y do Metriki ná
28:
koniec kśiąg znióſłem/ áby niezáwadzáły/ áni zátrudniáły ſá=
29:
méy rzeczy/ á iednom ſam process práwá zoſtáwił y eſſentialia.
30:
Ale choćby téż był dłużſzy/ tedy gdźie methodus ieſt/ tám y dłu=
31:
gość nie bárzo wádźić może. Bo iednák wedle methodum, iáko
32:
po ſznurku/ káżdéy rzeczy można dóśdź/ któréy ieno kto potrzebu-
33:
ie/ extrauagantiam tu nic niezoſtáwuiący/
34:
czego iednák y com=
35:
pilator práwá duchownégo w Dekréciéch RZymſkich niemógł
36:
ſie vſtrzédz y vwiárowáć. Przeto oſobné kśięgi Extrauagantes,
37:
intitułował/ kędy tám té Dekrétá znióſł/ których in methodū
38:
nie mógł záwrzéć.
39:
Ieſt ieſcze vżytecznieyſzy. Bo mu będźie au=
40:
thoritatem nie ládáiáką czyniłá tá ſtárych praw Rzymſkich di=
41:
uiſia y łádność/ y łátwiość ku wyrozumieniu y ku pámięći.
42:
Ktemu/ że ieſt po Polſku przełożony/ bez fałſzu (Iákóż da pan
43:
Bóg vmyſlnie nicem nie zmylił) A Polakom ięzykiem Polſkim
44:
naprzyſtoyniéy ieſt w téy mierze philozophowáć. Do czego y
45:
Zygmunt Auguſt ſławnéy pámięći Wuy W.K.M. pilnie ludźi
46:
wiódł y vpominał/
47:
co pámięć ludzka ieſcze znośi/ y w Státućie
48:
o tym Conſtituciy pełno. Bo ná koniec y pobór ná to w Wiel.
49:
Kśięſtwie Litew. dźiáływáli/ koſzty niemáłé podéymuiąc/ áby


strona: 4v

Przedmowá do Krolá I.M.
ieno do téy perfectiiéy RZeczypoſpolitą przewiéźdź mogli.
1:
In
2:
ſumma, obaczy to káżdy/ ieſliby tá Correcturá praw doſzłá/ te=
3:
dy połowicą więtſzą Panom Correctorom vbędźie pracéy/ którzy
4:
ná to będą obráni/ gdy ten móy porządek przed śię wezmą.
5:
Ie=
6:
ſliby téż zá iákim nieſczęśćiem tá Correcturá nie doſzłá/ tedyby
7:
ſie iednák ludźie mogli nie ládáiáko contentowáć tą moią edi=
8:
cią teráznieyſzą/ ná poſzlednieyſzych Séymów Conſtituciách prze=
9:
ſtawáiąc/ wedle rády ſtárégo Królá Zygmuntá/
10:
który ták ſtáno
11:
wiąc mówi:
12:
Ale ná krótce wy=
13:
liczywſzy pożytki téy ediciiéy moiéy/ y záléćiwſzy ſkromnie pra=
14:
cą moię życzliwą przećiw Oyczyznie: y ſam śiebie pod łáſkę y o=
15:
bronę W.K.M. zálécam y vćiekam/
16:
iáko życzliwy ſługá/ y
17:
dawny patient W.K.M. Datum Lipſię w Ruśi wśi oyczy=
18:
ſtéy/ Anno 1592. octaua Septemb. kiedy z wielkim triumphem
19:
y weſelém Oświecony Król Zygmunt Polſki/ Dźiad W.K.M.
20:
zwyćięztwo v Orſzéy nád Moſkwą otrzymał/ Roku 1514.
21:
Mo=
22:
ſkwy poráźiwſzy 80 000. z kąd ſławą wieczną świát nápełnił po
23:
wſzyſtkich kráiach Krześćiáńſkich y Pogáńſkich. Dźiało ſie to
24:
śiódmégo roku/ iáko był zoſtał Królem Polſkim o tymże czá=
25:
śie/ iáko teraz Séym ninieyſzy ieſt złożony.


strona: 5

1:
WIZERVNK Y ROZDZIAŁ
2:
STATVTV NOWOWYDANEGO, NA
3:
kſztałt dwunaśćie tablic ſtárych praw Rzymſkich,
4:
piérwſzą rázą Królowi Iego M. ná Séymie 1592.
5:
podány.
6:
I. TABLICA.
7:
ZAmyka w ſobie práwo Koronné Królewſkié, którégo principa=
8:
łem ieſt KROL. Liſt 1.
9:
II. TABLICA.
10:
PRáwo Duchowné, którégo powodem ARCYBISKVP. List 167
11:
III. TABLICA.
12:
PRáwo Woiewodze, tego powodem WOIEWODA. List 229
13:
IIII. TABLICA.
14:
PRáwo Nadworné, tego powodem MARSZALEK. List 309
15:
V. TABLICA.
16:
PRáwo Káncelláriiéy, tego powodem KANCLERZ. List 315
17:
VI. TABLICA.
18:
PRáwo Fiſci Skárbowé, tego powodem PODSKARBI. List 333
19:
VII. TABLICA.
20:
PRáwo Rycérſkié, tego powodem HETMAN. List 423
21:
VIII. TABLICA.
22:
PRáwo Grániczné, téy iuriſdiciiéy powod. PODKOMORZY. Li. 457
23:
IX. TABLICA.
24:
PRáwo Grodzkié. tego powodem STAROSTA. List481
25:
X. TABLICA.
26:
PRáwo Ziemſkié, tego powodem SęDZIA ZIEMSKI. List 553
27:
XI. TABLICA.
28:
PRáwo Nommiſárſkié, tego powodem KOMMISSARZE. List 837
29:
XII. TABLICA.
30:
PRáwo Tribunálſkié vltimę inſtantię, principałem
31:
tego TRIBVNALISTAE List 849
32:
METRIKę Státutową przydałem ná końcu Fol. 877. kędym v=
33:
rumowały znióſł wſzytkié nieták potrzebné rzeczy z Státutu, któ=


strona: 5v

Wizerunk Státutu nowo wydánego.
ré Státutem bydź niemogą názwáné: y dla tegom ie też ná końcu
1:
złożył.
2:
A ſą iéy trzy częśći.
3:
PIERWSZA, w któréy ſą práwá ábrogowáné álbo wywyetrzá=
4:
łé, y przywileie rzędem iáko po ſobie idą oné páńſtwá y Woiewódz=
5:
twá którym ſłużą.
6:
DRVGA część ma w ſobie formularze pozwów, zapiſów, obligá=
7:
ciy, y controwerſiy, czego było w Státut námiéſzano. Lecz iednák
8:
ſą rzeczy potrzebné.
9:
Bo nie dosyć iest że kto vmié Státut, y czyta
10:
go, á nieumié ſobie y przyiaćielowi pozwu nápiſáć, áni contrower=
11:
ſiiéy. Przetóż znamu śiłá Iuriſtów, co vmieią práwá, ſtátuty, á
12:
przedśię tępi ſą do piſánia práwnych poſtępków.
13:
TRZECIA część, kędy iuż Exempla Iſagogica álbo Practica
14:
ſą znieśioné Státutu viąwſzy. Iáko ono: Depoſuit Nagot quere=
15:
lam contra Egidium. Andream, Ioanem &c. Ale tych wieków
16:
iuż ſą chytrzeyſzé przykłády,
17:
które ſobie może młody iuwánt ſpiſáć
18:
tymże porządkiem, iáko ſą ſpecies dwánaśćie praw wyliczoné, iá=
19:
ko co kiedy przypadáło przed Królem, ſądem Ziemſkim, Tribuna=
20:
łem, etć.
21:
Bo śiłá ich znamy co Státut vmieią, y piſáć pozwy, zapi=
22:
sy vmieią, á przedśię gdy do práktyki prziydźie, nieumieią ſobie
23:
przed ſądem począć, y ex tempore ſobie conſilium wźiąć.
24:
Ale kie=
25:
dy pogotowiu będą mieć exempla practica, mogą bydź ſpoſobniey=
26:
ſzémi łácno do wſzyſtkiégo.
27:
Iam náwet zebrał y Formularze terminátur Piſárſkich/ co owo
28:
więc Dekrétá ná pozwiéch króćiuchno terminuią conſignuiąc:
29:
áby
30:
ták młodſzy przyuczył ſie ſtylum Cancellarię, gdy będą od ſwych
31:
ſápientów z inſtructiámi posyłáni do Grodu, álbo do Ziemſtwá
32:
raz y kilká: tedy y ſámi potym przez ſię będąc zápráwieni, będą
33:
mogli ſpráwy odpráwowáć.
34:
Ale iuż ći śiłá máią naprzód, którzy
35:
zmłodu Diálektiki y artes dicendi vczyli ſie.


strona: 6

1:
DIGESTVM
2:
O porządzeniu gruntownym Státutu/ wedle
3:
oney powieśći/
4:
Qui bené diuidit, bené docet.
5:
WSzelka diwizia, która bywa ſecundum artem,
6:
álbo iest generis in ſpecies, álbo totius in partes,
7:
álbo vocabuli in ſignificata. A záśię przećiwnym
8:
obyczáiem, ktoby genus in partes dźielił, iuż iest
9:
vitium nieládá,
10:
iáko iest ná przykład ten Státut,
11:
który ná obiecádło dźielą. Bo iednéy rzeczy ſzu=
12:
káiąc, muśi látáć po Státućie, któré Státuty po kártách ſą róznie
13:
rozćiſkáné.
14:
Iáko ná przykład, gdyby kto chćiał mieć wiádomość
15:
práwá Duchownégo, muśi naprzód weyźrzeć w Literę A. áli ſie
16:
tráfi ná czele ABBAS. Y záś ná końcu w literze S. Sacramenta,
17:
Sacrilegium: dopiéro znowu wróćić ſie ná śrzodek, y pátrzáć Hae=
18:
reticus, Moniales.
19:
Item, gdy kto chce w Ziemſkim práwie niéco
20:
wiedźieć, tedy pátrzą naprzód tytułu, Actor: á Reus záśię áż ná
21:
końcu obiecádłá znaydźie: gdyż to copulatiué miáło bydź złą=
22:
czono, chćiałliby kto cále rzecz rozumieć:
23:
dopiéro Iudex, y záśię Sub.
24:
iudex ná końcu: dopiéro Notarius we śrzodku. To ták o káżdey
25:
rzeczy muśi ſie kłuſáć czytelnik z myślą ſwą, tułáiąc ſie tám y ſám
26:
by ſzalony w Kánikułę.
27:
Záczym ſie rzecz záćiąga, że ią y wyrozu=
28:
mieć trudno, y pámiętáć ieſcze trudniéy, y wymówić onęż rzecz nie
29:
podobna. Y dla tego iáko baczę, profectu gruntownégo w Polſcze
30:
nie biorą ſtudenći Iuris: wyiąwſzy longo vſu, kto torbę długo nośi
31:
zá RZecznikiem.
32:
Item, tymże obyczáiem, kto záśię totum in ſpecies á nie in par=
33:
tes dźieli, téż vitium niemáłé. Iáko ná przykład: Státut, który
34:
przez Króle, iáko ieden po drugim pánowáł, dźielą, intitułuiąc:
35:
Státut Káźimiérzów, Státut Iágełłów, Státut Alexándrów, Zy=
36:
gmuntów, etć. Téż y tu niepożytki płyną: Bo y tu poiąć cáłéy rze=
37:
czy trudno, y ku pámięći, y ku wyrozumieniu ieſcze trudniéy iest.
38:
Item, Diuiſio non debet eſſe anguſtior ſuo diuiſo, neque la=
39:
xior: iáko y regula definitionis w ſobie zámyka, iáko iest oná di=
40:
wizia kędy Státut dźielą in perſonas, res, & actiones:
41:
gdyż ſie
42:
żadną miárą, żadnym obyczáiem nie zmieśći, áni wybuduie wſzy=
43:
tká máteria Státutowa, zoſtánie iéy śiłá ná koli, y nie będźie ſie
44:
rzecz po ſzwie prółá. Abowiém tákiégo ſpoſobu rozdźiał ćieśniey=
45:
ſzy iest nád rzecz która ſie dźielić ma.
46:
Tákći iest záprawdę, żeć


strona: 6v

Digeſtum o porządze, grunto. Státu.
1:
to iest diwizia iuris imperialis, iáko ex codide Iuſtiniani ná oko
2:
to widźieć: ále Inſtitutiones Iuſtiniani, ieno tylko część práwá tę
3:
odpráwuią, którą zową Diiudicatiua iuſtitia:
4:
y iest to bárzo wła=
5:
ſna diuiſia Iuſtitia diiudicatiua: ále tám de vniuerſo ſtatu imperij:
6:
o Márſzałku, o Káncelláriiéy, o Séymiéch nic nie tráktuie, áni ſta=
7:
tum y regimen totius imperij nie opiſuie, co práwá náſzé Polſkié
8:
w ſobie zámykáią.
9:
Otóż Státut Polſki ſzérzéy ſkrzydłá ſwé rozśćią=
10:
ga, á práwo Céſárſkié de ſpecie tylko mowią, to iest, de iuſtitia fo=
11:
renſi ſeu diiudicatiua. A ták ex ſpeciali diuiſione czynić genera=
12:
lem, ex particulari vniurſalem, iest to wielkié abſurdum,
13:
y muśi
14:
ſie zátym rzecz wſzyſtká łámáć y kruſzyć: iáko ktoby chćiał w kor=
15:
cowy wór grochu czwiértnie wetknąć: Tákże kto w tę ćiáſną diwi
16:
zią chćiałby wſzytkę máchinę praw włożyć, niemoże tego vczynić,
17:
żeby niemiał gwałtu rzeczy vczynić.
18:
Item, Diuiſio nō debet conſtare ex partibus diſsimilarib. któ=
19:
ré nie ſą homiomeri, iáko ié Grékowie zową. A Philoſophi y Iu=
20:
riſtę ták mówią:
21:
Iáko ći czynią co Státut dźieląc námiéſzáli nie iednoſtáynych rzeczy
22:
y rozmáitych: iáko ſą formy pozwów, zapiſów, reieſtrów, ordiná=
23:
ciy żupnych, Vniwerſałów, etć.
24:
Któré rzeczy nie ſą leges właſnie
25:
mówiąc, áni ták zwáné bydź mogą, iednákże ich opuśćić zgołá nie
26:
godźiło ſie. Bo ták mowią Iuriſperiti,
27:
Przetóż ia nieśmiałem odrzućić ich, álem ie vrumowawſzy ná koń=
28:
cu do Metriki zgromádźił:
29:
áby niezátrudniáły y niezámiérzwiáły
30:
proceſſum iuris ſámégo. A tom vczynił ná pámiątkę tych, którzy
31:
ie ſtánowili. Iáko iest Státut Káźimiérzá Wielk. nieledá antiqui=
32:
tas,
33:
y inych, którzy téż prácowáli in ea Repub. y niemniéy ſą ſławy
34:
godni, iáko y oni co ſie o nie bili ſwą krew roźléwáiąc. Alleguią nie
35:
którzy Ciceronem de legib. iákoby niepodobna rzecz miáłá bydź
36:
práwá wſzytkié w porządek wpráwić. Ale Alciatus piſze
37:
To iuż po Cyceronie ten tego dokazał.
38:
MEMORIALE
39:
NA DRVGIM SEYMIE, ANNI
40:
M.D.XCIII. Senatowi tákze publicé przez
41:
authorá podáné.
42:
Moi Miłośćiwi Pánowie/ służby ſwe
43:
zálećiwſzy do łáſki W.M. mych M.
44:
Pánow.
45:
Iáko ſtárzy Pánowie Polſczy o to vprzęymie ſie ſtá=
46:
ráli, áby práwá ſwé cáłé, porządné. y korigowáné
47:
mieli: pokázuie ſie ztąd dowodnie y iáſnie, że ode
48:
ſtá lat y Pánów ſwych Królów Polſkich, vſtáwi=
49:
cznie ná Séymiéch tego ſie vpomináli,
50:
y gorliwie o
51:
to pośili: y oni im téż to obiecowáli. Co z wiela Stá
52:
tutów może ſie pokázáć: á oſobliwie roku 1520. w Bydgoſczéy v=
53:
czynionégo, kędy ták Zygmunt król wyznawa:
54:
Ale potym iáko Zygmunt królo=
55:
wał, świézſza y bárźiéy vgaráiąca przyczyná téy Correktury praw
56:
przyſtąpiłá. Bo iuż cztérnaśćie ſéymów minęło, zá Henryká, Ste=
57:
phaná, teraz,
58:
których Conſtitucię rozſtrzéláné, y rozróznioné, iáko
59:
ſcopę diſſolutę w ſexterniéch leżą, á żaden ſie ich ad certā & artifi=
60:
cioſam methodum porządźić y zreieſtrowáć nie podiął.
61:
Więc oné
62:
ſtáré, któré tych wieków iákoby odłogiem leżą próznuiąc, poniekąd
63:
ſą porządzoné: á té nowé poſzlednieyſzé, ná których więcey, á práwie
64:
wſzytko należy, w ſwym nierządźie, y zawroćie wáriowáné leżą:
65:
że
66:
w niéy iednéy rzeczy iáko perły w korcu máku przychodźi ſzukáć. Bo


strona: 7v

Memoriale ná Seymie.
tenże Zygmunt vſtáwił, że poſteriora ligant, y tego ſie dźiś mocno
1:
dźierżą. Noc Statum mowiąc,
2:
Ze iuż ták wiele tych ſtátutów ró=
3:
znych y Conſtituciy nároſło, y ná káżdy rok przyraſta, że certa ſen=
4:
tentia legū ex eis elici non poteſt. A nie mieć certam ſententiam
5:
legum, iest iákoby abſq; legibus bydź: á bydź abſq: legibus Rze=
6:
czypoſpo. ieſt iákoby ćiáło bez duſze,
7:
iáko Plato y Ariſtoteles w
8:
kśięgách de legibus y de Repub. wywodzą. A iáko tenże Philo=
9:
zoph mowi: także
10:
w kśięgách któré nie ſą dźiałem pewnym obrámowáné, ieſt iákoby
11:
w leśie wielkim przebywáć którégo áni początku áni końcá nie wi=
12:
dáć.
13:
Iać ſie nie wydáię zá Iuriſtę, áni téż co ieſt powinna rzecz, kto
14:
vmié lutnią vczynić áby winien był vmieć ná niéy gráć: dosyć ieſt
15:
na Mechániká proſtaká, że on vczyni lutnią dobrą, á drugi czyiá
16:
to ieſt profeſsia, niechay ná niéy gra.
17:
Ieno iże przypowieść ieſt,
18:
To
19:
ieſt, Otóż, iżem ſie z młodu nie obi=
20:
ter vczył artes y partes pod dobrémi pręceptormi, á ſześćdźieśiąt mi
21:
téż lat minęło, w tymem poſługę ſwą chćiał, zá ſpómożeniém Bo=
22:
żym Rzeczypoſpo. odd[áć].
23:
A w tym nie ma mi nikt zazdrośćić, bo
24:
to ieſt vilium naturarum grzéch, Zazdrość. Wſzák ſie z tym niekri=
25:
ię, gotówem ieſt rationem reddere mégo przeſięwźięćia publicé
26:
& priuatim.
27:
Y dla tegom wizerunk téy rzeczy ná Séymie przeſzłym
28:
Królowi Ieo M. y Rzeczypo. iáwnie podał, y przytym ſam Exem=
29:
plarz: y nieználazł ſie żaden, da pan Bóg, któryby mię w tym ſztro
30:
fował:
31:
y owſzem z wielkimi dźięki, wdźięcznośćią, y pochwałą ludz=
32:
ką to odemnie, ták ná ſéymikoch, iáko y ná Wálnym Séymie przy=
33:
ięto. Bo w przednieiſzych Woiewództwiéch kilkánaśćie Máłey y
34:
Wielkiéy Polſki
35:
dokłádnie to moie podánié w Artykuły było wpi=
36:
ſáné, y pánom Poſłóm poruczoné: y potym ná Séymie wielkim w
37:
kole Poſeſkim, nemine reclamante, kilká kroć tá rzecz byłá po=
38:
wtórzona y ápprobowána.
39:
A ták ápprobowána, że téż tyśiąc zło=
40:
tych ná reſtách poborowych, miáſto honorarium było mi podáro=
41:
wáné. Któré poſtulatum od pánów kołá Poſelſkiégo Królowi Ieo
42:
M. y Senatowi, támże przy żegnániu, przez zacné ludźi, fauente &
43:
adnuente ordine Senatorio, było ſzérokiémi ſłowy odnieśioné.
44:
Lecz potym iáko inné ſpráwy wſzyſtkié Rzeczypoſpolitéy, ták y tá
45:
ná drugi Séym byłá odłożona, Otóż teraz mym Miłośćiwym Pá=


strona: 8

Memoriale ná Seymie.
nóm tę rzecz przypominam, y znowu ten Memoriał, iáko excitarz
1:
podáię.
2:
Póki ieſcze oczy tą pracą Státutową náderwáné widzą,
3:
y zdrowia nieco ſtáie, chcę ſłużyć Rzeczypoſpolitéy, y tego ku
4:
chwale Bożéy naprzód, y dobrému Rzeczypoſpolitéy dokonáć.
5:
Co day Pánie Boże.
6:
PROCLAMA.
7:
OZnáymuię káżdemu/ komu to należy
8:
wiedźieć/ iż Státut Polſki w druk
9:
wychodźi pod temi czáſy/ wedle tego
10:
iákom ſye z tą rzeczą ná dwu prze=
11:
ſzłych Seymiech publice declárował y opowiá=
12:
dał.
13:
A to dla tego/ áby tym ſnádniey mogł
14:
bydź do Woiewodztw ku rewidowániu y korri=
15:
gowániu rozesłány. Bo wypiſowáć ták wiele
16:
Exemplarzow/ iáko wiele ieſt Powiátow/ koſzt
17:
wielki/
18:
y niepodobna rzecz ile mnie iuż zeſzłemu
19:
w leciech człowiekowi/ y ratunku od Rzeczypo=
20:
ſpolitey niemáiąc. Ale kiedy ſye ták poda/ tedy
21:
ſnádniey y wolno będźie tym ktorzy ſye z tym ro=
22:
zumieią korrigowáć/
23:
y onę korrekturę/ á tákże
24:
Conſuetudines powiátow zebráć/ o co pilnie pro
25:
ſze mych M. Pánow/ y ná Tribunał do Páná
26:
Márſzałká Tribunału ſwoie videre odesłáć do
27:
Lubliná.
28:
Dla czego y kilkánaśćie kart nie piſá=
29:
nych ná koncu dla korrigowánia zoſtáwione ſą:
30:
przykłádem/ iáko było zá świętey pámięći Kro=
31:
lá Zygmuntá ſtárego przy iego Conſtituciách


strona: 8v

Proclámá.
vczyniono.
1:
Zá ktorym poſtępkiem tá rzecz ná
2:
Seym przyſzły będźie mogłá bydź ſnádnie od=
3:
nieśioná/ y cále á zupełnie ex communi laudo
4:
pod rozſądek Krolá Iego M. Senatu/ Pá=
5:
now Posłow/ y wſzego Rycerſtwá podána:
6:
A potym będźieli śię zdáło rekudowána. Do
7:
czego day Panie Boże Krolowi Iego M. zdro
8:
wie chęć/ y ſpoſobność wſzem Stanom: áby iuż
9:
z tych Lábiryntow/ ktore dotychmiaſt pánowá=
10:
ły przy ſądźiech/ Rzeczpoſpolita mogłá bydź wy=
11:
prowádzoná. Co day Pánie Boże.


strona: 1

1:
PIERWSZE
2:
KSIĘGI PRAW
3:
KORONNYCH:
4:
W ktorych opiſawſzy
5:
INTERREGNVM,
6:
ELEKCIĄ,
7:
KORONACIA,
8:
PRZYSIĘGĘ KROLEWSKĄ.
9:
We czterech vrzędách Krolewſkich/
10:
W WIERNOSCI,
11:
W CHOWANIV IEDNOSCI,
12:
W OBRONIE,
13:
W SPRAWIEDLIWOSCI.
14:
Wſzyſtko Wielkié y Wálné
15:
Práwo ſie zámyka.


strona: 2v

1:
PIERWSZA TABLICA
2:
Wálnégo Práwá, ná przykład
3:
Rzymſkich praw. Cztery cháriſmaté/ któré przed Królem noſzą: cztérzy Vrzędy przednié Królewſkié znáczą:
4:
do których pewné tytuły/ á do tytułów Státuty/ á ſtátuty ná wiérſzé rozdźieloné: Te cztéry kleynoty znáczą: Naprzód Artykuły któré Rzczpoſpolita Królom y wierze ich zwierzyłá ſacroſancté dotrzymáć:
5:
Co Wieniec álbo Koroná znáczy záwárta. Artykuły záśię ſą té:
6:
1. Rząd Séymowy y abſolutū Dominiū.
7:
Práwá Koronné.
8:
Libertates.
9:
Rozdawánié vrzędów, y merita nagrody.
10:
Zamki, miáſtá y inné dobrá Koronné kleynoty.
11:
Pacta Conuent. viśćić.


strona: 2

1:
Powtóré, w cáłośći Rzeczypoſpolitéy corpus dochowáć. Co znáczy Iábłko. Dochowánié záśię potrzebuie
2:
1. Viiéy, Vniowánych Pańſtw przeſtrzegáć.
3:
Compozyciiéy doſyć czynić.
4:
Woyſká nie rozdźieláć.
5:
Conuenticula y diſmembráciiéy wſzelákiéy zábiégáć.
6:
Potrzećié, Obronę, Co znáczy Miecz. Potoczną. Wálną. Zamki, twiérdze. Apparat woienny
7:
Poczwarté, Spráwiedliwość Co znáczy Sceptrum.
8:
Przed wkroczeniém do ſądu
9:
Przy ſámym ſądzeniu y rozbierániu.
10:
Po wkróczeniu y rozſądzeniu.


strona: 3

1:
KROL
2:
O poboznoſci Królów Polſkich
3:
z kſiąg Státutu.
4:
KV czći y chwale wſzechmogące=
5:
go Bogá. rć.
6:
Item, Ku chwale Bożéy/ y długiému
7:
królowániu/ Amen.
8:
Pánſtwá náſzégo
9:
práwá przodkow náſzych wydáćieſmy na
10:
iáwią vmyślili. Alexánder Król/
11:
Item, Aby chwałá Boża zá náſzego


strona: 4

1:
czáſu romnażáłá ſie:
2:
Obiecuiemy/ iże gdźiekolwiek ſzláchćicy
3:
trwáłé podpomożenié kápłanowi będą chćieli náznáczyć/ że
4:
támże bez odwłoki w ichże máiętnośći kośćiół fundowáć bę=
5:
dżiemy. Titul. Kośćiół/ Stat. 2.
6:
Item. Król Włádyſław mowi: Przetoż ná to baczenié má=
7:
iąc: iż Bog ſprawcá pokoiu niemoże bydź doſkonále chwalon/
8:
ieno w pokoiu: A iż nád ten niemoże bydź ná świećie nic pros=
9:
ſzégo pożądano/ rć.
10:
záczym ginie chwałá Boża/ á roźlanié
11:
krwie wſczyna ſie / rć. Ale náuczyćielká wſzytkich dóbr miłość/
12:
która nic nieumié zdrożnégo/ nic oſtrégo/ nic zámiéſzánégo/ rć.
13:
Ku chwale tedy y czći Bogá wſzechmogącégo/ y Błogoſłáwio=
14:
néy y chwalebnéy Pánny Máriéy/ y wſzytkiéy rzéſzy niebieſkiéy/
15:
y ku rozmnożeniu wiáry/ ku ſpráwowániu ſpráwiedliwośći y
16:
wiáry Krześćiiánſkiéy/ ku zbáwiennému rozmnożeniu/ od wo=
17:
ien których ſie opłákiwáć godźi/ rć.
18:
W Imię Boże Amen. Ná wieczną téy rzeczy pámięć. Iż
19:
między pożądnośćią ludzkiéy woléy/ ktora ſie dźieie okróm Bo
20:
gá ſprawce wſzytkich rzeczy: żadna rzecz nie ieſt pożądliwſza/
21:
áni wdźięcznieyſza (iáko tego vſtáwicznie doświadczamy) áni
22:
żadna ludzkiému rodzáiowi nie ieſt zdrowſza/ potrzebnieyſza/
23:
milſza/ y pożytecznieyſza iáko pokóy w Národzeniu odkupićielá
24:
Páná náſzégo Iezu Kryſtá/
25:
ludźióm dobréy woléy przez Anyo=
26:
ły opowiedźiány: y w odeſzćiu do Oycá zebrániu Apoſtolſkié=
27:
mu/ y wſzyſtkim którzy po Apoſtoléch idą/ powtórzony/ dáro=
28:
wány/ y obiecány rć.
29:
Item, Król Káźimiérz Trzeći, ták mówi y ſtánowi: Ieſliże po=
30:
żytków/ wolnośći ſtanóm Rzeczypoſpolitéy rozſzérzamy/ dá=
31:
leko więcéy ſignum gratiae, to iest, z łoná miłośćiwéy łáſki wi=
32:
nien vdźiéláć kośćiołowi Bożému:
33:
zkąd cześć y chwałá nay=
34:
wysſzému Pánu Iezuſowi Kryſtuſowi Stworzyćielowi wſzech
35:
rzeczy/ y zbáwienié duſzóm przychodźi/ Titul. o dźieśięćin.
36:
INTERREGNVM.
37:
Czáſu pod Interregnum gránice kró=
38:
leſtwá máią bydz bronioné.
39:
IEſliby który z zagránicznych ludźi kośćioły álbo dobrá ko=


strona: 5

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Interregnum.
śćielné/
1:
álbo pográniczné kráie króleſtwá náſzégo śmiał przená=
2:
gábáć/ pókiby Król nie był koronowány. Chcemy y obiecuie=
3:
my ie bez oſzukánia y zdrády gdy będźiemy o to oſobnie obeſłá=
4:
ni/ wedle możnośći náſzéy y máiętnośći zgodnie bronić.
5:
Biorący z Skárbu czáſu bezkrólowá=
6:
nia, winien ieſt kazni peculatus.
7:
IEſli kto co z ſkárbu weźmie álbo vłápi/ álbo którymkolwiek
8:
ſpoſobem ná właſné vżytki obróći/ á zwłaſczá w tym czáśie gdy
9:
królá nie obiorą: niech będźie oſądzón/
10:
iż ieſt winien peulatus,
11:
zdrády y ſkrádniénia Rzeczypoſpolitéy.
Zygmunt w Krák. 1507. fol. 3.
Káptur Krákowſki 1572, który ſie zga
12:
dza z ſtárym w Rádomſku 1382. vczy=
13:
nionym. y z Wárſzáwſkim Génerál=
14:
nym 1573, których obá w Metryce
15:
Státutowéy znaydzieſz.
16:
MY tedy iáko potomkowie ſławnych á vczćiwych przodków
17:
náſzych/ przećiwko tákim powſtáć/ którzyby ſwowoleńſtwá/
18:
gwałty/ náiázdy/ łupieſtwá/ ták máiętnośći Duchownych y
19:
Swietckich oſób/ y kośćiołów: álbo iákiéżkolwiek inne ſwo=
20:
woleńſtwá czynić ſie ważyli/
21:
zápomniawſzy cnoty á powino=
22:
wáctwá tego ſwégo/ któré nań/ kto ſie ieno zá potomká téy za=
23:
cnéy Korony/ y przodków tych/ którzy to nań włożyli znáć chce/
24:
ieſt włożono:
Z Conſtituciy/ liſt II 9

25:
á ku tákiégo każdégo ſzkodźie á zniſczeniu/ ták ná
26:
ćiele/ iáko na máiętnośći ſie ruſzyć/ ták wſzyſcy ſpółem/ iáko téż
27:
y iedná iákażkolwiek część/do którychby iedno tylko piérwéy
28:
wiádomość o tákim ſwowoleńſtwie przyſzłá.
29:
Spráwiedliwoſci ſpoſób Interregno,
30:
SPráwiedliwośći táki porządek w mocy záchowuiemy/ iáki
Confęderá. Wárſzáw. Fol. 120.



strona: 6

1:
ſobie któré Woiewództwo domá ſpólnie poſtánowiło/ álbo ie=
2:
ſcze poſtánowi zgodnie: tákże y około obrony potrzebnéy zam=
3:
ków pogránicznych.
4:
Támże y o długách pewnych, iáko ich docho=
5:
dźić ſub Enterregno znaydźieſz.
6:
Praeſcriptio álbo fatalia pod
7:
Interregnum.
8:
ABy obywátele koronni ex ignorantia w ſwych ſpráwách y po
9:
stepkach práwnych nieupádli/ to co oni ſobie w ſwych vſtá=
10:
wách ſub Interregnis wárowáli:
11:
Vſtáwiamy/ áby żadna prae=
12:
ſcriptia neque Iuris fatalia po té oboie Interregná/ począwſzy
13:
od śmierći przodká náſzégo ſławnéy pámięći Zygmuntá Augu=
14:
ſtá/ áż do Roku od dniá koronáciiéy náſzey/ w práwie káżdym
15:
nikomu nie ſzły.
16:
A ktoby tego vżywał/ tedy mi nie ma nic bydź
17:
pomocno. Tóż y ná potomné czáſy rozumiano y záchowano
18:
bydź ma/ z tą declárátiią/ iż każdy ſiue Actor, ſiue reus, który po=
19:
trzebuie continuowáć cauſam, ma mieć fyſztu y czáſu od dniá
20:
Koronáciiéy náſzéy rok.
21:
Tóż y o zapiſach Grodzkich nieprzenie=
22:
śionych rozumieć ſie ma.
23:
Dwu Hetmánów ſub Interregno po Henryku w Andrze=
24:
iowie było obrano fol. 136 y 137. w Conſtit.
25:
y Róty z Woie=
26:
wództw im było poruczono 136. LEGITIMVM, czáſu Bezkró=
27:
lowánia to zową, co ſie ieno pro ſalute Reipub. dźieie. LEX
28:
Caſtrenſis 138. Potym 1589. Dwu Hetmánów władza ſub
29:
Interregno, władza y porozumienié iáko ma iść. Stat. 14
30:
ver. 2 liſt 8. y niżey.
31:
W niebytnoſci Królewſkiéy iáko
32:
ſądy isc máią.
33:
ROki Ziemſkié/ Grodzkié/ Akty grániczné/ ták Podkomorzkié/
34:
iáko y Comiſsárſkié/ Rewiziie/ y inſzé wſzytkié ſubſellia, tákże iu=
35:
dicia vltimae inſtantiae Tribunálſkié/ iść máią obyczáiem zwy=
36:
kłym
37:
pod niebytność náſzę/ iáko y przy nas. O retentá pro=
38:
wentów ſtołu náſzégo/ o retentá Poborowé/ vrzędy Stárośćié
39:
y Poborce/ y Száfárze/ v których ſie pokazáły retentá:
40:
y o re=
41:
tentá dawne Quárty/ ták przeſzłych lat/ któré ſie ná przeſzłym y
42:
ná tym Séymie odſądźić nie mogły/ iáko y z przeſzłych/ & ex=
43:
Práwá krolew. álbo wálnego


strona: 7

Kśięgi pierwſze o ſądźiech pod Interreg.
emptionis bonorum regalium & cognitionis ſtárych ſumm/
1:
któ=
2:
réby xxxx wákowáły/ á byli zápozwáni/ y teraz/ y áż do przyiázdu ná
3:
ſzégo/ ták in principali, quám in executione rei iudicatae,
4:
co ie=
5:
dnák nie ma ſie śćiągáć ná ſummy nowe quigentorum milli=
6:
um: tákże o dobrá y ſummy/ iure caduco od nas komu dáné/
7:
ſkarb náſz/y Inſtigator náſz ma poćiągáć do zwrócenia náſzé=
8:
go przed Tribunał pro hac vice.
9:
Wyiąwſzy z tego ákcye Quár=
10:
ćiáné odeſłáné z Tribunału Lubelſkiéo y Wileńſkiégo ná Séym.
11:
Tákże y Quárty z Woiewództwá Wołyńſkiégo z dóbr nie rewi=
12:
dowánych/ y w ſummách ſtárych zápiſánych/ któré do cognici=
13:
iéy ſéymowéy zoſtáwáć máią.
14:
Któré wſzyſtkié prowentá má=
15:
ią bydź płáconé do ſkárbu Koronnégo/ iáko y W.X. Litew=
16:
ſkiégo/ ſub poena wedle Conſtitciiéy anni 1591.
17:
Tenże proces
18:
ma bydź záchowány w W.X. Litewſkim/ tylko o prowentá ſto
19:
łu náſzégo. Tákże ſzláchćicowi/ któryby bądź w Quárćie/ bądź
20:
w iákich innych prowentách królewſkich/máiętność ſwą źiem=
21:
ſką puśćił/
22:
wolno będźie do wykupná inter cauſas officii ná Tri
23:
bunał pozwáć. Tákowymże proceſſem wolno będźie káżdé=
24:
mu dochodźić poſſeſsiiéy dóbr náſzych/ gdźieby ie komu gwał=
25:
tem odięto:
26:
które ſpráwy nietylko z pozwu/ ále y z áppelláciiéy
27:
ab exequutione przypadáiącé/ ſądzoné máią bydź ná Tribuna=
28:
le w ſześć niedźiél po áppellaciiéy inter cauſas officij.
29:
Tákże ie=
30:
ſliby o niepuſczenié dóbr náſzych áppellácya vroſłá/ ná Tribu=
31:
nał ma iść inter cauſas officii. Gdy kto qwit od ſtrony otrzy=
32:
ma z przewodu práwá y bánniciiéy/
33:
ma iuż mieć zátym locum
34:
ſtandi v káżdégo práwá/ zá onym quitem choćby reláxáciiéy nie
35:
miał/ áż do dwunaſtu niedźiel/ po zwróceniu náſzym do Koro=
36:
ny.
37:
Któré to ſpráwy nowo odeſłáné/ máią ſie záś zá przyiáz=
38:
dem da pan Bóg ſczęśliwym náſzym/ do wlaſnégo ſwégo try=
39:
bu/ y forum proprium wróćić. A tá Conſtitucya o ſądzeniu
40:
retent Poborowych y Quárćiánych/ y ſumm ſtárych/ nie ma ſie
41:
śćiągáć ná X.L. Litewſkié/ iedno ná Koronę.
42:
O Conuocaciach Arcybiſkupich.
43:
OBwieśćić ma X. Arcybiſkup ſenatoróm oboygá narodu/ y
44:
czás náznáczyć iáki/ ná któryby wſzyſcy ziácháć ſie mogli do
45:
Wárſzáwy.
Sig. 3. w Wárſzáwie 1593. liſt 8.2.



strona: 8

1:
ELEKCIA KROLA.
2:
PAnowie y ſzláchtá Króleſtwá Polſkiégo, Lodwikowi
3:
królowi zwolili, áby ſynowie iego ná króleſtwo wſtępo=
4:
wáli: á ieſliby niebyli ſynowie, áby dźiéwki dźiedźiczyły.
5:
TEnże Lódwik zé zezwoleniém Pánów, Rycérztwá, y
6:
ſzláchty pſuie liſty, któré zábrániáią, áby płeć białéy=
7:
głowy ná Kroleſtwo nie byłá wybiérána.
Przywiléy ten Lodwików w Koſzycach vczyniony/ Roku 1374. fol. 40 y niżéy w Metryce ſtátuyowey.
Y ten drugi Przywiléy w Metrice.
Litwá zeznawa, iz Włádysław Iágełło
8:
mąz Iádwidze córce Lodwikowéy
9:
dány, od Polaków ná króleſtwo ieſt
10:
obran wolnie.
11:
Oznáymuiemy którym wiedźieć należy wſzytkim. My Preła=
12:
ći/ Kśiążętá/ Pánowie/ Szláchtá/ obywátele źiem Litew=
13:
ſkich y Ruſkich: to ieſt/ Iákub z przeyźrzenia Bożégo Wileńſkié=
14:
go kośćiołá Biſkup:
15:
Kśiążę Iwan Olimunty z ſyny ſwémi/
16:
rć. wyznawamy/ którymi to przynależy wiedźieć wſzytkim: Iż
17:
tego czáſu Prełaći/ Kśiążętá/ Pánowie y ſzláchtá/ y wſzyſtko
18:
poſpólſtwo króleſtwá Polſkiégo/
19:
zá pomocą łáſki Bożey Na=
20:
iáſnieyſzé Kśiążę Páná Włádyſłáwá Krolá Polſkiégo/ Na=
21:
wysſzé Kśiążę Litewſkié/ Dźiedźicá Ruſkiégo/ páná náſzégo
22:
nałáſkáwſzégo z pogánſkich błędów wywiódſzy/ zá Królá y pá=
23:
ná ſobie wźięli.
Z Iágełłowégo przywileiu w Wilnie 1401. Liſt 128.

24:
Włádysław Iágełło o wolnym obrá=
25:
niu Włádysłáwá álbo Kázimiérz=
26:
rzá ſynów ſwych ták piſze.
Z Przywileiu Włádyſłáwá w Iedlnéy 1433. Liſt 50.

27:
WLádyſław z łáſki Bożéy Król Polſki/ źiem Krákowſkiéy/
28:
Sándomiérſkiéy/ Sirádzkiéy/ Lánczyckiéy/ Kuiáwſkiéy/ y Li=
29:
tewſkié Kśiążę/ Pomorſki/ Ruſki/ pan y dźiedźic/ rć. dáiemy
30:
znáć ninieyſzym liſtem tym wſzyſtkim/ którym to wiedźieć ieſt
31:
potrzebá:
32:
Iż my vważáiąc z dobrym baczeniém rozumu nie=
33:
náruſzoną wniwczym wierność/ y potężną obywátelów króle
34:
ſtwá Polſkiégo ſtałość:
35:
którą oni ná woynach y potykániu/ z


strona: 9

Kśięgi pierwſze o Electiiey.
ſczęśliwémi (zá pomocą Bożą) náſzémi triumphy/ częſto czę=
1:
ſtokroć dla obrony náſzéy y króleſtwá tego dźierżąc ná ſobie/
2:
nieprzyiaćielſkié naiázdy podięli:
3:
y którzy wiernym poſłuſzen=
4:
ſtwem ná żądánié náſzé bárzo trudné nieprzeſpieczenſtwá ćiał/
5:
y vmnieyſzénia máiętnośći podéymuiąc/ wſzędy y záwżdy nam
6:
byli poſłuſzni.
7:
Zá którémi ſpráwámi cnotliwémi/ wielkié dá=
8:
ry ſczodrobliwośći náſzéy przyſtoynie ſą záſłużyli. Ieſcze tá=
9:
kowé ich ſą ku nam zaſługi y merita:
10:
że téż y przećiwko ſynóm
11:
náſzym zacnym kśiążętóm Włádyſłáwowi y Káźimiérzowi
12:
chęć y ſczérą powolność okazáć nie zápomnieli/
13:
á to w tym/ że
14:
z nich iednégo/ którégo ná rządzenié króleſtwá godnieyſzégo v=
15:
znáią/ nápomnieni przez piſánie álbo obwieſczenié náſzé/ ſobie
16:
do czáſu żywotá náſzégo zá Królá/
17:
kśiążę/ páná y dźiedźicá kró
18:
leſtwá tego Polſkiégo/ y źiemie Litewſkiéy y Ruſkiéy (któré
19:
źiemie zacné kśiążę Zygmunt Kierſtuty/ Wielkié Kśiążę Li=
20:
tewſkié brát náſz namilſzy/ iáko teraz dźierży/ ták do żywotá
21:
ſwégo dźierżeć ma:
22:
á po śmierći iego ná nas/ y ſyny náſzé prze=
23:
rzeczoné/ y koronę prawdźiwym y dźiedźicznym ſpadkiem przy=
24:
páść máią/ iáko to otworzyſtémi liſty ná to vczynionémi ieſt
25:
vtwiérdzono)
26:
pokornie y poſłuſznie przyięli: y koronę królew=
27:
ſką/ y z ſceptry królewſkiémi z vczćiwością wielką ceremoniy
28:
powinnych obiecáli/ iáko prawdźiwégo/ y wedle práwá po=
29:
tomká/ gdy látá ſłuſzné będźie miał/ ná króleſtwo wſádźić.
30:

31:
co godni ſą/ áby godnémi dáry/ zá wdźięczną z obopólnośćią
32:
królewſkiégo doſtoieńſtwá náſzégo/ to im było oddano.
33:
Tákze Ian Olbrácht Król, o obrániu
34:
ſwym ná króleſtwo piſze.
35:
MY Ian Olbrácht/ rć. dáiemy znáć/ iż wysſzégo czáſu zá bo
36:
zką pomocą/ y ſpólną á zgodną Prełatów/ Pánów/ Rad/ y
37:
wſzytkich obywátelów króleſtwá náſzégo Polſkiégo życzliwo=
38:
śćią/
39:
ná króleſtwo w tym zacnym króleſtwie náſzym Polſkim/
40:
któré ná ten czás dla śmierći świętégo Káźimierzá oycá náſzégo
41:
wákowáło/ ieſteſmy wźięći.
42:
Alexander tákze ſwiádczy, iz ieſt
43:
wolnie obran.
44:
MY Alexánder ku wiádomośći przywodźimy/ iż zá Bo=
45:
zką y Zbáwićielá náſzégo łáſką ná króleſtwo Oycowſkié w=
46:
ſtąpiliſmy.
47:
Zygmunt Król ſwiádczy, iz zá zwo=
48:
leniem wſzytkich ieſt obrány.
49:
MY Zygmunt dáiemy znáć/ iż máło co przedtym/ zá zwole=
50:
niem wſzytkich Prełatów/ Pánów króleſtwá/ álbo lepiéy wſzy=
51:
ſtkiéy ſzláchty y ludu/ koroná ná głowę náſzę ieſt włożoná.
52:
Zygmunt tego przeſtrzéga, áby o=
53:
biéránié królá było wolné, zło=
54:
zywſzy ná to Séym.
55:
MY Zygmunt/ czynimy iáwno przez ninieyſzy liſt wſzytkim: iż
56:
ácz w króleſtwie náſzym/ kiedy króle zchodźili á króleſtwo wá=
57:
kowáło/ był ten ſtárádawny zwyczay/
58:
áby Pánowie Rádni ſta
59:
nu oboygá/ porádźiwſzy ſie ſpólnie między ſobą/ Séym Wál=
60:
ny obieránia poſtánawiáli/ y ón wſzytkim członkóm y ſtanóm
61:
króleſtwá wczás/ áby kożdy któryby chćiał/ mógł przyiecháć
62:
nań/ ogłaſzáli:
63:
ále iż w obiérániu Naiáſnieyſzégo Kśiążęćiá pá
64:
ná Zygmuntá Wtórégo Królá Polſkiégo/ y Wielkiégo Kśią=
65:
żęćiá Litewſkiégo/ ſyná náſzégo namilſzégo ten obyczay ieſt o=
66:
puſczon
67:
nie żeby vmyślnie: ále iż zá żywotá náſzégo/ gdy ieſcze
68:
króleſtwo nie wákowáło/ y więcéy z przeyźrzenia bożégo/ á niżli
69:
z ludzkiéy rády obránié Ieo królewſkiéy M. sſtáło ſie)
70:
Przetóż
71:
bacząc ták wielką wſzytkich poddánych náſzych przećiwko nam
72:
y Naiáſnieyſzy naród náſz/ álbo fámilią/ wiárę/ życzliwość/ y
73:
wſzeláką vczćiwość:
74:
iż to obránié ſyná náſzégo Naiáſnieyſzégo
75:
iákokolwiek nád ſtáry zwyczay vczynioné pochwalili/ y zá w=
76:
dźięczné mieli: á ktemu niechcąc/ áby przez tákowé obránié nie=
77:
co ná potym ſtárému zwyczáiowi vbliżyło ſie/ ſkázuiemy:
78:
áby
79:
nápotym/ ilekroć król z tego świátá zchodźić będźie/ á króle=
80:
ſtwo będźie wákowáć/ álbo obiéránié iákokolwiek przyda ſie


strona: 11

Práwá krołew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Electiiey.
bydź/
1:
Pánowie y Rádá oboygá Stanu wedle ſtárádawnégo
2:
zwyczáiu/ Piérwéy/ niż ku wybiérániu poſtąpią/ Séym wálny
3:
dla obiéránia poſtánowią: y on wſzyſtkim obywátelom y páń=
4:
ſtwo wczás opowiedzą:
5:
ná którym to Séymie wedle ſtárégo
6:
zwyczáiu w obiérániu máią poſtępowáć. Ná świádectwo
7:
tego/ rć. Dan w Krákowie ná Séymie Wálnym w ſobotę
8:
bliſką przed Niedźielą śrzodopoſtną/ Roku páńſkiégo 1530.
9:
Táſz przeſtrogá wolnégo obiéránia Królá, iest vczyniona
10:
w Piotrkowie Roku Páńſkiégo, 1538.
11:
Król Zygmunt Auguſt ná króleſtwo
12:
wzięty, o obrániu ſwym y potwiér
13:
dzeniu praw ták piſze.
14:
W Imię Boże/ Amen. Ku wiecznéy pámięći. Ponieważ
15:
niepewna ieſt á nie trwáła pámięć ludzka/ zwykli ſą ludźie pi=
16:
ſmem to opátrowáć/ czego wieczną pámięć mieć chcą.
17:
A dla
18:
tego My Zygmunt Auguſt/ z łáſki Bożéy Król Polſki/ wielki
19:
Kśiądz Litewſki/ á Ziem Krákowſkiéy/ Sędomiérſkiéy/ Sié=
20:
rádzkiéy/ Lęczyckiéy/ Kuiáwſkiéy/ Ruſkiéy/ wſzyſtkich Prus/ Mázoweckiéy/
21:
Zmódzkiéy/ Pomorſkiéy/ Chełmieńſkiéy/ El=
22:
bieńſkiéy/ Pan y dźiedźic. Oznáymuiemy ninieyſzym liſtem
23:
wſzytkim którym to należy/ tym którzy teraz ſą/ y którzy ná po=
24:
tomné czáſy będą.
25:
Gdy przed dwiemádźieſty lat/ zá żywotá
26:
ieſcze świętéy pámięći Królá Zygmuntá Oycá náſzégo/ zá zgo=
27:
dnym zwoleniem Rád náſzych/ ták duchownégo iáko y świet
28:
ckiégo ſtanu/ y inſzégo Rycérſtwá ſtanów koronnych ná króle=
29:
ſtwo Polſkie obráni y koronowáni ieſteſmy:
30:
gdźie wſzyſtkié
31:
Rády koronné/ y ſtany inſzé/ przyśięgę powinnéy wiáry/ y pod=
32:
dáńſtwá y poſłuſzeńſtwá nam vczynili: á wſzákóż ták/ iż nam
33:
tego winni bydź niemieli/ dokądby było sſtawáło w żywoćie
34:
Królá Iego M. Oycá náſzégo:
35:
przy którym wſzytká władza y
36:
zwiérzchność królewſka trwać miáłá/ iákóż do końcá żywotá
37:
iego trwáłá.../ iż látá náſzé ná ten czás potemu nie były áby
38:
ſmy powinną przyśięgę vczynić mogli/ wedle ſtárégo dawné=
39:
go záchowánia przodków náſzych Królów Polſkich:
40:
obowią=
41:
zał ſie ná to Król Ieo M. Oyćiec náſz/ gdybyſmy do lat zupeł=
42:
nych przyſzli/ iżechmy mieli przyśięgę vczynić/ á ią ſie obowią=


strona: 12

1:
záć wſzytkié práwá/ Przywileie/ Wolnośći/ Liſty/
2:
y ſwobody
3:
ſpráwiedliwé/ á ſłuſzné téy to korony náſzéy/ duchowné y świet=
4:
ckié/ którymżekolwiek ſtanóm y ludźiom/ żadnych nie wyymu=
5:
iąc/ od przodków náſzych Królów y Kśiążąt Polſkich
6:
á miá=
7:
nowićie od świętéy pámięći Królów/ Káźimierzá Wielkiégo/
8:
Lodowiká/ Włádyſłáwá Prádźiádá/ Włádyſławá ſtárego ſtry
9:
iá/ Káźimierzá dźiádá/ Olbráchtá y Alexándrá ſtryiów/ y Króla
10:
Ieo M. Zygmuntá Oycá náſzégo dáne/ we wſzem mocnie trzy=
11:
máć/ chowáć y bronić:
12:
á to cobykolwiek nieſłuſznie od téy ko=
13:
rony oddalono y odięto było/ wedle możnoſći náſzéy zdobić/ y
14:
do iednośći korony przyłączyć/ nie vmnieyſzáiąc niwczym grá
15:
nic korony Polſkiéy/ ále przyczyniáiąc ile będźiem moc nawię=
16:
céy.
17:
Iákóżeſmy temu obowiązkowi doſyć vczynili/ gdyſmy
18:
śiódmégo roku po koronáciiéy náſzéy zwykłym obyczáiem w ko=
19:
śćiele przyśięgę vczynili.
20:
Po któréy to przyśiędze náſzéy/ dáliſmy
21:
liſty na się wſzytkim poddánym náſzym: Iż gdźieby pan Bóg
22:
z tego świátá Królá Ieo M. Oycá náſzégo wźiąć był raczył/
23:
niepiérwéy poddáni náſzy winniby nam mieli bydź poſłuſzeń=
24:
ſtwo:
25:
áliżbyſmy wſzem wobec wſzytkié liſty y przywileie/ ták
26:
poſpolité koronné y pańſtw iéy należących/ iáko oſobnych oſób
27:
y mieyśc/ wſzelákie wolnośći/ liſty/ y ſwobody od wysſzéy miá=
28:
nowánych przodków náſzych dáné/
29:
y któréby ieſcze od Królá
30:
Ieo M. Oycá náſzégo dokądby żyw był dáné były/ liſty náſzémi
31:
vtwiérdźili: y oné ták/ iáko ſámé w ſobie ſą/ w ſłuſzną Exequu=
32:
tią wedle możnośći náſzéy wſtáwili.
33:
A gdyż więc iuż ktemu
34:
przyſzlo/ iż Pan Bóg Królá Ieo M. Oycá náſzégo z tego świá=
35:
tá wźiąć raczył: á iuż zá tym wolnym obrániém y koronowá=
36:
niém náſzym ſpráwá y zwiérzchność á władza koronna iuz ná
37:
nas przypádłá/
38:
ná przyśięgę náſzę pomniąc/ którąſmy vczynili/
39:
y ná ten obowiązek liſtowny/ któryſmy ná śię dáli/ złożyliſmy
40:
Séym koronny iáko dla innych potrzeb koronnych/ ták przednié
41:
dla tego:
42:
ábyſmy to wypełnili ſkutkiem poddánym náſzym/ co=
43:
chmy im byli ſłowem y liſtem náſzym obiecáli. A ták z tych
44:
przyczyn vważywſzy wſzytki rzeczy dobrze v śiebie/ z dobrym ro
45:
zmyſłem náſzym/
46:
zá prośbą wſzech ſtanów koronnych ná tym
47:
Séymie będących/ wſzytki práwá/ Státutá/ dániny/ wolnośći/
48:
ſwobody/ wyſády/ zwyczáie/ y inné wſzyſtkié liſty y przywileie/
49:
którymkolwiek ſpoſobem ſłów ſpiſáné/ ták poſpolité wſzéy ko=
50:
rony/ y pańſtw iéy należących Duchowné y świetckié/ iáko y z
51:
oſobná wſzem ſtanóm/ y perſonam/ y mieyſcóm poſpolićie y z


strona: 13

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Elekciiey
oſobná/ żadnégo nie wyymuiąc/
1:
od królow y królowych/ kśią=
2:
żąt/ panów y dźiedźicow korony Polſkiéy y źiem iéy: á miáno=
3:
wićie od krolów świętéy pámięći/ Káźimirzá Królá wielkiégo/
4:
Lodowiká Loiſá/ Włádyſłáwá Prádźiádá/
5:
Włádyſłáwá ſtáré=
6:
go ſtryiá/ Káźimirzá dźiádá/ Olbráchtá y Alexándrá ſtryiów/
7:
y od Królá Ieo M. Oycá náſzégo przodków náſzych ſprawie=
8:
dliwie á ſłuſznie/ y ſpráwiedliwie á ſłuſznie dáné/ y wydáné:
9:
któ=
10:
ré tákiéy mocy mieć chcemy/ iákoby tu ſłowo od ſłowá piſáné
11:
były/ ták iáko ſámé w ſobie brzmią/ nic im nie vmnieyſzáiąc/
12:
áni vwłaczáiąc/ odnowić/ potwiérdźić/ vpewnić/ y vmocnić
13:
vmyśliliſmy.
14:
Iákóż tym liſtem náſzym odnawiamy/ vma=
15:
cniamy/ potwiérdzamy/ y vpewniamy: y mocné/ trwáłé/ nie
16:
wątpliwé/ nieporuſzoné/ á nieodmienné mieć chcemy ná czáſy
17:
wieczné.
18:
Y obiecuiemy ſłowem náſzym Królewſkim/ y pod
19:
tą przyśięgą/ którąſmy vczynili/ obowięzuiemy ſie/ iż té wſzyt=
20:
ki wysſzéy miánowáné Práwá/ Státutá/ Swobody/ Wol=
21:
nośći/ Dániny/ Przywileie
22:
y Liſty przez Przodki náſzé ſławnéy
23:
pámięći/ á miánowićie przez Królá Ieo M. Oycá náſzégo ſłu=
24:
ſznie y ſpráwiedliwie dáné y wydáné/ mocnie á nieporuſzenié
25:
dźierżéć/
26:
y wedle nich poddáné náſzé ſtanów wſzytkich ták wo=
27:
bec wſzytki/ iáko z oſobná káżdégo záchowywáć będźiemy/ y
28:
wſzytkim dźierżéć y záchowywáć roſkażemy czáſy wiecznémi.
29:
A to/ coby im było przećiwnégo/ áni ſámi czynić będźiemy: áni
30:
innym czynić dopuśćimy.
31:
A gdźieby ſie przytráfiło/ iżby álbo
32:
przez nas/ álbo przez kogo inſzégo sſtáło ſie co tákowégo tym to
33:
práwóm/ Státutóm/ Dáninóm/ Przywileióm/ Liſtóm/ Swo=
34:
bodóm/ y Wolnośćióm przećiwnégo:
35:
álbo iżbyſmy im dero=
36:
gowáć/ álbo abrogowáć ſámi przez ſie czym chćieli: tedy to w=
37:
ſzytko żadnéy mocy áni wagi mieć nie ma: ále wſzytko mocą te=
38:
go ſéymu nikczemné y ſkażoné rozumiano bydź ma:
39:
iákóż y my
40:
to pſuiemy y káźimy/ á nikczemné bydź náyduiemy tym liſtem
41:
náſzym czáſy wiecznémi. Ale iż od niemáłégo czáſu w wielu
42:
rzeczach przećiw tym to práwóm/ przywileióm/ y ſwobodóm
43:
koronnym ieſt ſie wykróczyło/ y im ſie vbliżyło:
44:
zá prośbámi
45:
Poſłów od Rycérſtwá y rádámi Rad náſzych koronnych zdáło
46:
ſie nam bydź potrzebno/ ábyſmy to wedle powinowáctwá y o=
47:
piſánia náſzégo tu ná tym ſéymie nápráwili/ y ku piérwſzému
48:
ſpoſobu przewróćili y przywiedli/ á w powinną Exequtią
49:
wſtáwili.
50:
Ieſli Król Polſki przez potomſtwá
51:
zéydzie, Polacy przez Litwy kró=
52:
lá niech nie obiéraią.
Z Przywileiu Prełatów Litewſkich 1401. Liſt 126.

53:
DOkłádamy tu/ iż Pręłaći/ Pánowie/ y Szláchtá króleſtwá
54:
Polſkiégo/ gdy król przez płodu y potomſtwá práwdźiwégo
55:
zeydzie/ królá y páná niemáią ſobie obieráć/ przez wiádomóśći
56:
y rády náſzéy/
57:
to ieſt Alexándrá Wielkiégo kśiążęćiá/ Pánów y
58:
ſzláchty źiem Litewſkich przerzeczonych/ wedle zámknienia li=
59:
ſtów piérwſzych.
w Piotrko. 1538. w Láćińſkim stát. 12. ver. 2.

60:
Statutum aeuiternum Zygmuntá
61:
królá, w którym obyczay Electi=
62:
iéy ſtárodawny koronny opiſuie.
63:
ZA zezwoleniém Senatu i Poſłów źiemſkich vſtáwiamy ſtá=
64:
tut/ który wiecznémi czáſy ma bydź chowan.
65:
Iż gdyby ná królá
66:
Polſkiéo przypádło/ iżby z tego świátá zſzedł: tedy wedle ſtáréo
67:
obyczáiu y zwycżáiu/ y wedle praw koronnych generálnych/
68:
Séym koronny ma bydź złożón/ ku obiérániu nowégo królá.
69:
A
70:
niech będźie obiéránié wolné: áby ták zá wſzyſtkich koronnych
71:
Senatorów/ Prełatów/ Baronów/ y ſtanu ſzlácheckiégo/ któ=
72:
rzyby ieno ná tym ſéymie byli/ nowy król obrany y opowiedźian.
73:
Tu niewſpomina Confęderáciiéy iáko w onym Státućie 1430.
Conſtitutia Iędrzeiowſka ver. 6. Zygmunt 3. Conſtit. 1593. Liſt 5.

74:
O pozytkách wolnéy Electiiéy.
75:
CHcąc przykłádem przodków ſwych zátrzymáć wolnośći y
76:
ſwobody náſzé: á náywięcéy tę/ która ieſt źrzódłem wſzyſtkich
77:
ſwobód náſzych/ Wolné obiéránié Páná.
78:
O téyze wolnéy Electiiéy.
79:
ACz ſwobody narodu Polſkiégo y Litewſkiégo nie wątpliwé
80:
ſą/ y wſzému świátu iáwne. Iednák z przyczyn odiázdu tego ná=
81:
ſzégo zdáło ſie nam ná ten czás to declárowáć:
82:
Iż iáko my we=
83:
dle Conſtitućiiéy ná Electiiéy Henrykowéy poſtánowionéy/


strona: 15

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Electiiey.
1:
nie mamy/ áni możemy miánowáć/ áni ſtáráć ſie o ſucceſsorá/
2:
á tym mniéy per ceſsionem kogo ná króleſtwo wſádzáć:
3:
y gdy=
4:
byſmy to/ czego Boże vchoway/ vczynili/ tedyby to było irri=
5:
tum & inane. Ták téż praetenſię wſzelákié/ z którychkolwiek
6:
miar/ y czyieżkolwiek ceſsię ważné nie ſą/ áni bydź mogą:
7:
Y kto
8:
bykolwiek tém internus, quám externus, zá czáſu pánowánia
9:
náſzégo/ bądź po ſkończeniu/ z tych miar mimo wolną przyſzłą
10:
Electiią/ by téż do koronáciiéy przez gwałt przyſzedł/ ná páno=
11:
wánie téy korony náſtępował/ ten ma bydź poczytan za hoſtem
12:
patriae:
13:
y wſzyſcy którzyby mu tego pomagáli/ zá perduelles.
14:
Tákże wſzytkié práwá ták przyrodzoné/ iáko y piſáné/ poeny/ y
15:
poſtępki/ y ſpiſki do powſtánia contra hoſtes patriae, & perdu=
16:
elles vczynioné/ przećiwko nim podnieśioné/ y wykonáné bydź
17:
máią.
18:
Któré práwo wiecznémi czáſy ma bydź świętobliwie/
19:
y nienáruſzenié chowáné: y kto by ie w wątpliwość wwodźił/
20:
ma bydź mian/ y karan zá hoſtem patriae, & perdullem.
21:
To ſpráwiedliwa iest, ieſliby záwżdy Elekcią przód v=
22:
przédzáłá napráwá Exorbitánciy: ále bez tego trudno
23:
ſie ma podobáć.
w Conſtit. liſt. 121.
Goſpód nie záſtępowáć.

24:
PORZĄDEK NA SEYMIE
25:
Wálnym, do obiéránia Páná y Królá nowégo,
26:
przez Ich M. pány Rády, y wſzytko Rycérſtwo
27:
koronné. y Wielkiégo Kſięſtwá Litewskiégo,
28:
poſtánowiony pod Wárſzáwą, przy wsi Ká=
29:
mięniu, dniá ſzóſtégo Mieſiącá Kwietniá,
30:
1573.
31:
NAprzód pokóy poſpolity przy téy Electiiéy Páná nowégo
32:
wáruiąc/ ták Ich M. poſtánowili/ y obwołáć/ áby do wſzyt=
33:
kich wiádomośći przyſzło/ roſkazáć raczyli:
34:
Aby żaden ná té
35:
pláce gdźie ſie Woiewództwá do namiotów ſwych ziéżdzáią/ y
36:
tám gdźie ſie Ich M. pánowie Rádá y z Rycérſtwem wſzyt=
37:
kim do Rády ziéżdżáią/
38:
żadną zbroią/ żadną ſtrzelbą/ áni ze
39:
wſzeláką bronią/ okróm zwyczáynéy/ to ieſt/ mieczá/ kordá/ ſzá=
40:
ble/ koncérzá/ ſzpady/ przyiecháć ważyć ſie nie śmiał:
41:
á ktoby ſie
42:
tego ważył/ ma bydź karan ná gárdle. A ieden drugiégo ſtá=
43:
nowiſká/ álbo goſpód z vrzędu iemu náznáczonych/ áby nie zá=
44:
ſtępował: á ktoby záſtąpił/ áby wnet vprzątnął.
45:
Aby ſie káżdy ták ná ſtánowiſkach ſwoich/ iáko w mieśćie/
46:
ták ná przedmieśćiu/ á pogotowiu ná tych mieyſcach/ gdźie ſie
47:
Woiewództwá do namiotów ſwych ziéżdżáią/ y tám gdźie Ich
48:
M. ze wſzytkim Rycérſtwem do Rády záśiadáią:
49:
tákże y w
50:
potykániu ieden drugiégo w dródze/ ná mośćie/ ſpokoynie ieden
51:
przećiw drugiému záchował: á owſzem áby ſie zwad ieden z
52:
drugim ſtrzégł:
53:
tákże tumultów/ rozruchów/ ſediciy áby żaden
54:
czynić/ áni do nich przyczyny dawáć nie śmiał. Tákże z łu=
55:
kiem/ Ruſznicą/ chodźić á pogotowiu z niéy ſtrzéláć: tákże ha=
56:
kownic/ łuków/ dźiał ważyć ſie nie śmiał.
57:
A ktoby z ruſznicą
58:
nábitą chodźił/ álbo z nią z goſpody álbo z ſtania ſwégo tu do
59:
namiotów przyiechał/ á pogotowiu gdźieby z niéy ſtrzélał/ ták=
60:
że z łuków/ hakownic/ dźiał/ tákowy ma bydź więźieniem ka=
61:
ran przez Electią:
62:
á ktoby vſzedł/ ma bydź pro euicto, y poiman
63:
od káżdégo vrzędu/ á ná gárdle karan.
64:
A ktoby broni dobył wſzędźie/ ma bydź karan dwudźieſtą
65:
grzywien. A ktoby ránił/ ma bydź karan ná gárdle.
Luki. Ruſznice. Hakownice. Dźiáłá. Broniéy dobyćie. Ktoby z moſtu zepchnął. Namioty nienáiéżdżáć.

66:
A ktoby rozruch álbo ſedycią iáką czynić chćiał/ álbo ią zá=
67:
czął/ tákowy ma bydź karan ná gárdle.
68:
A ktoby zábił/ ma
69:
bydź karan ná gárdle.
70:
A ktoby z moſtu ieden drugiégo zepchnął/ ma bydź ná gár=
71:
dle karan.
Pácholętá przećiw poſtronnym. Sługá.

72:
Ná té namioty/ gdźie Poſłowie y Rádá záśiadáią/ áby ża=
73:
den ták końmi/ iáko y wozmi náieżdżáć/ áni między namioty
74:
ſtáwiáć ważyć ſie nie śmiał/ pogotowiu do namiotów wież=
75:
dżáć ábo konie wodźić:
76:
á ktoby tego przeſtáć niechćiał/ zá nápo=
77:
mnieniém ſług páná Márſzałkowych/ ták korony Polſkiéy/ iáko
78:
y Wielkiégo X. Litewſkiégo/ káżdy v ſwégo narodu przeſtáć
79:
niechćiał/ ma bydź arbitio Senatus karan.
80:
Cudzoźiemcy/ pácholętá/ pácholikowie/ y inné lekkié oſoby/
81:
áby ſie do tego namiotu nie ćiſnęły/ gdźie Ich M. ták pánowie
82:
Rády/ iáko y Rycérſtwo záśiádáć będą/ y gdźiekolwiek ná in=
83:
nym mieyſcu będąc/ áby ſie ſpokoynie bez wſzelákiégo wołánia/
84:
huczenia/ gwizdánia záchowáli: á zwłaſzczá przy ſłuchániu Po=
85:
ſłów Pánów poſtronnych/ którym ták ſámym/ iáko ſługom ich
86:
przyſtoynie ſie záchowuiącym káżdy ná káżdym mieyſcu/ áby
87:
powinną vczćiwość czynił.
88:
A ktoby ſie z tákowych nieſpo=
89:
koynie záchował/ ábo nie poſłuſzny był/ gdy mi ſie laſką ábo
90:
biczem doſtánie/ áby to ich M. Pánów nieobrażáło/ bo káżdy
91:
ſłuſznie domá náuczyć ma ſługę ſwégo/ iáko ſie między ludźmi
92:
záchowáć ma.


strona: 17

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Electiiey.
1:
Aby żaden/ ták w mieśćie/ iáko y poſtroną/ żadnéy rzeczy
2:
mocą áni gwałtem bráć ważyć ſie nie śmiał/ iedno ták iáko v=
3:
tárguie.
4:
A ći którzy przedáią/ áby téż pobożnie rzeczy ſwé prze
5:
dawáli. A ktoby gwałtem co wźiął/ ma ſtronie we dwoię
6:
zapłáćić/ onéy co wźiął/ zá dowodem ſtrony.
Przeſtrzeńſtwo dróg.

7:
Aby żaden nie śmiał od śiódméy do dźiewiątéy godźiny ná
8:
pułzegárzu/ do Wárſzáwy ná moſt wiéżdżáć/ áni w vlicach/ w
9:
mieśćie/ áni ná przedmieśćiu záćieśniáć/ zwłaſczá wozmi:
10:
tákże
11:
od trzećiéy do piątéy po południu z Wárſzáwy przez moſt z wo=
12:
zem iecháć/ á to dla zátárćia y záćiśnienia Ich M. tych/ którzy z
13:
támtéy ſtrony ku ſpráwóm Rzyczypoſpolitéy ziéżdżáią ſie/
14:
y záś
15:
tám ná ſwé ſtánowiſká wrácáią ſie: czego czeladź Ich M. Pá=
16:
nów Márſzałków ma przeſtrzegáć. A ieſli ſie od nich o to któ
17:
rému woźnicy laſką doſtánie/ nie ma to ich pánów obrażáć/
18:
á
19:
do Rády ná mieyſcá ſwé/ káżdy áby o óſméy godźinie ná puł=
20:
zegárzu áby ſie ſtáwił/
21:
Aby nikt nie śmiał ná ten plác gdźie namioty rozbité ſtoią/
22:
woźić ku ſzynku gorzałki/ winá/ piwá/ áni wſzelákiégo pićia.
23:
A
24:
ktoby ſie tego ważył/ ma vtráćić to/ co przywieźie.
25:
Myńcá wſzeláka Litewſka/ Czeſka/ áby byłá brána/ wedle V
26:
niuerſału y wywołánia ſéymu Wárſzáwſkiégo bliſko przeſzłé=
27:
go:
28:
á ktoby bráć niechćiał/ áby był winą karan/ w tymże Edyct
29:
ćie Wárſzáwſkim opiſáną.
Czás conſilii. Szynk. Myńcá. Sług obwárowánié.

30:
A tego wſzytkiégo przeſtrzégáć y pilnowáć máią ſłudzy Ich
31:
M. pánów Márſzałków/ którym to porucza: ná któré ktoby ſie
32:
tárgnął/ ábo vderzył á nie ránił/ ná ręce: á kto ráni/ ná gárdle
33:
ma bydź karan.
34:
A ieſliby téż ći ſłudzy w czym wyſtąpili/ ábo
35:
komu vbliżyli/ tedy tákowi ſkárżyć przed Ieo M. pánem Már=
36:
ſzałkiem/ á tám z niego ſpráwiedliwość nieodwłoczna będźie:
37:
ále ſam ſobie áby z nich żaden ſpráwiedliwośći nie czynił/ áni
38:
ſie ná nie tárgał/ pod tákimże karániém.
39:
A z nich gdźieby Ich
40:
M. pánowie Márſzałkowie ſpráwiedliwośći niechćieli/ ábo
41:
ſie zbrániáli vczynić/ tedy Ich M. pánowie Rády y Rycérſtwo
42:
ſámi ſpráwiedliwość w tym czynić będą tu w Kole w Rádźie.
43:
A o té wſzytkié wyſtępki/ y winy ih wysſzéy opiſáné/
44:
ma bydź rozſądek tu w Rádźie/ przez Deputaty/ któré Ich M.
45:
Pánowie Rády/ tákże y Rycérſtwo z pośrzodku śiebie ná to
46:
wyſádzą.


strona: 18

1:
Z którégo narodu Polakóm Królá
2:
obiéráć naſłuſzniéy.
3:
GDyż Monárchiae y páńſtwá wobec wſzytki ná tym fundá=
4:
menćie ſie zákłádáią/ y przez to zádźierżywáné bywáią:
w Wárſzá. ((tekst łać.)) liſt 133. w Conſtitut.

5:
to wſzy=
6:
tko máiąc przed oczymá/ wźięliſmy przed ſię ſubiectum rády do=
7:
brotliwégo Bogá náſzláduiąc/ iżbyſmy z narodu ſwégo Królá
8:
ſobie obráć mogli: ponieważ námi żaden extraneus rządzić y
9:
ſpráwowáć/ wykonywáiąc powinnośći ſwé królewſkié/ nie
10:
mógłby ták ſnádnie.
11:
Przydatek: Pilnie to Polacy ſtárzy opátrowáli, żeby zam
12:
ków, twirdzy, áni Dignitarztw nieporuczano cudzym, ieno
13:
ſzláchćicóm vrodzonym ex genealogia polaków.
14:
Izaż niwię=
15:
tſza rzecz ieſt bydź królem? A czemuż ták naiwysſzé dignitár
16:
ſtwo extraneis poruczáią. O tym śiłá Tit. Indigena. ſta. 1. 2. 3.
17:
O nomináciiéy y poblikáciiéy kró=
18:
lá, o mieyſcu y o czáſie ná Ele=
19:
ctiiéy práwnym.
W Krákowie w Confirmáciiéy Stephan. 1576. liſt 139. w Conſtitut.

20:
PRzeto my mocą vchwały tego ziázdu/ wiedząc że tych czá=
21:
ſów pan Bóg nie dáie królów przez oczywiſté powołánié/ iáko
22:
pierwéy: ále per inſpirationem ſuam, ná kogo ſercá y myśli ludz
23:
kié nákłoni:
24:
widząc wſzytkich iednoſtáyné ſercá y głoſy/ nic w
25:
tym niepochybuiąc/ że vox populi, vox Dei eſt, máiąc to zá ſobą
26:
z praw y wolnośći náſzych/ że nam áni nominácya czyiá/ áni
27:
publikácya królá dáie/ ále conſenſus omnium,
28:
ná którym ſie iáko
29:
ná grunćie nominácya y publikácya zákłáda. Widząc y to/ że
30:
inordinaté nie ná mieyſcu vprzywileiowánym/ obwołánym/ o=
31:
piſánym/ okopem náznáczonym/ y pokoiem poſpolitym obwá=
32:
rowánym/
33:
áni czáſu ſwégo to ſie sſtáło/ nád niezliczonéy wiel=
34:
kośći wſzech ſtanów pozwolenié.
35:
A ſpráwiedliwość nie nieśie, ábyſmy dla ſześći wſzyſcy mieli zginąć.
36:
Król nie ma ſucceſſorá ná króleſtwo
37:
miánowáć zá zywotá ſwégo.
38:
CO ſie tycze wolnośći y vchwał/ ná Electiiey Henryká krolá/
Stephan ná koronáciiéy ſéymu 1576. Liſt 159. w Conſtitu.



strona: 19

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Koronáciiey.
1:
którycheſmy wzmainkę vczynili/ tedy té ſą.
2:
Naprzód/ iż my zá
3:
żywotá náſzéo/ y potomkowie náſzy królowie polſcy/ y ćiż Wiel
4:
kié X. Litewſkié/ Ruſkié/ Pruſkié/ Mázoweckié/ Zmódzkié/ Ki=
5:
iowſkié/ Wołynſkié/ Podláſkié/ Inflantckié/ y innych pańſtw/
6:
nie mamy miánowáć/
7:
áni obiéráć/ áni obiéránia iákiégo ſkłá=
8:
dáć żadnym ſpoſobem/ áni kſztałtem wymyślonym/ królá ná
9:
páńſtwo ſuccceſsorá náſzégo wſadzáć. A to dla tego/
10:
áby zá=
11:
wżdy wiecznémi czáſy po zeſzćiu náſzym/ y potomków náſzych/
12:
wolné obiéránié Królá zoſtawáło/ wſzem ſtanóm koronnym.
13:
Dla czego y Tytułu Haeredus vżywáć nie mamy/ áni potomko=
14:
wie náſzy królowie Polſcy.
15:
Podobny temuż w Confirmáciiéy ártykułów Henryko
16:
wych, Artykuł piérwſzy, list 147, w Conſtituciach.
17:
Titul Haeredis.
18:
KRól nie ma ſucceſsorá żadnym kuńſztem miánowáć/ áni ty=
19:
tułu Haeredis vżywáć. w przeſzłym ſtátućie ver. 4.
20:
KORONACIA.
21:
Królá ſłuſznie obránégo, zadeno=
22:
króm Arcybiſkupá Gnieznien=
23:
ſkiégo koronowác nie ma.
Zygmunt w Kráko. 1507. liſt 3. w Polſkim liſt 8.
W Kráko. 1576. ná koronáciiéy Step. ſtát. I. liſt 158.

24:
KRólá wolno obránégo/ żaden inny koronowáć nie ma/ o=
25:
prócz kśiędzá Arcybiſkupá Gnieźnieńſkiégo/ wedle Przywileiu
26:
iego/ przez królá Káźimiérzá dánégo/ Roku pánſkiégo/ 1451.
27:
Przy którym Arcybiſkupie máią bydź/ którzy ktemu wedle ſtá=
28:
rádawnégo zwyczáiu należą Biſkupi.
29:
Kráków, mieyſce koronowánia
30:
wedle práwá.
31:
OZnáymuiemy wſzem wobec/ y komu to wiedźieć należy y po
32:
trzebá.
33:
Iż gdyſmy zá łáſką á pomocą Bożą/ tu ná to mieyſce
34:
do Krákowá/ gdźie królowie polſcy zwykli bydź koronowáni/
35:
przyicháli: y zá iego świętym błogoſłáwienſtwem koroną zwy


strona: 20

1:
kłą ieſteſmy koronowáni.
2:
Tedy według obowiązku Poſłów
3:
náſzych w Wárſzáwie ná Electiiéy náſzéy będących/ imięniem
4:
náſzym vczynionégo/ y náſzégo téż tákże w Węgrzéch/ którym
5:
obowiązáliſmy ſie przy koronáciiéy náſzéy/
6:
tego czegoby obywá
7:
telom koronnym/ ku pomnożeniu wolnośći ich potrzebá przy=
8:
czynić/ przyiąć/ y potwierdzić/ pewné Artykuły niżéy pomienio=
9:
né/ do wolnośći y porządku ich potrzebné
10:
(to) z przyzwoleniem pá=
11:
nów Rad koronnych/ Duchownych y świetckich/ y Poſłów
12:
źiemſkich/ poſtánowiliſmy.
13:
Od kogo, y zá iáką ſtrazą tá Koroná
14:
ma bydz chowána.
Alexánder Krol liſt 114.

15:
DLa tego vſtáwiono ieſt: iż Podſkárbi Koronny/ iáko koro=
16:
ny y ſkárby kroleſtwá/ któré rzeczy między nawiętſzémi ſą na=
17:
wysſzé/ chowa: ták téż niechay ná ſobie Páná Rádnégo oſobę
18:
nieśie.
19:
Temu podóbny z popráwą.
20:
KOroná kroleſtwá Polſkiégo ma bydź w ſkárbie Koronnym
21:
w Krákowie chowána/ przez pána Podſkárbiégo Koronnégo/
22:
zá pieczęćiámi y kluczámi ſenatorów tych:
23:
to ieſt Káſztelaná
24:
Krákowſkiégo/ Woiewody Krákowſkiégo/ Poznáńſkiégo/
25:
Wileńſkiégo/ Sędomirſkiégo/ Kaliſkiégo/ y Trockiégo: któ=
26:
rzy iéy otwarzáć niemáią/ iedno zá zezwoleniém ſpólnym wſzech
27:
Rad Koronnych y ſtanów.
28:
A wſzákóż niebytność którégo z
29:
nich prze chorobę/ álbo inné legale impedimentum przekażáć nie
30:
ma ſpólnégo zezwolenia/ owſzem abſens zá obwieſczeniém in=
31:
nych ſenatorów/ powinien támże klucz ſwóy do innych Kole=
32:
gów przeſłáć.
Stephan w Kráko. 1576 w Conſt. Liſt 160.

33:
A ieſliby którégo śmierć záſzłá/ tedy inni Kole=
34:
gowie praeſentes moc máią zamek iego otworzyć/ y pieczęć o=
35:
dedrzéć.
36:
W Pontificale w kśięgách znaydzieſz formularz koronowánia królá.


strona: 21

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Máieſtaćie
1:
MAIESTAT.
2:
Máieſtat Królewſki przez ſpráwie=
3:
dliwoſc bywa vtwiérdzony.
Ian Olbrácht w Piotrko. liſt. 91. w Láćińſkim liſt 279. w Polſkim liſt 605. ver. 2.

4:
GDy Król ſłuſznie obrány y vkoronowány/ ſłuſznie ná thro=
5:
nie záśiędźie/ dopiéro ſie iego ſczęſliwé pánowánié sſtánié/ y v
6:
ſwych poddánych nietylko moc bierze/ ále téż iákoby perły iákié
7:
łſnieie.
8:
I. Gdy ſie ná wiárę y ná życzliwość poddánych ſwo=
9:
ich oględuie. II. Gdy wſzytkié myśli ſwé do tego obráca/ áby
10:
poddáni iego w pokoiu żyli/ w ſpráwiedliwośći y vczćiwośći.
w Piotrko. 1447. liſt 89.

11:
III. Gdy zá wierné y życzliwé poſługi dla oſzláchcenia królew=
12:
ſkiéy oſoby przyſtoyné nagrody czyni. IIII. Gdy práwá da=
13:
wné przez inné króle y pány vczynioné potwiérdza. Ná czym
14:
ſie ſtáránié v wiela królów y kśiążąt nie myli.
15:
Abowiém zá=
16:
chowánié wiernośći tym mocnieyſzé ſobie ſpoſabiáią/ gdy ży=
17:
czliwość páná zwiérzchnégo przećiw poddánym baczą. Ol=
18:
brycht w Przywileiu ſwym, który w Metrice ſtátutowéy znay=
19:
dźieſz. V. Ieſcze to, gdy w ſobie ma, co Król Káźimiérz wſpo=
20:
mina.
21:
Acz ſie wſzytkimi złémi vczynki brzydźimy/ y káżdéy złéy
22:
rzeczy vſzy królewſkié ſłucháć zdrygáią ſie: á wſzákże tych więcéy
23:
złośći nie rádźi ſłuchamy/ któré ſie dźieią w Rzeczypoſpolitéy
24:
zdrádą/ chytrośćią/ álbo gwałtem złodźiei y łupieżców:
25:
Abo=
26:
wiém tákowé tym wiétſzégo karánia przećiwko ſobie potrzebu=
27:
ią/ im więcéy do tego czáſu rozmnożyłá ſie złość ich.
28:
Zacnoſc Królewſka przez nieſprá=
29:
wiedliwosc bywa ohydzona.
Olbrácht w Piotr. 1549. liſt 96.

30:
ABowiém zacność Máieſtatu Królewſkiégo przez wyſtępek
31:
nieſpráwiedliwośći bywa profánowaná: to ieſt ohydzoná.
32:
OBRAZENIE MAIESTATV
33:
KROLEWSKIEGO,
34:
Obrázenie Máieſtatu Królewſkiégo,
35:
tylko w oſobie Królewſkiéy bywa dopu
36:
ſczono.


strona: 22

1:
OBráżenié Máieſtatu Królewſkiégo/ zá żądániem Poſłów
2:
źiemſkich/ niechcemy áby miáło indźiéy mieyſce/ áni ná inné oſo=
3:
by (choć ná ſobie vrzędy Rzeczypoſpolitéy noſzą) wyciągáné:
4:
ále ieſli przez którégokolwiek zły vczynek/ ábo mężobóyſtwo/ w
5:
tákowych oſobách/ którzy mimo oſobę náſzę/ ábo Rádną/ ábo
6:
inné doſtoienſtwo y mieyſce/ ábo vrząd Rzeczypoſpolitéy no=
7:
ſzą/ będźie vczynioné: tákowy wedle ſtátutu karány bydź ma.
8:
Kto miecz wyymie ábo náni przed
9:
Królem.
10:
NAd to vſtáwiamy: ieſli kto przed námi miecz álbo kórd wyy
Támże

11:
mie y kogo ráni/ przez łáſki niech będźie karan: á ieſli dobywſzy
12:
broniéy nie ráni/ niech będźie ná łáſce náſzéy.
13:
Y tóż ſkázuiemy
14:
chowáć/ ieſli przed ſtároſtą náſzym to będźie vczyniono.
15:
Crimen laeſé maieſtatis, y perduellio, y proces práwny w
16:
tym, Pátrz niżéy w Metrice doſtáteczniéy: bo tu długo.
17:
Item niżéy Titulo, Crimen laeſae.
18:
PRZYSIĘGA KROLEWSKA.
19:
Formá przyśięgi królá Alexándrá, Henryká, Stepha=
20:
ná, w Metrice znaydźie: Ale Zygmuntá trzećiégo przy
21:
śięgi niechćiałem ſie ważyć przekłádáć: ále iáko iest ſá
22:
má w ſobie, ták ią kłádę.
Zygmunt w Kráko. 1539. a Lácin. Liſt 70. A w Polſ. liſt 9. ſta 2 Kázimiérz w Wiślicy 1368 Liſt. 39.
Zygm. III. 1588. ná koroná. liſt I.
Ná ſéymie Koroná. 1588. liſt 5.



strona: 23

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o przyśiędze Kro.
1:
W Téy przyśiędze Królewſkiéy zámykáią ſie cztérzy Artyku=
2:
ły co przednieyſzé, Wiárá, Pokóy, Obroná, Spráwiedliwość, do
3:
których ſie wſzyſtkié inné iáko rzéki do odnogi morſkiéy śćiągáią.
4:
A z tych cztérzech Artykułów przyśięgi, idą vrzędy cztérzy, álbo of=
5:
ficia królewſkié: do których officia wſzyſtkié tytuły téy piérwſzéy
6:
częśći ſtátutowéy ſie śćiągáią z ſtrony królewſkiéy:
7:
do tytułów
8:
záś wſzyſtkié ſtátuty bárzo pięknym kſztałtem ſie conformuią. W


strona: 25

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o przyśiędze.
1:
czym do kożdégo roſtropnégo czytelniká iudicium, gdy do końca
2:
przeźrzy á przeczći, ápelluię.
3:
Wykład ártykułu de obedientia, ná końcu tych kśiąg piér=
4:
wſzych znaydźieſz.
5:
Senat tákże przyśięga królowi ná tę formę: Tytul. Iurámen=
6:
tu for. Támże Miſtrz Pruſki, ábo Poſłowie, Sta. 3.
7:
Item, Conſiliarij Pruſcy, Stat. 45.
8:
Item, Burmiſtrzo. miaſt., Stat.. 7.
9:
Item, Stároſtowie Pruſcy, Stat. 10.
10:
Item, Burgrabiá Gdańſki, Stat. II.
11:
Item, Poſłowie Wołoſcy, Pánowie Rádni, Stat. 13.
12:
Item, Woiewodá Multáńſki, Stat. 14.
13:
Przyśięgá Zátorſkiégo X.
14:
Item, Staroſtowie.
15:
Item, Zydowie przyśięgáią ná koronáciiéy. A Iurámenty
16:
Sędźiów źiemſkich do powiátów odſyłáią. Stat. 17 ꝟ. 6
17:
KROLOWA.
18:
OZenienié krolewſkié, vide tranſactionem cum Rege Ste=
19:
phano. Koronácia Królowéy: Priluſ. liſt 22 Stat. 2. ver. 2. Ieno
20:
od tegóż Arcybiſkupá.
21:
Opráwá, ((tekst łać.))
22:
Item, Litwy opráwá ma téż dolédz
23:
y Wielkiégo X. ((tekst łać.))
24:
O Opráwie Królowéy Conſ. 1581. Opráwá Kró:
25:
Inſtrá liſt
26:
89. ver. 12.
1593. Liſt 11.

27:
Opráwá K. Iéy M. Anny, Zygmuntá
28:
III. Małzonki.
29:
Iz wedle Conſtituciiéy przodká náſzégo Królá Stephana/
30:
anni 1581. miáło bydź námówiono od wſzech ſtanów/ ná któ=
31:
rychby dobrách opráwy Królów Polſkich miáły bydź czynio=
32:
né:
33:
tedy zá rádą PP. Rad/ y pozwoleniém wſzech ſtanów o=
34:
boygá narodu miánowáné/ y náznáczoné tu ſą ná tym Séymie
35:
dobrá ſtołu náſzégo Królewſkiégo/ to ieſt Biélſk/ Ráygrod/
36:
Grudźiądz/ Tucholá/
37:
Swiećie/ Lomzá/ Luboml/ Vśćié z


strona: 26

1:
Piłą/ Iurbork z Nową Wolą/ y z Leśnictwem/ Vpita ze w=
2:
ſzytkiémi włośćiámi y folwárkámi/ vná cum iuribus patronatus
3:
w tych wſzytkich pomienionych dobrách/
4:
ná których ſaluis iuri=
5:
bus Kró: Iéy M. Pániéy ćiotki náſzéy/ & modernorum poſſeſ=
6:
ſorum, ná ten czás opráwę pięćdźieśiąt tyśięcy złotych polſkich
7:
wiáná/
8:
á drugą piećdźieśiąt tyśięcy przywianku Kró: Iéy M.
9:
małżonce náſzéy nieomieſzkále wydáć z Káncelláriy náſzych ro=
10:
ſkażemy. A przytym wedle obyczáiu dawnégo donum nupti=
11:
ale złotych dwá tyśiącá czérwonych we złoćie doroczné/ Iéy
12:
Kró: M. ma bydź od nas náznáczoné.
13:
Którá to opráwá/ y
14:
donum nuptiale, ma bydź tym kſztałtem ważna/ ieſli (wyiąwſzy
15:
śmierć náſzę) ſczęśliwe zwróćiwſzy ſie z króleſtwá náſzégo
16:
Szwedzkiégo/ koronę y páńſtwo to obecnie do oſtátniégo kréſu
17:
żywotá náſzégo ſpráwowáć będźiemy.
18:
Wſzákże té zamki ſzla=
19:
chćicóm obywátelóm kráiów tych/ gdźie té zamki leżą/ zléconé
20:
y dawáné bydź máią/ których iurisdicia ſądowa opráwie pod=
21:
ledz nie ma.
22:
WOLNOSC OD QVARTY dóbr Kró: Iéy M. Anny ſtárſzéy,
23:
Pátrz niżéy w tychże kśięgách piérwſzych, pod tytułem Quártá.


strona: 27

Práwá Krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o powinnośći Kro:
1:
WIERNOSC
2:
FIDEM SERVAVI: IN RELIQVO,
3:
REPOSITA EST MIHI CORONA.
4:
PIERWSZA POWIN=
5:
NOSC KROLEWSKA, AL=
6:
bo Artykuł przyſiegi iego.
7:
WIerze iego polécáią rząd Séymowy, Práwá Koron=
8:
né, Wolnoſci, rozdawánié vrzędów, Stáróſtw, & c.
9:
Do obiáśnienia tego vrzędu, té tytuły niżéy rzędem poło=
10:
żoné, z ich właſnémi ſtátuty należą,
11:
O SEYMIECH,
12:
o powaznoſci vſtaw Séymowych:
13:
á ize Séym repraeſentuie ciáło w=
14:
ſzytkiégo Kroleſtwá.
15:
MY Ian Olbrycht/ z łáſki Bożéy Król Polſki/ za ſpólnym y
16:
długim poradzeniem z Prełaty/
17:
Pány/ ſzlácheckim ſtanie/ y z
18:
Poſłámi źiemſkiémi/ y poddánémi náſzemi wſzytkiémi/ Ducho=
19:
wnémi y świetckiémi/ którzyſmy ſie tu do Piotrkowá zgromá=
20:
dźili/ y którzy tu repraeſentuiemy ćiało tegoż króleſtwá/
Ian Olbrycht 1496. Liſt 96.

21:
z doſko=


strona: 28

1:
náłą mocą/ y tych którzy przytomni nie ſą: poniekąd zálécáiąc
2:
ſtátuty przeſzłé/ y ſtánowiąc téż przyſzłe. Y téż dla wiela przy=
3:
padków przypádłych nowé poſtánawiamy.
4:
W Lublinie álbo w Parcowie Pola=
5:
cy z Litwą Séymy miéwáć máią.
6:
TO téż dokładamy oſobliwie/ y miánowićie: iż przerzeczeni
7:
Pánowie y ſzláchtá Króleſtwá Polſkiégo/ y źiem Litewſkich
Iágiełło y Witułt Liſt 127.

8:
Séymy y ſtánowienia rzeczy/ kiedy tego będźie potrzebá w Lu
9:
blinie álbo w Parcowie/ álbo ná innych mieyſcách ktemu ſpo=
10:
ſobnych/ zá dozwoleniem y wolą náſzą máią odpráwiáć dla
11:
pożytku y potrzeby Króleſtwá Polſkiégo/ y dla lepſzégo źiem
12:
Litewſkich przerzeczonych.
13:
Séymy w Wárſzáwie bywáć máią.
14:
MIeyſce Séymóm Wálnym Koronnym w Polſcze iáko ie
Tamże

15:
ſkłádáć mamy: ták iuż Wárſzáwę ná to náznáczamy.
16:
Króm Wárſzáwy moze mieyſce
17:
Séymowi odmienić.
18:
WSzákże gdźieby caſus iáki przypadł znáczny/ żeby tám zło=
Támże

19:
żon y trzyman bydź niemógł: wolno nam będźie zá dozwole=
20:
niem/ y rádą Pánów Rad oboygá narodu tám ij złożyć/gdźie=
21:
by commodius bydź mogło w Polſcze.
Zygmunt Auguſt w Lublinie/ 1569.

22:
Séymy w Piotrkowie niech będą,
23:
wyiąwſzy zeby temu co było ná
24:
przekázie.
25:
Zygmunt w Krákowie/ 1540.
26:
Tákiż drugi 1543. w Metrice pátrz: Bo káſowánych Stá=
27:
tutów nie trzebá kłáść dla zátrudnienia y przedłużenia.


strona: 29

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Seymiech.
1:
Viná vſtáwiona ná Biſkupy, Woiewo=
2:
dy y Káſztelany: którzy ná Séy=
3:
my Powiátowé nieprzyiezdzáią.
Zygmunt w Krako. 1510 Liſt 8.
Zygmunt w Bydgo. Liſt 26. Stephan 1576. w Conſtit. Liſt 148.

4:
Skázuiemy: áby Biſkupi/ Woiewodowie/ y Káſztelani/ y
5:
inni wſzyſcy Vrzędnicy byli powinni bydź ná Séymie Ziem=
6:
ſkim: w Wielkiéy Polſcze ná Kolſkim: w źiemi Krákowſkiéy/
7:
Nowym mieśćie Korczynie:
8:
á to máią czynić pod winámi.
9:
Abowiém Biſkupi zá winę będą powinni zápłáćić/ ieſli ſie ſłu=
10:
ſzną wymowką ná tym Séymie nieobmówią: Cztérdźieśći
11:
grzywien.
12:
A Woiewodowie/ y piérwſzy Káſztelani/ będą po=
13:
winni zápłáćić/ ieſli przez vpor ná Séymie nie będą/ y ſłuſzną
14:
wymówką ſie nie wymówią: támże ná Séymie Powiátowym
15:
dwádźieśćiá grzywien:
16:
A Káſztelanowie mnieyſzy będą płá=
17:
ćić zá niebyćié ſwé dźieśięć grzywien: któré máią bydź do ſkár=
18:
bu náſzégo obróconé/ ieſli tákże ſłuſzną wymówką y trudnośćiá
19:
mi nie obmówią ſie.
20:
A té winy do ſkárbu náſzégo nie odpu=
21:
ſzczenié máią bydź obróconé.
22:
Winá ná té, którzy Séymy Powiáto=
23:
wé gwałcą álbo przekázuią.
24:
Ninieyſzym Státutem to vſtawiamy:
25:
iż którzybykolwiek
26:
czyniąc zwády ná Séymiech mieczów dobyli/ máią bydź karáni
27:
winą dwudźieſtą grzywien Pólſkich: á ieſli kogo ránią/ tedy
28:
niechay winą Státutową/ która przedtym ieſt vczynioná/ bę=
29:
dą karáni.
30:
A ieſli kogo zábiią/ niech ná gárdle będą karáni: A
31:
przećiwko tákowym Stároſtowie mieyſc inquiſicią y exequu=
32:
cią tego Státutu czynić będą powinni pod winą ſtá grzywien
33:
Polſkich
34:
A ći/ którzy vczyniwſzy zły vczynek/ vćieką z Króle=
35:
ſtwá/ niech będą wywołáni/ y bezecni bydź opowiedzeni: iá=
36:
kóż ie przezeczći bydź obiáſniamy.
37:
Séym wálny we dwu lat, á do ſzeſci
38:
niedziel ſie konczy.
39:
SEym Wálny Koronny we dwie lećie nadáléy ma bydź ſkłá=


strona: 30

1:
dan: á gdźieby tego byłá pilna á gwałtowna potrzebá Rzeczy
2:
poſpolitéy/ tedy zá rádą pánów Rad oboygá Pánſtwá/ iáko
3:
czás y potrzebá Rzeczypoſpolitéy przynośić będźie/ powinni go
4:
ſkłádáć będźiemy.
5:
A dłużéy go dźierżeć nie mamy nadáléy do
6:
ſześći niedźiél.
7:
Séym od którégo czáſu ſie poczyna.
Stephan w Wárſzá. 1578 Liſt 186. w Conſtit.

8:
A Iżeby ſie criminales actiones ná Séymie záwſze odſądźić
9:
y odpráwowáć mogły: tedy od poczęćia Séymu/ który ná ná=
10:
znáczony dźień liſty ſéymowémi Propoſitią záczynáć ſie ma zá=
11:
wżdy.
12:
O koncu Séymu do práwá iáko ſie
13:
ma liczyc.
14:
GRODZKIE IVRIDIKI, niemáią ſie poczynáć áż dwie
15:
niedźieli po Séymie 1289. Stat. 71. Tákże y Sądy źiem=
16:
ſkié, ver. 1.
17:
WAKANCIE Y KADVKI, ná początku Séymu rozda=
18:
wáć, Titul. Caduc. 8.
Conſ. ſéym. 1591. Item. 1593. Conſt. 21. Liſt 17.

19:
ABSENTES, ſwoię władzą praesentibus zoſtáwuią, áni mo=
20:
gą ſie vſkárżywáć. ((tekst łać.))
21:
Liſt 16.
22:
ZIEMSKIE SąDY, máią iść áże do Séymików Powiáto=
23:
wych, choć liſty Séymowé wynidą.
24:
O CZASIE Y MIEYSCV
25:
Séymóm Głównym y Powiátowym.
Zygmunt w Kráko. 1507. Liſt 8.

26:
Káncellária będzir náuczoná o ná=
27:
znáczeniu czáſów Séymowych, y o Séymie Srzodzkim, Kolſkim y
28:
Piotrkowſkim.
29:
OPátruiąc áby Séymy Powiátowé ſłuſznym porządkiem


strona: 31

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Seymiech powiáto.
1:
gdy tego będźie potrzebá/ mogły bywáć/ obiecuiemy dáć náu=
2:
kę Káncelláriiéy: áby tym Séymóm mieyſcá ſłuſzné y czás ná
3:
liśćiéch opiſowáłá:
w Lublin. 1569.

4:
á zwłaſczá/ áby ſéymik Srzodzki dwie nie=
5:
dźieli przed Kolſkim/ á po nim Piotrkowſki ośm dni przed tym
6:
náznáczyć pámiętáłá.
7:
Tákiſz ſtátut Królá Zygmuntá Aug.
Támże 5. Támże 3. Támże 6.

8:
SEymiki powiátowé wedle obyczáiu ták w Polſcze iáko y
9:
w Litwie ſkłádáné y trzymáné bydź máią: których oznáczenié
10:
Káncellárię náſzé w odſyłániu Liſtów/ y Stároſtowie w roz=
11:
ſyłániu ich ták ſie záchowáć máią:
12:
iákoby publikácya ich dwie
13:
álbo trzy niedźiele przed nimi do wiádomośći ludzkiéy przyſzłá.
14:
Séymy czáſu y mieyſcá opiſánégo
15:
bydz máią.
w Lublin. 1569.

16:
ABy zá ſczęſnégo pánowánia náſzégo ſpráwy poſpolité rzą=
17:
dnie ſzły/ Séymy Wálné tákże y Powiátowé/ wedle czáſu y
18:
mieyſcá ſtátutem opiſánégo/ ſkłádáć będźiemy.
Tenże w Piotrk. 1550.

19:
Mieyſcá y ſpoſób Séymików
20:
Powiátowych.
21:
W Rząd á ſtárádawny zwyczay Séymiki Powiátowé w=
22:
práwić chcąc/ poſtánawiamy y opátruiemy/
Zygmunt Auguſt w Piotrko. 1565.

23:
żeby Rády ná=
24:
ſzé Duchowné y Swietckié ná Séymikách bywáły/ á ſpólnie z
25:
ſzláchtą Artykuły ſpiſowáły: y potym ie ná głównieyſzé Séy=
26:
my do Nowégo miáſtá/ y do Kołá/ y do Wárſzáwy iáko gdźie
27:
w któréy częśći korony náſzéy ſtárádawny zwyczay ieſt/ znośili:
28:
y tám záś znowu/ gdźie iuż więtſzé koło wſzytkich będźie/ té to
29:
Artykuły korygowáli/ y między ſobą zgadzáli: áby po tym wſzy
30:
tkich rzeczy ná Séymiéch koronnych vłácnienié y prędſza odprá=
31:
wá bydź mogłá.
32:
Séym Powiátowy w Rádzieiowie tylko
33:
Brzéſkiéy y Inowłocłáwſkiéy ziemi, nápotym ma bydz skłádan.


strona: 32

1:
ZWaláiąc ná prośby źiem Brzéſkich y Inowłocłáwſkich v=
2:
ſtáwiamy: áby oboiéy téy źiemi ieden Seym źiemſki w Rádźie
3:
iowie ná potym był ſkłádan.
4:
Ieden Séym Powiátowy w Sędomiér=
5:
ſkiéy ziemi áby był skłádan.
Zygmunt w Kráko. 1510 Liſt 9.
Zygmuut w Piotrko. 1519. Liſt 23.
Zyg. Aug. w Wárſzá. 1563.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1567.
Zyg. Aug. w Lublinie 1569.
Támże.

6:
IEden tylko Powiátowy Séym w Sędomiérzkiéy źie=
7:
mi/ wedle ſtárádawnégo zwyczáiu niech będźie ſpráwowan.
8:
A Séym w Skrzynnie/ który był przez nas wysſzych lat poz=
9:
zwolon káźimy y zátrácamy.
Támże. Támże. Támże. Támże.

10:
Séymik Powiátowy w Háliczu.
11:
ZA pilnym żądániém Poſłów źiemie Hálickiéy/ y zezwole=
12:
niem ſpółem Rad/ prze zágęſczenié y náſiádłość Rycérſtwá/ o=
13:
nych kráiów/y prze dalekość drógi niebeſpiecznośćiam onych
14:
kráiów folguiąc:
15:
vſtáwuiemy ſéymik Powiátowy w Háliczu:
16:
áby tám obyczáiem innych Powiátowych ſéymików Káſztelan
17:
z ſzláchtą Poſły obieráł/ nieprzyczyniáiąc ich nád dawny zwy=
18:
czay: iżby ſie o potrzebách poſpolitych tám námawiáć mogli.
19:
A ten ſéymik vprzédzáć ma generalem Wiſneńſki/ wedle zwy=
20:
czáiu innych powiátowych ſéymików.
21:
Séymik Powiátowt Dobrzynſki.
22:
NA prośbę Poſłów Dobrzyńſkich pozwalamy:
23:
áby ſéymik
24:
Powiátowy w Lipnie w pośrzód źiemie Dobrzyńſkiéy/ wedle
25:
ſtáréo zwyczáiu odpráwowan záwſze bywał ná potomné czáſy.
26:
Séymik Ráwski.
27:
SEymik Powiátowy w Woiewództwie Ráwſkim bydź
28:
ma w Ráwie.
29:
Séymik Proſznowski.
30:
SEymik téż Powiátowy źiemie Krákowſkiéy/ który w Pro
31:
ſzowicach bywa záwſze/ ná potym cztérzy dni przed Nowo=
32:
mieyſkim więtſzym/ ſkłádan bydź ma.


strona: 33

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Seymikoch powiá.
1:
Séymik Minſki.
2:
POwiáty Woiewództwá Mińſkiégo/ Możerſki y Rze=
3:
czycki/ przy tymże Woiewództwie Mińſkim zoſtáwuiemy: w
4:
którym iáko ná Séymiki Powiátowé ziéżdżáć ſie/ ták téż wſzy=
5:
tki ſpráwy ſwoie odpráwowáć máią.
6:
Seymik Goſtinſki y Socháczowski.
7:
SEymiki Powiátowé źiemie Goſtińſkiéy w Gąbinie/ á So
8:
cháczowſkié w Socháczowie wedle ſtárégo zwyczáiu/ áby by=
9:
ły trzymáné.
Támże.

10:
gdyż przy Lubelſkiéy Conſtituciiéy prze nie byćié
11:
Poſłów onych źiem ieſt opuſczon propter legalia impedimenta.
12:
Przećiwko czemu/ ácz ſie Poſłowie źiemie Ráwſkiéy opowie=
13:
dáli: Iednák my widząc iż to zdawná té źiemie miéwáły/ tedy
14:
im to pozwalamy.
15:
Seymik Łucki.
16:
SEymik który przed wielkim Séymém zwykł bywáć w
17:
tym Woiewództwie/ áby záwſze ieden w Lucku bywał.
Tenże Liſt 164. Tenże w Wárſzá. 1581. Liſt 4.

18:
Seymik Oſwięćimski y Zatorski.
19:
SEymik Oświęćimſkiéy y Zatorſkiéy źiemie/ ma bydź zá=
20:
wżdy trzy dni przed Proſzowſkim ſéymikiem w Zatorze przez
21:
nas ſkłádány/ ku obrániu Poſłá ná Séym Wálny/ któryby na=
22:
przód do Proſzowic ná ſéymik iechał.
23:
Poſłá náſzégo ná ten
24:
tám ſéymik nie będźie potrzebá poſyłáć/ tylko inſtructią do
25:
Stároſty Oświęćimſkiégo. A liſty okołó tego ſéymiku Za=
26:
torſkiégo máią bydź poſyłáné álbo do Krákowá álbo do O=
27:
święćimiá.
28:
O rozſyłániu Seymikowych liſtów.
29:
SEymiki Powiátowé wedle obyczáiu/ ták w Polſcze/ iá=
30:
ko y w Litwie ſkłádáné y trzymáné bydź máią/ których oznácze=
31:
nié Káncellárię náſzé w odſyłániu liſtów/ y Stároſtowie w
32:
rozſyłániu ich ták ſie záchowáć máią/
33:
iákoby Publikácya ich
34:
dwie álbo trzy niedźiele przed nimi do wiádomośći ludzkiéy
35:
przyſzłá.


strona: 34

1:
O Wołyńſkich ſéymikach y o Pośléch, że koronnym
2:
obyczáiem máią ſéymiki mieć y ſéymowáć.
3:
Pátrz Titul.
4:
Wołyń. Przywiléy Stat. 5 y 6. Titul o Séymiéch, tu
5:
właſnie máią bydź ingroſſowané.
6:
Ktoby ſéymowé liſty álbo Wići woienné zátrzymał:
7:
vide Titul ((tekst łać.))
Roku 1560. Liſt 794

8:
O SEYMIKACH, obiéránia Sędźiów Trybunału,
9:
weyźrzeć niżéy w kśięgi 12.
10:
O CONVOCACIACH,
11:
O nieſtánowieniu ſpraw Seymowi
12:
nalezących.
Zygm. III. 1588 Liſt 24.

13:
GDyby ſie do nas pánóm Rádóm ziácháć tráfiło/ dla iákich
14:
ſpraw koronnych: tedy z nimi nie mamy nic ſtánowić/ coby ſéy=
15:
mowi y ſtanóm koronnym należáło. Gdyż to ná Séymie od=
16:
práwowaano bydź ma: alias to wſzytko irritum ma bydź.
17:
O Conwokáciach Arcybiſkupich w niebytnośći króle=
18:
wſkiéy: Pátrz wysſzéy fol. 7.
19:
SENATOR,
20:
O mieyſcach Senatorów Koron=
21:
nych, y Wielkiego X. y innych do
22:
tey iedności nalezących.
23:
Doſtoienſtwá w Práwiech máią bydz záchowáné:
24:
á iedno ſynóm Koronnym dawáné: Eexpektátywy nie
25:
máią bydz ná nie dawáné, áni ich dochody
26:
vmnieyſzoné.


strona: 25

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o przyśiędze Senator.
1:
DOſtoieńſtwá Kośćielné y Swietckié króleſtwá Polſkié=
2:
go/ iednoſtáynie przy práwiéch/ y zwyczáiách/ y wolnośćiach
3:
ich/ któré y których czáſy Naiáſnieyſzych Kśiążąt/ Pánów Káźi=
4:
miérzá/
5:
Lódowiká/ y innych Królów y Kśiążąt dźiedźiców kró=
6:
leſtwá Polſkiégo vżywáli/ dopuſczamy ſtać/ y chcemy przy nich
7:
zoſtáwić. Któré to doſtoieńſtwá gdyby wakowáły/ to ieſt/
8:
gdyby ten/ który ie miał vmárł/
9:
żadnému cudzoźiemcowi po=
10:
ſtronnému/ iedno ſzláchćicowi dobrze záſłużonému/ y w ſła=
11:
wie chwalebnie záchowáłému onéy źiemie/ w któréy Doſto=
12:
ieńſtwo tákowé będźie wákowáło: to ieſt w źiemi Krákow=
13:
ſkiéy/ obywátelowi Krákowſkiému/
14:
w Sędomiérſkiéy/ Sędo
15:
miérſkiému: w Wielkiéy Polſcze/ obywátelóm Wielkiéy Pol=
16:
ſki: A ták we wſzyſtkich źiemiách króleſtwá náſzégo będźiemy
17:
dáwáć y rozdáwáć.
18:
Ná któré doſtoieńſtwá ták Duchowné iáko
19:
świetckié Expectátyw zápiſánych żadnéy oſobie nie damy ná
20:
przyſzłé czáſy. A tákowych Doſtoieńſtw przerzeczonych/ ták du=
21:
chownych iáko świetckich/ nie mamy vmnieyſzáć/ potłumiáć:
22:
y
23:
ich dźierżaw/ czynſzów álbo dochodów ku nim należących przez
24:
ſłuſznégo vznánia Práwá nie mamy bráć.
Z Przywil. Iágełłow. w Iedlnéy 1433. Liſt 50.

25:
Rády Koronné z ſzláchty máią
26:
bydz wybiéráné.
27:
IZ ſtan Rycérſki przodek ma w koronie téy: nie ma bydź ża
28:
den w Rádźie náſzéy/ iedno z Rycérſkiégo narodu/ ták Ducho=
29:
wny iáko Swietcki.
30:
Przyśięgá Senatorów Koronnych.
31:
IA N. Przyśięgam: iż Naiáſnieyſzemu
32:
Kśiążęćiu/ Pánu á Pánu N. Krolowi Polſkie=
33:
mu/ będę wierny
Zygm. Aug. 1550 Liſt 4.
Liſt 161. w Łáć. 78.

34:
y o iego Máieſtaćie y Rzeczy=
35:
poſpolitey kroleſtwá iego wiernie będę rádźił: tá=
36:
iemnice/ ktore mnie przez Máieſtat Krolewſki y
37:
Rády iego będą powiedźiáne/
38:
dotykáiące ſye ál=
39:
bo Krolewſkiego Máieſtatu/ álbo Rzeczypoſpo=


strona: 36

1:
litey/ álbo oboygá/ żadnemu ku ſzkodzie Krolew=
2:
ſkiey y Rzeczypoſpolitey nie odkryię: ále wedle
3:
możnośći mey pożytki krolewſkiego Máieſtatu/
4:
Kroleſtwá y Rzeczypoſpolitey rozmnażáć będę:
5:
y co będę wiedźiał/ y będę rozumiał Máieſtato=
6:
wi krolewſkiemu/ y Rzeczypoſpolitey obráźliwe=
7:
go y ſzkodliwego/ przeſtrzegáć będę: á żeby to nie
8:
było/ záſtáwiáć ſye/ y ono odwrácáć będę.
9:
Ták
10:
mię Boże wſpomoż/ y tá święta Ewángelia.
11:
albo ten święty Krzyż.
12:
Popráwá przyśięgi téy Senátorſkiéy,
13:
z ſtrony Sądów.
1588. Sta. 32. liſt 40.

14:
O mieyſcu pánów Litewſkich między
15:
Rádámi Koronnémi.
16:
MIeyſcá pánóm Rádóm Litewſkim/ ták Duchownym iá=
17:
ko świetſkim/ miedzy Pány Rádámi Koronnémi/ iáko iuż ie=
18:
dnému á ſpólnému Senatowi dáliſmy y náznáczyli.
19:
PAnowie Senatorowie/ którzy po téy Conſtituciiéy ná=
20:
ſtáwáć będą/ ponieważ téż przy nas ſądzą/ máią do piérwſzych
21:
przyśiąg Senatorſkich w przyśiędze ſwéy té ſłowá przykłádáć:
22:
et in iudicio iuſte ſententiam dicam.
23:
Mieyſce w Rádzie Biſkupá
24:
Wendenſkiégo.
25:
BIſkupowi Wendeńſkiému teraznieyſzému/ ((tekst łać.))
26:
mieyſce
27:
w Rádźie wedle X. Biſkupá Kámienieckiégo náznáczamy.


strona: 37

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Rádźie koron.
1:
PORZĄDEK RADY,
2:
Koronnéy, Polskiéy y Litewskiéy, iáko iuz ie=
3:
dnéy Rzeczypoſpolitéy, poſtánowiony przez
4:
Kró. Ieo M. y Rádę Koronną, w Lublinie ná Séy=
5:
mie Wálnym ſpólnym, Roku pánskiégo.1569.
6:
ARCYBISKVPI.
7:
Gnieźnieńſki/
8:
Lwowſki/
9:
BISKVPI.
10:
Krákowſki/
11:
Kuiáwſki/
12:
Wileńſki/
13:
Poznáńſki/
14:
Płocki/
15:
Lucki/
16:
Hálsberſki/
17:
Przemyſki/
18:
Zmudzki/
19:
Chełmieńſki/
20:
Chełmſki/
21:
Kiiowſki/
22:
Kámieniecki/
23:
Wendeńſki/
24:
KASZTELAN
25:
Krákowſki/
26:
WOIEWODowie
27:
Koronni.
28:
Poznáńſki/
29:
Krákowſki/
30:
Wileńſki/
31:
Sędomiérſki/
32:
Káſztel. Wileń.
33:
Woiew. Káliſki/
34:
Trocki/
35:
Sirádzki/
36:
Káſztel. Trocki/
37:
Woiew. Lęczycki/
38:
Stáro. Zmudzki/
39:
Woiew. Brzéſki/
40:
Kiiowſki/
41:
Inowrocłáwſki/
42:
Ruſki/
43:
Wołyńſki/
44:
Podolſki/
45:
Smoleńſki/
46:
Lubelſki/
47:
Połocki/
48:
Bełzki/
49:
Nowogrodzki/
50:
Płocki/
51:
Witepſki/
52:
Mázowecki/
53:
Podláſki/
54:
Ráwſki/
55:
Brześćieńſki/
56:
Chełmieńſki/
57:
Mśćiſłáwſki/
58:
Málborſki/
59:
Brácłáwſki/
60:
Pomorzki/
61:
Mińſki/
62:
KASZTELANI
63:
więtſzy.
64:
Poznáńſki/
65:
Sędomiérſki/
66:
Káliſki/
67:
Woynicki/
68:
Gniéźnieńſki/
69:
Siérádzki/
70:
Lęczycki/
71:
Zmudzki/
72:
Brzéſki/
73:
Kiiowſki/
74:
Inowłocłáwſki/
75:
Lwowſki/
76:
Wołynſki/
77:
Kámieniecki/
78:
Smoleńſki/
79:
Lubelſki/
80:
Połocki/
81:
Bełzki/
82:
Nowogrodzki/
83:
Płocki/
84:
Witepſki/
85:
Czérſki/
86:
Podláſki/
87:
Ráwſki/
88:
Brześćieńſki/
89:
Chełmieńſki/
90:
Mśćiſłáwſki/
91:
Elbieńſki/


strona: 38

1:
Brácłáwſki/
2:
Gdańſki/
3:
Minſki.
4:
KASZTELANI
5:
mnieyſzy.
6:
Sądecki/
7:
Miedzyrzécki
8:
Wiślicki/
9:
Biécki/
10:
Rogoźinſki/
11:
Radomſki/
12:
Zawichoſtſki/
13:
Lędzki/
14:
Srzemſki/
15:
Zárnowſki/
16:
Máłogoſki/
17:
Wieluńſki/
18:
Przemyſłki/
19:
Hálicki/
20:
Sánocki/
21:
Chełmſki/
22:
Dobrzynſki/
23:
Połániecki/
24:
Przemęcki/
25:
Krzywieńſki/
26:
Czechowſki/
27:
Nakielſki/
28:
Roſperſki/
29:
Biechowſki/
30:
Bydgoſki/
31:
Brzeźinſki/
32:
Kruſzwicki/
33:
Oświęćimſki/
34:
Kámieńſki/
35:
Spicymirſki/
36:
Inowłocki/
37:
Kowálſki/
38:
Sántocki/
39:
Socháczowſki/
40:
Wárſzáwſki/
41:
Goſtinſki/
42:
Wiſki/
43:
Raćięſki/
44:
Siprski/
45:
Wyſogrodzki/
46:
Rypieńſki/
47:
Zákroczymſki/
48:
Ciechanowſki/
49:
Liwſki/
50:
Słońſki/
51:
Lubáczowſki/
52:
Konárſki Sirádzki/
53:
Konárſki Lęczycki/
54:
Konárſki Kuiáwſki/
55:
Márſzałek Koronny/
56:
Márſzałek Litewſki/
57:
Kánclérz Koronny/
58:
Kánclérz Litewſki/
59:
Podkánclérzy Koro.
60:
Podkánclérzy Lite.
61:
Podſkárbi Koronny
62:
Podſkárbi Litewſki/
63:
Márſza. Dwor. kor.
64:
Márſza. Dwo. Lit.
65:
Referendarze téż przy Królu máią moc zdánie ſwé w Rádźie
66:
powiedźieć.
67:
O powaznoſci generálnéy Senato=
68:
rów przy Królu, ze bez nich nie
69:
ma nic ſpráwowác Król.
70:
NIgdy to nie będźie dopuſczono/ áby Król ſwych Pánów
71:
Rádnych porády miał zániedbawáć: żeby miał cóżkolwiek
72:
przed ſię bráć y ſtánowić/ niepodawſzy tego ku porádźie Pá=
73:
nów Senatorów.
74:
Ordinácia zá Steph. Kro. przeto ieſt
75:
vczynioná, áby ſzeſnaſcie Senato=
76:
rów przy królu mieſzkáli.


strona: 39

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Ordi. ſenat. przy Kro.
1:
PRzeto vſtáwiamy/ y zá wieczné práwo mieć chcemy: áby
2:
káżdégo Séymu Wálnégo náznáczeni y miánowáni byli z rad
3:
Koronnych oſób ſzeſnaśćie/ ták z Polſki/ iáko y z Litwy/ y z in=
4:
nych Pańſtw do korony należących/
5:
z wiádomośćią wſzech ſta=
6:
nów ku innym Vrzędnikóm Koronnym/ Polſkim y Litewſkim/
7:
którzyby przy nas vſtáwicznie byli: przeſtrzégáiąc oſoby y doſto
8:
ieńſtwá náſzégo/ wolnośći poſpolitéy/ bez których rády y wiá=
9:
domośći/ nic my y potomkowie náſzy czynić nie mamy/
10:
áni bę=
11:
dźiem mogli w ſpráwách potocznych (niewzruſzáiąc nic ſéymo=
12:
wych.)
Stephan w Kráko. 1576 Liſt 159.

13:
A ći Pánowie będą powinni przeſtrzegáiąc/
14:
áby we wſzy=
15:
tkich ſpráwách/ nic ſie nie dźiało contra dignitatem noſtram, y
16:
przećiw práwu poſpolitému/ z czego potym będą powinni re=
17:
ſpondowáć/ ná Séymie Wálnym bliſko przyſzłym.
18:
A wſzák=
19:
że/ káżdému z Pánów Rad Senatorów/ przyiecháć do nas ile
20:
kroć który raczy/ y obecnie mieſzkáć wolno ma bydź/ y do káżdéy innéy/ iáko Rády przypuſczamy/ y owſzem
21:
rádźić y wiedźieć powinni będą.
22:
Ták/ że ći Deputaći nic przed
23:
żadnym z nich mieć nie będą więcéy/ okróm tego/ że iuż oni do
24:
czáſu ſwégo obecnie powinni będą mieſzkáć przy nas. Nie zá
25:
niechawáiąc obyczáiu ſtárégo/ opiſowánia liſty náſzémi/ ad
26:
conſiliarios abſentes, gdy ſie co tákiégo tráfi.
27:
Náznáczenié tych
28:
Senatorów ná Séymie ma bydź/ záraz oſób ſzeſnaśćie/ ná ká=
29:
żdé pułroká oſób cztéry/ ieden z Biſkupów/ ieden z Woiewód/ á
30:
dwá z Káſztelanów: á máią iść koleią/ iáko w Rádźie śiedzą.
31:
A ieſliby który w ſwéy koleiéy zoſtáć niechćiał/ álbo per aliquod
32:
Legale mpedimentum niemógł/ áby ſie záraz támże ná Séy=
33:
mie opowiedźiał/ á inſzy ex ordine ná iego mieyſce neceſſario ná
34:
znáczony był.
35:
A ći máią mieć opátrzenié z ſkárbu náſzégo y po=
36:
tomków náſzych: Biſkupi z Ruſkich kráiów/ y inni świetckié=
37:
go ſtanu Senatorowie/ káżdy ná ſwé pułroká po piąći ſet zło=
38:
tych.
39:
A Pánowie Duchowni kráiów Polſkich/ tego niepo=
40:
trzebuią/ gdyż ſą dobrze opátrzeni.
41:
Król roſkázuie, áby kázdy vrzędu
42:
ſwégo pilnował.
Prełaci w Piotrko. 1503. Liſt III.

43:
DIgnitarze y Vrzędnicy niech wiedzą ſwé vrzędy: á ieſli
44:
którym nie ſą wiádomé/ przez Królá y Pány máią bydź náu=
45:
czeni: y té Vrzędy ták domá/ iáko ná woynie niech wedle po=


strona: 40

1:
winowáctwá wypełniáią:
2:
áby przez kogo niebyli w pożytkach
3:
ſwych oſzukáni obywátele króleſtwá/ rządu nie máiąc/ w vći=
4:
ſkániu rzemieſłników/ y od kupców/ którzy ſámi rzeczy zákupu=
5:
ią.
Alexánder 1503. Liſt III.

6:
A cokolwiek Woiewodowie z vrzędu ſwégo poſtáno=
7:
wią/ á zwłaſczá w mieśćiéch: to Stároſtowie z vrzędu ſwégo
8:
niech exequuią/ pod winą ſtrácenia vrzędu. A ieſliby miał
9:
Stároſtwo w zaſtáwie/ niech ſtráći ſto grzywien ſummy téy
10:
zápiſáney/ tyle ile kroć będźie ználeźión.
11:
Podobny temu.
12:
IEden kożdy vrząd do ſwéy ſpráwy ieſt náznáczony.
13:
A Król, iáko primum mobile, ma ich
14:
do tego pobudzáć, poruſzáć, y v=
15:
pomináć Liſty ſwémi.
Kazimierz w Nieſzo. 1454. Liſt 92.

16:
Z Strony prośby vczynionéy około tego/ áby káżdy z Wo=
17:
iewód z Stároſtów ſwóy Vrząd exequował y wykonywał/ á
18:
tákże y z Vrzędników innych źiemſkich.
19:
Acz wiémy że iáwnie
20:
y dokłádnie wyráżoné ſą o tym z Státutu piſmá: y winy do
21:
tego przydáné ſą przećiw zániedbáiącym ſwych vrzędów. A
22:
wſzákóż dogadzáiąc prośbóm Poſłów y Rycérſtwá korony ná=
23:
ſzéy/
24:
będźiemy dáwáć o tych rzeczach liſty náſzé do przerzeczo=
25:
nych Woiewodów y Stároſtów/ y do innych Dignitarzów
26:
ábo Vrzędników/ którémi oné będźiemy vpomináć/ áby vrzę=
27:
dóm ſwym doſyć czynili.
28:
Pátrz v Przyłuſkiégo List 566. Królá Zygmuntá ((tekst łać.))
29:
Item, ma vpomináć y poruſzáć Król inſzych Vrzędni=
30:
ków y Dignitarzów ad exequenda officia ſua, & maxi=
31:
me Capitaneos: iáko primum mobile inſzé sfery y płá
32:
nety żeby ſie obracáły, pobudza y incytuie, ((tekst łać.))


strona: 41

Práwá krolew. albo wálnego. Kśięgi pier. o Przyśię. Miſtrzá Pru.
1:
PRZYŚIĘGA
2:
Którą Miſtrz Pruski y iego potomkowie,
3:
Naiáſnieyſzému Pánu, Káźimiérzowi Kró=
4:
lowi/ y potomkóm iego, y Króleſtwu Pol=
5:
ſkiému czynić będzie powinien: bo téz
6:
ieſt Rádą Królewſką X. Pruskié.
7:
IA N. Miſtrz Wielki/ Zakonu Pánny
8:
Máriiey w Niemcach/ Kśiążę y Rádá kroleſtwá
9:
Polſkiego/ przyśięgam: iż od tey godźiny będę
10:
wiernym Naiáſnieyſzemu Kśiążęćiu Pánu Ká=
11:
źimierzowi Krolowi/
12:
y potomkom iego krolom/
13:
y Kroleſtwu polſkiemu: y ich rozmnożenia będę
14:
wiernie ſpráwował: y ſpráwom krolewſkim y kro
15:
leſtwá wiernie rádźił:
W Polſkim Liſt 125. w ſtárim Liſt 145.

16:
y táiemnice/ ktore mnie kto
17:
rymkolwiek spoſobem źwierzone będą/ ku ich ſzko=
18:
dźie żadnemu obiáwiáć nie będę: nád to pokoy te
19:
ráznieyſzy/ we wſzytkich kondiciách y Artykułach
20:
chowáć będę/ y ſtrzedz.
21:
Ták mię pan Bog niech
22:
wſpomoże/ y ten święty Krzyż.
23:
Miſtrz álbo Kśiążę Pruſkié, zá piérwſzą Rádą kró=
24:
lewſką y wieczną, iáko iest przyięty zá Królá Káźimié=
25:
rzám y Komendorowie iego, czytay o tym w pokoiu vczy=
26:
nionym z Pruſſy, List 145. y w Metrice.
27:
Item, Rády źiem Pruſkich wedle práwá y potrzeby
28:
źiemie, List 162.
29:
Item, Rády Pruſkié w pośrzodku Rády iáko przyśię=
30:
gáią, List 162. któré wſzytkié rzeczy niżéy w Metrice
31:
ſtátutowéy znaydźieſz.
32:
Item, Porządek iáko przed Vnią Koronni Pánowie
33:
záśiadáli w Rádę, támże znaydźieſz w Metrice: gdyż
34:
tá iest intencia, á dobra, nie zátrudniáć tu, áni przedłu=
35:
żáć rzeczámi témi, których práxis niepotrzebuie názbyt.
36:
O TAIEMNEY RADZIE.
37:
O táiemnéy Rádźie y o Senatorách, których zową Ma=
38:
iores Conſiliarij, & Minores Conſiliarij: czytay w kśię
39:
gách Cromeri Sarmartia, lib. 2 List 122. Támże o
40:
nowéy Rádźie y o ſtáréy: Maiores Conſiliarij znáczą
41:
ſie do Sierádzkiégo áże podobno Káſztelaná.
42:
A zową
43:
ie dla tego Maiores: Bo kiedy táiemna Rádá bywa,
44:
tedy ći zoſtáią z Królem, etć.
45:
POSLOWIE SEYMOWI,
46:
Którzy y iácy, y iáko wiele Poſłów
47:
ná Séym ſłáni bydz máią.
Zigmunt w Kráko. 1540.

48:
GDyſmy widźieli liczbę Poſłów źiemſkich/ którzy ná Séym
49:
Wálny bywáią poſyłáni: iż ták dálece rozmnożyłá ſie/ że téż
50:
ſkarb Rzeczypoſpolitéy ná nie nád ſpráwiedliwość był obćią=
51:
żon/ y wielka część podatków poſpolitych ná nie byłá wyda=
52:
wána:
53:
á obroná Rzeczypoſpolitéy przez to byłá vmnieyſzona/
54:
y tudźiéſz wſzytki ſpráwowánia rzeczy y namowy ná ſéymiéch/
55:
któré zá potrzebą miáły bydź zniemi ſpráwowáné/ długi czás
56:
muśiał bráć/ dla wielkośći ich liczby: których wiele ná ten v=
57:
rząd ſie wtrącáli.
58:
Aby tedy ſpráwy ſądowné/ pozwy v ſą=
59:
dów/ y inné ſpráwy właſné/ któré im przynależą/ ná Séymiéch
60:
mogli ſnádniéy odpráwowáć: dla tego/ zá rádą Rad náſzych/
61:
przy bytnośći Poſłów źiemſkich/ przed zámknieniem Séymu
62:
ninieyſzégo kazáliſmy opowiedźieć/ y tą vſtáwą náſzą ſkázuie=
63:
my:
64:
áby ná Seymiéch Powiátowych Poſłów ná Séym Wál
65:
ny nie więcéy obiérano/ iedno ták wiele/ iáko przedtym obiéra=
66:
no zá ſczęſnęgo królowánia przodków náſzych:
67:
y áby żaden ná
68:
Poſelſtwo nie był obiéran/ który rzecz y ſpráwę ſądowną/ któ=
69:
raby ná Séymie miáłá bydź ſpráwowáná/ miał. Abowiem
70:
przez to y ſądy Séymowé bywáią zátrudnioné/ y ſpráwy Po=
71:
ſelſkié częſtokroć bywáią opuſczoné: gdy oboiéy ſpráwie doſyć
72:
vczynić nie mogą.


strona: 43

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Poſłách Seymo.
1:
Poſłowi iádącému ná Séym ábo wrá
2:
cáiącému ſie, ktoby gwałt vczynił:
3:
A tákze Conſiliarzowi, y Poſłowi
4:
królewſkiému: tákze Commiſſa=
5:
rzowi, y Sędziemu.
6:
PRzećiwko tym/ których ſwa wola ták ſie rozmnożyła/ iż
7:
téż ná drógách poſpolitych/ po wśiach y miáſteczkach nietylko
8:
oſoby nie będącé ná vrzędźiéch/ ále téż którzy Rzeczypoſpolitéy
9:
oſoby ná ſobie nioſą/ gwałćić nie obawiáią ſie:
10:
przećiwko tedy
11:
tákowych ludźi wſzetecznośći vſkrómieniu y pohámowániu/
12:
zá rádą wſzyſtkich króleſtwá Rad vſtáwiamy y ſkázuiemy:
Zygmunt w Kráko: 1539.

13:
áby
14:
ktokolwiek Prełaty/ Pány/ y Rády króleſtwá ſtanu którégokol=
15:
wiek/ y tákże Poſły/ álbo náſzé/ álbo źiemſkié/ którzy ſpráwuią
16:
náſzé álbo Rzeczypoſpolitéy ſpráwy/
17:
y ná Séymy Wálné álbo
18:
źiemſkié iádącé/ álbo ná nich mieſzkáiącé/ álbo z nich do domów
19:
ſwoich wrácáiącé ſie cztérzy niedźiele przed ſéymy/ y drugié czté=
20:
rzy po ſéymiéch/
21:
bądź ná drógách/ bądź we wśiách y miáſtecz=
22:
kach: którymkolwiek ſpoſobem śmiałby náiécháć/ álbo zgwał=
23:
ćić: niech będźie oſądzón/ iż obráźił Máieſtat Królá Ieo M.
24:
Tóż téż y o tych/ którzy ná ſądźiéch choć źiemſkich/ choć kommiſ
25:
ſárſkich/ Kommiſsarze/ Sędźie/ álbo Vrzędniki ſpráwuiącé
26:
potrzeby koronné śmiałby zgwałćić/ ma bydź rozumiano/ áby
27:
tákże téyże winy obráżenia Máieſtatu Królewſkiégo byli winni.
28:
Skázono to práwo, ále in parte, z=
29:
ſtrony grauitatem poeny.
30:
OBráżenié Máieſtatu Królewſkiégo/ zá żądániem Poſłów
31:
Ziemſkich/ niehcemy áby miáło indźiéy mieyſce: y áni ma bydź
32:
ná inné oſoby/ choć ná ſobie vrzędy Rzeczypoſpolitéy noſzą/
33:
wyćiągáné:
34:
Ale ieſli przez którégokolwiek zly vczynek/ ábo mę=
35:
żobóyſtwo w tákowych oſobách będźie dopuſczono/ którzy mi=
36:
mo oſobę náſzę/ ábo Rádną/ álbo inné Doſtoienſtwo/ y miey=
37:
ſce álbo Vrząd Rzeczypoſpolitéy noſzą: tákowi wedle ſtátutu
38:
karáni niech będą.
39:
Dawánie ſpráwy Poſłów Ziemſkich o
40:
ſpráwách przeſzłych Seymowych.
41:
DAwáć ſpráwę máią Poſłowie z káżdégo Séymu przyiá=
42:
chawſzy/ to co ſpráwili ná przeſzłym Séymie przed Bráćią ná
43:
Elektiiéy téy/ gdy Deputaty ná Trybunał obiéráć będą.
44:
Popráwiono potym.
45:
ALe lepiéy gdy czás náznáczą we cztérzy niedźiele po ſéymie
46:
Rozdawánie Goſpód.
Zygm. III. w Wárſzá. 1589. Liſt 19.
Zygm. Aug. w Piotrko: 1565. Liſt 45.

47:
POnieważ ná ſéymikach y ſądźiéch o Goſpody wielka tru=
48:
dność róznice bywáią: tedy Stároſtowie álbo Dźierżawce
49:
mieyśc onych/ gdźie ſądy álbo ſéymiki będą/ habita ratione di=
50:
gnitatis perſonarum máią ie rozdawáć.
51:
Liczbá Poſłow.
52:
Iáko wiele z káżdégo Woiewództwá y źiemie Powiá=
53:
towéy ma bywáć Poſłów, znaydźieſz o tym niżéy w kśię=
54:
gách 12. Tribunálſkich przy liczbie Deputatów.
55:
Poſłowie inſtigowáć máią ná negligentes Dignita=
56:
rios, ná Séymiéch, y ná Séymikach: ábo impoſſeſsio=
57:
natos. Titul. Dignitates, Stat. 12. ver. 3.
58:
Nietylko Poſłów Król, ále & Dominos illius terrae,
59:
in qua agitur de commodo Reipub. in illa terra, ma ſie rádźić. Titul. Podſkárbi, List. 279. ſtat. I. ver. 4.
60:
O Posłách cudzoziemskich.
61:
PRzyczyny/ áby Poſłowie od Pánów świetckich Koronie
62:
przyległych/ w niebytnośći náſzéy tu do Korony wieżdżáć mieli/
63:
nie widźimy.
1593 Liſt 5.

64:
A gdźieby Turecki Czauſz/ álbo Moſkiewſki/ álbo
65:
Tátárſki goniec przyiechał/ tedy záraz Stároſtá vkráinny/ ma
66:
ſługę iednégo wypráwić do X. Arcybiſkupá/ y Podſkárbiégo/
67:
dáiąc mu znáć o tym Pośle:
68:
á drugiégo ſługę ma przydáć Po=
69:
ſłowi któryby go pilnował/ żeby z nikim nie porozumiéwał ſie/


strona: 45

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o directiiey ſeymo.
1:
y doprowádźił go do Wárſzáwy.

2:
A X. Arcybiſkup/ ſkoro go
3:
dóydźie wiádomość o tákowym Pośle/ do Rad oboygá naro=
4:
du roſpiſáć zárázem ma/ y czás podobny záłożyć ná ziechánié ſie
5:
do przeſłuchánia onégo Poſłá/ vważywſzy odległość mieyść
6:
tych Senatorów/ których wzywáć będźie.
7:
Którzy to Sena=
8:
torowie z X. Arcybiſkupem zgromádzeni/ będą mieli faculta=
9:
tem té liſty przynieśioné otworzyć/ coby Poſłowie chćieli po=
10:
wiedźieć/ przeſłucháć/
11:
á potym zá ſpólną rádą Senatorów
12:
wedle tego/ zkąd iákié poſelſtwo przybędźie/ y iáko potrzebá
13:
R.P. vkaże/ odpráwić: álbo do náuki náſzéy zábáwión był.
14:
Sumpt ták do poſyłánia do innych PP. Rad/ iáko ná Poſły/
15:
którym ſie ſtácye dawáią/ y ná té gońce/ ma bydź z ſkárbu ná=
16:
ſzégo Polſkiégo y Litewſkiégo według biegu dawnégo od=
17:
praw tákowych/ ochróniwſzy tego/
18:
áby té ſumpty przez Pod=
19:
ſkárbie/ á nie z Zup koronnych/ áni z Stároſtwá Brzéſkiégo czy=
20:
nioné były. Goniec Moſkiewſki z tákowąż pilnośćią do Wil
21:
ná ma bydź prowádzón/
22:
y tám od PP. Rad/ y liſty od niego
23:
przyięté/ y vſtné poſelſtwo przeſłucháné/ á ták liſty iáko poſel=
24:
ſtwo z PP. Rádámi oboygá narodu communikowáné/ y zá
25:
porozumieniem wſzytkich odpráwioné.
26:
Y to wſzytko co ieſt
27:
wysſzéy zſtrony odpráwy Poſłów nápiſáno/ záchowano bydź
28:
ma.
29:
O tymże, naydźieſz niżéy, Titulo Poſelſtwá.
30:
DIRECTIA SEYMOW,
31:
O directiiéy álbo proſtowániu Sey=
32:
mów: o Przách y Odeprzách.
33:
TEż vſtáwiamy: áby w ſądźiéch źiemſkich y ſtárośćich w=
34:
ſpory mogły bydź czynioné przez pozwánégo przed odeprzą: ále
35:
po odpowiedźi pozwánégo ná żáłobę powodowéy ſtronie ſę=
36:
dźia odćiąwſzy wſpory y ſwary zbytnie/
37:
káżdéy ſtronie niech v=
38:
czyni ſpráwiedliwość nieodwłoczną.
39:
Przedłużenia Séymów, zganiáią niektórzy przyczynę ná
40:
wielkość Poſłów: ále y w to trzebá potráfiáć, iákoby direk=
41:
cya miáłá mieyſce.
Káźimierz w Nieſzo. Liſt 94.

42:
Sędźióm źiemſkim Król Káźimiérz tu
43:
roſkázuie, żeby ſie nie dáli rozćięgáć ſtronóm w długich mo=
44:
wách, czyniąc Prze y Odeprze:
45:
Ale żeby odćiąwſzy ſwary y v=


strona: 46

1:
pory zbytnié, żeby ſpráwiedliwość nieodwłoczną czynili. Dá=
2:
leko więcéy należy Królowi Ieo M. y Rectoróm Séymowym
3:
ná to pieczą mieć,
4:
áby owé zbytnié Orátorię vſtáły, y owé za=
5:
loty niepotrzebné odćięté były: á iżby w zwyczay weſzło, te=
6:
go któryby tákimi mowámi nárabiał, náprowádzáć ná ſzćie=
7:
ſzkę y methodum, żeby do rzeczy mówił.
8:
Rádzą też niektórzy áby Státut táki był vczynion, żeby
9:
Vota ſwe PP. Poſłowie winni odpráwić do trzech niedźiel
10:
w Séym:
Stephan w Konfir. 1573 Liſt 148.

11:
A żeby nikt do nich ták z pánów iáko y z vbozſzych
12:
nie wchadzał ku zátrudnieniu rzeczy, áże ſie ſkończą Votá, że=
13:
by im ták drugie trzy niedźiele zoſtáły, ku spiſowániu Con=
14:
cluziy, y o odpráwowániu innych rzeczy.
15:
VOTVM Y O CONCLVZIACH
16:
O zbierániu y zámkniéniu Wót:
17:
A iz Krol z témi winien przeſta=
18:
wáć, ktorzy wedle práwá rádzą y
19:
wotuią.
20:
CZęſto ſie téż to przytráfiáć może/
21:
iż między ták wielą Se=
22:
natorów ſententię/ zdánia y rozumienia bydź mogą rózné/ á nie
23:
ná wſzem záwżdy zgodné w ſpráwách wſzelákich. Przeto my
24:
y potomkowie náſzy władzą ſwą nic conkludowáć nie mamy/
25:
ále ſie co napilniéy ſtáráć/ ábyſmy wſzytkié do iednéy ſentenciiéy
26:
przywieźć mogli/ vważáiąc wſzytkié wywody ich/ któréby ſie
27:
z Práwem/ Wolnośćiámi poſpolitémi/ y z więtſzym pożytkiem
28:
Rzeczypoſpolitéy pokázowáły:
29:
á któréby wolnośćiam/ prá=
30:
wóm/ y ſwobodom wſzytkim Pánſtwóm nádánym przećiwné
31:
nie były. A ieſlibyſmy do iednéy á zgodnéy ſententiiéy przy
32:
wiéźć niemogli/
33:
tedy przy tych konkluzya náſzá zoſtáwáć ma/
34:
którzyby ſie nabliżéy ku wolnośćióm/ práwóm/ y zwyczáióm/
35:
wedle praw káżdéy źiemie/ y dobrému R.P. ſkłániáli/ okróm
36:
ſpraw ſéymowych/
37:
któré ſie zwykłym obyczáiem/ z wiádomo=
38:
śćią y przyzwoleniém wſzech ſtanów odpráwowáć máią.


strona: 47

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Votum y o Conclu.
1:
Temuz podobny: przy Séymie, kto
2:
lepiéy.
3:
CZęſto ſie téż to przytráfiáć może/ iż między wolą Senáto=
4:
rów ſententię/ zdánia/ y rozumienia bydź mogą rózné/ á nie ná
5:
wſzem záwżdy zgodné w ſpráwách wſzelákich rć. iáko y w piér=
6:
wſzym.
7:
A ieſlibyſmy ich do iednéy á zgodnéy ſentenciiéy przy=
8:
wiéźć niemogli/ tedy przy tych concluzya náſzá zoſtáwáć ma/
9:
którzyby ſie nabliżéy wolnośćióm/ práwóm/ á zwyczáióm
10:
wedle praw káżdéy źiemie y dobrému R.P. ſkłániáli/
11:
okróm
12:
ſpraw ſéymowych/ któré ſie zwykłym obyczáiem/ z wiádomo=
13:
śćią y z przyzwoleniém wſzech ſtanów odpráwowáć máią.
14:
Przy Sędziéch gdzie więcéy, tá
15:
czésc konkluduie.
1576 Státt II. Liſt 159.

16:
PAnóm Rádóm náſzym/ y Poſłóm Ziemſkim/ niżéy opiſá=
17:
nym w tym dáć czás/ áby ná tę ſpráwę ná Séymie onym bez by
18:
tnośći náſzéy wotowáli: y w niéy ſie/ wedle potrzeby/ rozmó=
19:
wili.
20:
A gdyby ſie ſpólnie wſzyſcy ná iednę ſentencyą zgodźili:
21:
tedy táki dekret przez nie w niebytnośći náſzéy konkludowány
22:
przy nas ex ſcripto ma bydź ferowan przez Márſzalká.
23:
A gdźie
24:
by ſie wſzyſcy ná ieden Dekret zgodźić nie mogli/ tedy przy wię=
25:
tſzéy częśći konkluzya zoſtáwáć ma.
Zygm III. 1588. Ná koron. Liſt 22.

26:
Y ná Sędziéch Trybunálnych
27:
tákze.
1578. Liſt 185.

28:
A Gdźieby ſie tráfiłá rózność/ álbo téż paritas votorum, má=
29:
ią raz/ dwá/ trzy znowu per votá puśćić/ y przy téy ſtronie kon
30:
kluzya zoſtáwáć ma/ która zá ſobą dowodów práwnych więcéy
31:
będźie miáłá: á potym maior pars konkludowáć ma.
32:
((tekst łać.))
33:
Nie liczbą liczoné, ále ſpráwnym gwichtem máią bydź wotá
34:
ważoné.


strona: 48

1:
DRVGI ARTYKVL
2:
PIERWSZEY POWINNOSCI
3:
krolewskiey.
4:
Práwa chowáć, y onych Tutorem bydz:
5:
pod ſwym patrocinium ich poddánym
6:
ſwym dotrzymawáć y dochowywáć.
7:
IVS.
8:
IVs, Státut, leges, Conſtitucię, ſą ſłowá ſobie przyległé, y wie=
9:
le ich iest, co ie confunduią: Ale ich trzebá rozeznáć, Bo ácz Pola=
10:
cy iednym ſłowem to zową Práwo: ále iednák Ius iest, iákoby ge=
11:
nus, á te drugie ſą ſpecies.
12:
Iedno ieſt ius diuinum, drugie natu=
13:
rale trzećie poſitiuum ſcriptum, któré záśię dźieli ſie: iedno iest
14:
Kośćielne, Mieyśckie, Szlácheckie, y kmiece Wieyſkie.
15:
Ale
16:
Státut zwano té práwá, póki ie ſtárzy królowie ſámi ſtánowili,
17:
Conſtitucię właſnie te zową, któré ſtánowią te trzy ſtany poſpołu,
18:
Król, Senat, y Poſłowie, co znáczy tá Coniunctio Con.
19:
Práwo, dar Bozy ieſt.
20:
IZe práwo Boże dar Boży ieſt/ tedy tego wſzyſcy poſłuſzni
21:
bydź powinniſmy: á zwłaſczá iż bez niego Rzeczpoſpolita/ iá=
22:
ko ćiáło bez duſze w mocy ſwéy ſtać/ áni rządzoné bydź niemoże.
23:
Trzy pozytki Praw przednieyſzé:
24:
Zygmunt Król chwaląc ie wylicza.
Zygmunt w Kráko. 1507. Liſt I.
w Kráko. z Przywile. 1507. Liſt.

25:
PRzetóż chodząc my ſzćiéżkámi y zá przykłádámi przodków
26:
náſzych/ którzy chcąc dogodźić rozmáitym potrzebóm rozmái=
27:
tych czáſów y odmięnnośći/ rozmáité práwá ſtánowili/ áby
28:
wyſtępki były powśćiągnioné:
29:
áby dobré obyczáie były po=
30:
mnożoné: á to co ſpráwiedliwégo y dobrégo ieſt/ áby po krole=
31:
ſtwie było záchowano/ rć.


strona: 49

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o práw. Kro. y Kon.
1:
Podobny temuz.
2:
DLa tego ſie Práwá ſtánowią/ y Státuty/ áby zuchwál=
3:
ſtwo ludzkié było powśćiągnioné/ á niewinność weſeliłá ſie/ y
4:
vbeſpieczona byłá.
Káźimiérz w Kráko. 1368. Liſt 53.

5:
Krótkié przypowieſci práwné
6:
Królów Polſkich.
7:
NAdáremné ſą práwá któré od wſzytkich nie bywáią cho=
8:
wáné: á chowáné bydź niemogą/ ieſli nie będą publikowáné.
Zygmunt Ná koron: 1507. Liſt I.
Káźimiérz w Wiſlicy 1368. Liſt 7. Támże.

9:
Nie ma bydź gániono/ że práwá ludzkié niekiedy wedle czá=
10:
ſów rozmáitośći y zwyczáiów bywáią odmienioné.
11:
Mąż doſkonáły/ nietylko zbroią/ ále y Státuty ma bydź
12:
vzbroiony.
13:
Tráći ten Przywiléy/ kto go nie vżywa wedle dozwolonéy
14:
iemu wolnośći.
15:
Iedno ſie práwo ſtanowi/ áby naród dla rozmáitośći praw
16:
nieſtał ſie monſtrum, cudem o wielu głów.
17:
Przez rózné obyczáie ſądów lud ſie rozrywa.
18:
Státut káżdy ná przyſzłé czáſy pátrzy/ nie ná przeſzłé.
19:
Król pod iednym práwem z námi. Bo/ ycud Rex, vna Lex. ((19-20 tekst łać.))
20:
CONSTITVCIĘ
21:
Vſtáwy nie indźiey, iedno ná Séymie
22:
máią bydz czynioné.
Tenże. Liſt. 3.
Tenże. Liſt 32.
Iágełło 1513. Tit. Conſ. ſtá. 8.
Káźimi. 3. w Nieſzo. 1454. Liſt 95.

23:
OBiecuiemy/ iż żadnych vſtaw czynić niebędźiemy nowych/
24:
áni poddánym ná woynę ruſzyć ſie każemy przez Séymu: który
25:
ma bydź we wſzyſtkich źiemiách poſtánowiony.
26:
Król vſtaw przećiwko práwu nie ma
27:
czynić przez poſpolitégo człowieká.
28:
GDy Práwá poſpolité y Vſtáwy Koronné nie iednégo/ ále
29:
poſpolity lud obowięzuią: dla tego ná tym Séymie Rádom=
30:
ſkim/ ze wſzytkiémi Króleſtwá náſzégo Prełáty/ Rádámi/ Pá=
31:
ny/ y Poſły Ziemſkiémi/
32:
ſłuſzną y wedle rozumu rzecz bydź ro=
33:
zumieliſmy/ y też vſtáwiamy: áby ná potym ná przyſzłé czáſy nic
34:
nie było przez nas y potomki náſzé ſtánowiono/ przez ſpólnégo
35:
Rad y Poſłów źiemſkich zwolenia/
36:
coby było ku krzywdźie y
37:
vćiſku Rzeczypoſpolitéy/ y ſzkodźie y niepożytku każdégo czło=
38:
wieká: y coby miáło bydź ku odnowieniu iákiemu práwá po=
39:
ſpolitégo y wolnośći poſpolitéy.
40:
Vſtáwy nowé zadnégo obowięzo=
41:
wáć nie máią ku trzymániu ich, áz
42:
piérwéy będą obwołáné.
Alexander 1505. Liſt 115.
Zygmunt w Kráko. 1507.
Liſt I.
Zygmunt w Piot. 1538.

43:
ABy przez niewiádomość nowéy vſtáwy kto nie był omy=
44:
lon/ gdyby co przećiwko vſtáwie czynił téy/ któraby nie byłá ku
Támże Támże

45:
wiádomośći wſzech przywiedźioná:
46:
dla tego w Conſtytuciách
47:
náſzych/ chcąc iáwnie poſtępowáć/ ſkázuiemy: áby żaden nie
48:
był piérwéy powinien ku chowániu nowéy vſtáwy/ áżby byłá
49:
przez obwołánié w Króleſtwie obiáśnioná.
50:
Prózné ſą Práwá, ieſli około nich
51:
wiádomoſći obwołánia nie
52:
będzie.
53:
COyż prózné ieſt práwo/ ieſli nie będźie chowano: A cho=
54:
wáné bydź niemoże/ áżby ku wiádomośći przyſzło:
55:
dla tego
56:
wſzyſtkié vſtáwy náſzé/ w iedno zebráć/ y ku wſzech wiádomo=
57:
śći wydrukowáć/ y oznaymić ábo obwołáć roſkazáliſmy.
58:
Król ſwą właſną mocą Praw y vſtaw
59:
ſtáwić niemoze.
60:
VStaw nowych nie będźiemy czynić/ iedno zá zwoleniém
61:
Rad y Poſłów Ziemſkich wedle Státutu Alexándra Królá.


strona: 51

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o wykłá. praw.
Zygmunt Trzeci 1588. Liſt 24.
1:
O Conſtytuciach Séymowych:
2:
Rogatio y Abrogatio ich.
3:
Conſtytucie ná Séymie zgodnie nápiſáné/ máią bydź pod=
4:
piſáné przez PP. Senatory ná to deputowáné: tákże przez té
5:
oſoby/ któré będą z Kołá Poſełſkiégo ná to náznáczoné:
6:
y ták
7:
potym do Káncelláryiéy máią bydź podáné: á przy bytnośći ich
8:
przed námi czytáné/ cum interrogatione przez pány Pieczętarze/
9:
ieſliże ie my/ y PP. Rády/ y Poſłowie pieczętowáć każemy.
10:
W Króleſtwie Polſkim, iedno Prá=
11:
wo wſzyſtkim ma bydz.
12:
GDyż pod iednym Kśiążęćiem y iedną głową/ iedenże lud/
13:
róznych praw nie miałby miéć: áby nie był iákim dźiwem/ má=
14:
iąc rózné głowy.
15:
Ieſt to tedy pożyteczne Rzeczypoſpolitéy: á=
16:
by iednym y iednákim Práwem/ ták Krákowiánie/ to ieſt Má=
17:
łéy Polſki/ iáko y Wielkiéy Polſki obywátele/ y inné pod Króle=
18:
ſtwem náſzym będącé źiemie vżywáły/ y im ſie ſądźiły:
19:
gdyż ieſt
20:
iedno Kśiążę wſzyſtkich/ y ieden Pan.
21:
Tákiż drugi równie, Włádyſław Iágełło w Czérwień. 1422.
22:
Liſt 4. znaydźieſz w Metrice Státutowéy.
Káźimirz Wielki w Wiſlicy 1368. Liſt 32.

23:
O WYKLADANIV PRAW.
24:
Iáko máią bydz Práwá y liſty,
25:
y zapiſy wykłádáné.
Zygmunt w Kráko. 1510. Liſt 15.

26:
Do czego przyłożyć bárzo podobny temu Dyſkurz Do=
27:
ktorá Pánormitaná, który przytacza Bodzętá Biſkup: któ=
28:
ty dyſkurz w Metryce naydźieſz z Státutu wyięty.
29:
CHcąc ſkáźić wątpliwośći/ któré częſtokroć przy zapiśiéch
30:
ná dobrá Króléwſkié/ álbo Przywileiách przed nas położonych
31:
zwykły ſie wynarzáć: tedy tákowéy wątpliwośći/ przeſtawáiąc
32:
przy ſtárym zwyczáiu/ którégo zdawná vżywano/
33:
ták zábiéga=
34:
my: Iż którékolwiek rzeczy oſobliwie w przywileiu/ álbo w za=
35:
piśie będą dotknioné/ té máią bydź dźierżáné: á tego oſobnégo


strona: 52

1:
kożdéy rzeczy dotknienia/
2:
ieſli iákié potym ieſt zámknienié po=
3:
wſzechné/ to ieſt wſzytko zámykáiąc ogółem/ tylko ná rzeczy miá=
4:
nowáné w oſobnym rzeczy dotknieniu/ ma bydź rozumiáné/ á
5:
nie ná inné.
6:
Ale gdźie oſobnéy zmiánki w przywileiu álbo w
7:
zapiśie o Mycie/ o Woiennym woźie/ o dwu groſzu pody=
8:
mném/ o ſtáćiiéy o podawániu Duchownégo opátrzenia/ á
9:
nie vczyniono: to bywa rozumiano/
10:
iż práwu królewſkiému
11:
ieſt záchowano. A té zapiſy/ któré iednym związkiem w ſobie
12:
wſzytko zámykáią/ nic nie wyymuiąc/ áni zoſobná mieniąc/ ále
13:
wſzyſtko Páńtwo ná oſobę przenoſząc/ wſzyſtko w ſobie zámy
14:
káią/ y Dźierżawcy przyczytáné bywáią.
15:
A tákowé wykłádánié ma bydz
16:
proſté, á niewykrętné.
17:
PRzywileie poſpolité y oſobliwé/ niemáią bydz wykłádá=
18:
niém iákim ná inné rozumienié obracáné/ iedno ná to/ iáko w
19:
ſobie brzmią/ y ták iáko w ſóbie ſą nápiſáné:
20:
á ináczéy nie máią
21:
bydz rozumiáné.
Zygmunt w Piotrko. 1538.

22:
O wykrętnym á nie właſnym wy=
23:
kłádzie ſtátutów.
Káźim. III. 1478. Liſt 85.

24:
ARendy ábo naymu/ w téy źiemi/ Zamku/ w Mieśćie/ Miá=
25:
ſteczkach/ Wśiach/ ábo którychkolwiek przerzeczonych rzeczach/
26:
ták w częśći/ iáko we wſzytkim nie zápiſzemy/
27:
álbo zápiſáć do=
28:
zwolimy/ wiedząc álbo niewiedząc/ proſto álbo nie z proſtá/
29:
álbo którąkolwiek wymyśloną przyczyną/ okázyią y bárwą.
Krol ráczéy zwykł vchyláć práwá ſwégo dla dobréo Rzeczypoſ. 1579. ſtát. 53.

30:
Ktemu wſzyſtkié okázyie/ bárwy/ ſztuki/ przyczyny/ chytrośći/
31:
zdrády/ wymyſły/ którąkolwiek ſubtélnośćią wymyśloné/ ná=
32:
piſáné/ y włożoné/ żadnému człowiekowi/ którégobykolwiek
33:
záwołánia/ ſtanu/ płći/ álbo doſtoieńſtwá był/
34:
któryby prze=
35:
ćiwko náſzému poſtánowieniu w cáłośći/ álbo w częśći wyſtą=
36:
pił/ álbo przećiwko niemu był/ álbo żeby ią zgwałćił/ niechcemy
37:
bydź pomocné/ áni go do iákiéy wymówki y ſpráwowánia ſwé
38:
go złégo vczynku y wyſtępku onégo nie przypuśćimy/
39:
áby nie
40:
miał bydź ćiągnión ku obwiniéniu y karániu. ((tekst łać.))


strona: 53

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o potwier. praw.
Stephąn w Confir. Praw/ 1573. ver. 5. Liſt 148.
1:
O wykłádziéch z práwá cudzo=
2:
ziemſkiégo.
3:
TAkże obiecuiem/ iż wykłádów nie przypuśćim/ áni wywo=
4:
dów żadnych z práwá obcégo.
5:
POTWIERDZENIE PRAW.
6:
Lódwik Król obiecuie wſzytkié oby=
7:
wátele króleſtwá, którégobykol=
8:
wiek ſtanu byli, przy wolnośćiách
9:
ich zachować.
10:
WSzytki Przełożoné/ Pány/ Szláchtę/ Mieſczány/ Miá=
11:
ſteczká/ Wśi/ Dźierżáwy ich/ lud y kmiećie w ich wolnośćiach
12:
obiecuiemy y obowięzuiemy ſie záchowywáć:
Z Przywil. w Koſzyc. dánego/ 1374. Liſt 41.

13:
y przećiwko wol
14:
nośćióm ich/ nie będźiemy áni ſámi/ áni przez kogo innégo ka=
15:
żemy vćiſkáć.
16:
Włádyſław Iágełło, przywileie wſzy=
17:
tki, y wolnośći, wſzytkim obywá=
18:
telóm dáné, potwierdza.
19:
NA oſtátek/ áby poddáni y obywátele króleſtwá náſzégo/
20:
ták duchowni/ iáko świetcy/ przez wſzelkiéy wątpliwośći praw
21:
y przywileiów/ któré im dawno od przodków náſzych świétéy
22:
pámięći królów Polſkich/ y od nas ſą dáné:
23:
przeſpicznie mogli
24:
vżywáć/ y żadnéy wątpliwośći o ich dźierżeniu nie mieli: wſzy
25:
ſtkié y kożdé z oſobná Przewileie/ Práwá/ Wolnośći/ y nádá=
26:
nia náſzé y przodków náſzych przerzeczonych/ któré otrzymáli y
27:
trzymáią/
28:
pod którymkolwiek ſpoſobem ſłów/ we wſzytkich
29:
punktćiéch/ ſpoſobiéch/ ártykuléch/ wyrozumieniu/ y zámknie=
30:
niu ich/ ninieyſzym Przywileiem odnawiamy/ vtwiérdzamy/
31:
pochwalamy/ y wieczną im moc przykłádamy y przydáiemy.
32:
Tákże Król Olbrycht, Alexánder, Zygmunt Auguſt, Henryk,
Z Przywil. Iágiełło. bliſko Czérwieńſká dánégo/ 1422. Liſt 49.



strona: 54

1:
y Król, Stephan, wſzytkich Przywileie Confirmationis: kto będźie
2:
chćiał, znaydźie w Metrice:
3:
bo tu zátrudniáć álbo przedłużáć, ile
4:
ná przodku, nie iest rzecz ſłuſzna.
5:
EXEKVCIIA PRAW.
6:
Iázy ná rzékach niech będą zrzuconé.
Ián Olbri. w Piotr. 1496. Liſt 98.

7:
A Iż próznoby Práwá czynić/ gdźieby nie były exequowá=
8:
né: dla tego obiecuiemy Státut ninieyſzy náſz od tego czáſu do
9:
ſkutku prędſzégo przywieźć/ y vczynić władzą náſzą królewſką:
10:
áby rzéki były wyczyśćioné/ á obywátele źiem náſzych áby wol=
11:
nie pływáli.
12:
Podobny temuz.
13:
GDyż prózné ieſt Práwo/ ieſli nie będźie chowano/ rć.
14:
Wſzytkié Przywileie, Práwá y ſwo=
15:
body koronné potwiérdza, y w E=
16:
xekuccią z ſwémi pewnémi Conſti
17:
tuciámi wſtáwia.
18:
IZ gdźieby pan Bóg z tego świátá Królá Ieo M. Oycá
19:
náſzégo wźiąć był raczył: nie piérwéy poddáni náſzy winniby
20:
nam mieli bydź poſłuſzeńſtwo/ áliżbyſmy wſzem wobec wſzyt=
21:
kié Liſty y przywileie/
22:
Ták poſpolité koronné/ y pańſtw iéy nale=
23:
żących/ iáko oſobnych oſób/ y mieyśc/ wſzelákich wolnośći/ Li=
24:
ſty/ y ſwobody/ od wysſzéy miánowánych przodków náſzych dá=
25:
né:
26:
y któréby ieſcze od Krolá Ieo M. Oycá náſzégo/ dokądby
27:
żyw był dáné były/ liſty náſzémi vtwiérdźili: y one ták iáko ſá=
28:
mé w ſobie ſą w ſłuſzną Exekuciią wedle możnośći náſzéy w=
29:
ſtáwili.
Sig. w Krá. 1507. Liſt 1.
Zyg. Aug. 1550. Stá. I. Liſt I
Conſt. 1588. Sta. 6. Liſt 24

30:
Zámknienié Exekuciiéy w Ruśi
31:
y w Podolu.
32:
EXekuciią ſtátutów/ ((tekst łać.))


strona: 55

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o korrecturze praw.
1:
od przodków náſzych vczynionych/ záwiéráiąc/ obiecu=
2:
iemy:
3:
iż względem ich/ iuż więcey żadnégo z poddánych náſzych
4:
w Ruſkim y w Podolſkim Woiewództwách/ o dobrá wſzelá=
5:
kié/ którychby iuż kto od przodków náſzych odſądzon nie był/ in
6:
futurum inquietowáć nie będźiemy: wyiąwſzy té dobrá/ o któ=
7:
ré iuż litis pendentia záſzłá.
8:
Tu ſie piſáło generaliter de Exemptione. Ale potym z oſobná o
9:
káżdéy. Vide Tit. Bona Regalia, w tychże piérwſzych kśię=
10:
gách niżéy.
11:
CORRECTVRA PRAW.
12:
CASIMIRIANS correctura tá iest: Iż przyznawáią, że Ius Cano=
13:
nicum popráwia Ius poſitiuum koronnégo: Bo wſzytkié práwá té=
14:
mu deferuią: O czym pátrz ((tekst. łać.))
15:
Item, Stáré práwá przez poſzlednieyſzé bywáią corrigowáné,
16:
wedle wiérſzá onégo: Noua iura veteribus dant expoſitionem:
17:
Vetera nouis addunt authoritatem.
18:
Spoſób Correctury za Króla
19:
Zygmuntá opiſany.
20:
ACz przed tym/ gdy tego potrzeby poſpolité y wſzytkich po=
21:
żytek potrzebował/ y ktemu wiódł/ ſkazáliſmy ná wiele króle=
22:
ſtwá náſzégo Séymiéch Wálnych:
Zygmunt w Krák. 1532.

23:
áby wſzytki Práwá y Stá=
24:
tutá koronné/ którékolwiek zdawná ſą chowáné/ od pewnych
25:
Deputatów w práwie náuczonych/ ták duchownych iáko świet
26:
ckich oſób były przeyźrzáné: áby z nich róznicá wſzytká/ y ſzko=
27:
dliwa wątpiénia przyczyná byłá odiętá.
28:
A wſzákże iż dla wiel=
29:
kich trudnośći/ któré przypadáły z wielkośći náznáczonych oſób/
30:
któré nie rychło ztąd y z onąd ſie ziéżdżáły/ y częſtokroć między
31:
ſobą były niezgodné/ tá rzecz poniekąd poczęta/ do tego czáſu
32:
ku końcu nie mogłá bydź przywiedźioná:
33:
My ábyſmy potrze=
34:
bie Rzeczypoſpolitéy/ y tákże w dokonániu rychleyſzym téy ſprá
35:
wy/ doſtoieńſtwu náſzému porádźili/ piérwſzé w práwie vczo=
36:
né deputaty do mnieyſzéy liczby przywodząc/ zá rádą wſzytkich
37:
Rad náſzych ſkazáliſmy/
38:
y ſkázuiemy przez ninieyſzy Liſt: áby
39:
ſześć tylko z oboygá ſtanu oſób niżéy nápiſánych byli ná to v=
40:
ważenié y popráwę Praw náznáczeni:
41:
którzy tu do Krákowá


strona: 56

1:
ná dźién piérwſzy Máiá bliſko przyſzłégo ziechawſzy ſie/ ſtátu=
2:
tów práwnych trudność (zániechawſzy Przywileiów y innych
3:
ſtátutów/ któré do ſądu nie należą) obiáſnić máią/
4:
wątpli=
5:
wość odkłádáiąc/ y wſzyſtko cokolwiek im będźie ſie zdáło po=
6:
trzebnégo ku záchowániu w ſądźiech ſpráwiedliwośći/ ku ie=
7:
dnoſtáynośći przywodzące/ odrzućiwſzy y ábroguiąc wſzelkié zá
8:
trudnienia/ y klauzuły:
9:
z którychby ná potym wątpliwość/
10:
która do tego czáſu ſędźióm trud=
11:
nośći zádawáłá/ nie mogłá ſie
12:
wcząć. Co gdy będźie od nich vczyniono/ ná potym ſkázuie=
13:
my:
14:
áby ſtátutów y práwá ſądownégo forma, przez rzeczoné
15:
ſześć mężów popráwioná ná wiele exemplarzów rozpiſáná/ y
16:
ná powi
17:
á tám przy bytnośći Di=
18:
gnitarzów/ Vrzędników/ y innéy ſzláchty oſób nie zwołániém/
19:
ále z wielką pilnośćią wſzyſtykich byłá przeczytáná: á potym áby
20:
poſłowie z pośrzodku ſzláchty/ iáko rzeczono ieſt zebránéy/ niech
21:
będą obráni:
22:
którzy tákowy ſpoſób ſtátutów y práwá poprá=
23:
wiony/ ná Wálny Séym bliſko przyſzły przynioſſzy/ będą mo=
24:
gli álbo zwolić imięniem wſzyſtkich ná przerzeczoną popráwę:
25:
albo oné zá potrzebą z lepſzym baczeniem poſtánowić/ z náſzą y
26:
wſzytkiéy Rády mocą y rádą:
27:
żeby iuż nápotym zá niepewné
28:
pewné/ zá niepożyteczné/ pożyteczné ſądowné vſtáwy były: áni
29:
dáléy dla niepewnégo wykładáiących ſporu od czynienia ſprá=
30:
wiedliwośći tym/ którzy ſie práwuią/ ſędźiowie nie byli zádźier=
31:
żeni.
32:
A ſą przez nas náznáczeni praw y ſtátutów przerzeczo=
33:
nych poprawcy: Z Wielkiéy Polſki/ Vrodzony Ian Niemoie=
34:
wſki/ Sędźia Inowłocłáwſki: y Vrodzony Máćiéy Krzyżá=
35:
nowſki/ Podſędek Poznáńſki.
36:
Z Máłéy Polſki/ Vrodzony
37:
Jan Pieniążek z Krużlowéy/ Sędźia Krákowſki: Vrodzony
38:
Bernát Maćieiowſki/ Sędźia Sędomiérſki/ Referendarze
39:
náſzy:
40:
Ku którym przydáliſmy dwu w práwie náuczonych Du=
41:
chownych: To ieſt/ Wielebné Mikołáiá Zamoſckiégo/ Scho=
42:
láſtiká Lęczyćkiégo/ y Grzegorzá Myſzkowſkiégo/ Kánoniká
43:
Krákowſkiégo/ Sekretarze náſzé.
44:
A iż w króleſtwie náſzym
45:
nietylko piſáné vſtáwy/ ále téż y zwyczáie záſtárzáłé zá Práwo
46:
ná wiely mieyścach ſą chowáné/ vſtáwiamy: áby káżdy z oſo=
47:
bná Woiewodá zwyczáie káżdy z ſwégo Woiewództwá ſpiſá=
48:
li/ y tu do Krákowá ná dźién piérwſzy mieśiącá Máiá do nas
49:
poſłáli.
50:
Abowiém oné/ iáko y inné práwá rozſądkowi tym
51:
Deputatóm poruczymy: áby iednáko y w tych iednoſtáyny
52:
zwyczay ſądów/ odrzućiwſzy trudné y wątpliwé wykłádánia/
53:
był poſtánowion.


strona: 57

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o korrecturze praw.
1:
O téyze Correcturze ſtanów koron=
2:
nych było pieczołowánié zá
3:
Królá Auguſtá.
Zygmut Auguſt w Wárſzá. 1565.

4:
NA przełożenié Státutu z łaćinſkiégo ná polſkié/ y ná zga=
5:
dzánié y znaſzánié wſzytkich ſtátutów/ deputuiem páná Lubel=
6:
ſkiégo/ á páná Herbórtá Podkomorzégo
7:
Przemyſłkiégo:
8:
którzy do przyſzłégo Séymu koronnégo máią ij
9:
przełożyć ná polſki ięzyk/ y zgodźić wſzytki Státutá y Conſtitu=
10:
cię ſéymowé/ tym porządkiem iáko ieſt Correctura Statutorum,
11:
nie odſtępuiąc w niczym Práwá poſpolitégo/ áni mu nie vy=
12:
muiąc/ áni przyczyniaiąc:
13:
y ná przyſzły Séym máią to ku prze=
14:
źrzeniu á rozſądkowi ſéymowému przywiéźć. A ieſliby któ=
15:
rykolwiek z tych wysſzych námięnionych do przekłádánia tego z
16:
przyczyny ſłuſznéy bydź niemógł/ tedy nam będźie wolno inné=
17:
go ná to mieyſce dáć y náznáczyć.
18:
O correcturze z Státutem praw
19:
Litewſkich.
20:
Tákże y ſtany Wielk. X. Litewſkiégo, Roku 1569. korre=
21:
cturę Praw ſwych z tákim vważeniem, y z tákim ſtárániem
22:
pilnie byli przed ſię wźięli, że téż ná to ſumptu wielkiégo v=
23:
czynić nie litowáli.
24:
bo pobór z káżdey włóki po iednému gro=
25:
ſzu, y od ſzláchty po dwu groſzu, którzy poddánych nie máią,
26:
ná ſtráwę vłożyli byli: mieyśce w Wilnie, á czás ná S. Mar=
27:
ćin było złożono.
28:
A ći Deputaći mieli ſtátut polſki przed ſię
29:
wźiąć, á mieli z nim co nabliżey oné práwá Litewſkie zgodźić.
Zygmunt Auguſt 1569 Liſt. 112.
Zygm. III. 1589 Liſt 16.

30:
ABy iuż we wſzytkich páńſtwách/ iáko w iednéy Rzeczypo=
31:
ſpolitéy/ iednáka á nie odwłoczna ſpráwiedliwość ludźióm iść
32:
mogłá: A té práwá y z correkturą ná Séym Wálny mieli ich
33:
przeniéść.
34:
(Słowá ſą ſtátutowé.) Co y potym zá Królá Ste=
35:
phaná continuowáli/ 1579. Stat. 71.
36:
Correcturá praw.
37:
NA korrekturę práwá źiemſkiégo koronnégo/ y dla ſpiſánia


strona: 58

1:
doſkonáłégo y gruntownégo iednégo ſtátutu ięzykiem pol=
2:
ſkim/
3:
y tákże do vkrócenia proceſsu ad inſcriptiones, któryby
4:
był okróm wſzelákich dilácyy/ y niepotrzebnych exceptiy wyná=
5:
leźión: tákże téż dla wynáleźienia y ſpiſánia obyczáiu exekuciiéy
6:
prędkiéy rzeczy oſądzonéy/
7:
deputuiemy oſoby niżéy opiſáné z
8:
Rad Duchownych y świetckich/ y z Rycérztwá/ rć. którzy ná
9:
czás S. Marćiná w Roku ninieyſzym/ do Lubliná ziácháć ſie
10:
máią/
11:
á im ſalaria de ſuo bráćia ná ſéymikach obiéránia Trybu=
12:
náliſtów dáć máią/ vchwaliwſzy certam quotam káżdé Woie=
13:
wództwo ná ſię.
14:
Correkturá praw per Ius Canonicum bywa. ((tekst łać.))
15:
Ieſliby correcturá praw nie doſzłá,
16:
tedy poślednieyſzych Státutów
17:
vzywáć. ((w. 18-21 tekst łać))
18:
Correcturá troiáka. Textualis, Kiedy iedno ſłówká, liter, álbo ſylab popráwia.
19:
Moralis, Obyczáyna: że iedno y tu y owdźie w częśći popráwia mnieyſzych rzeczy.
Zygmunt w Kráko. 1543. ((tekst łać.))

20:
Realis, Która filaróm Rzeczypoſpolitéy ſie dotyká: Tá w ſześći ſtopniach záwiſłá.


strona: 59

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Zwyczáioch práw.
1:
PRZEŁOZENIE PRAW
2:
ná polſki ięzyk.
3:
BAcząc potrzebę/ áby Práwá á Státutá polſkié/ polſkim
4:
ięzykiem były potrzebnieyſzé wſzyſykim/ niż łáćinſkié:
Zygmunt Auguſt w Piotrko. 1562.

5:
z tych
6:
przyczyn/ deputuiemy z rádą pánów Rad koronnych pewné o=
7:
ſoby ku tákowéy ſpráwie ná tym Séymie przyſzłym.
8:
Temuż podobny, Iákoś piérwéy miał: Zygmunt August w
9:
Wárſzá. 1563. Fol. 57.
10:
Przełozenie Státutu.
11:
POzwalamy/ áby Vrodzony Jan Herbórt z Fulſztyná/
12:
Podkomorzy Przemyłſki/ Sekretarz náſz/ ſam tylko/ ták iáko iuż
13:
począł/ Státut ná polſkié przełożył/ y na przyſzły Séym KO=
14:
ronny wygotował.
15:
CONSVETVDINES.
16:
O zwyczáiach práwnych. ((tekst łać. (w. 16-17))
17:
ACz my Alexánder Król/ wypiſáliſmy wysſzéy ſpoſoby y
18:
przywileie ſpráwiedliwośći poſpolitéy/ przez niegdy przodki ná
19:
ſzé Książętá y potym Króle Polſkie/
20:
ku czynieniu ſpráwiedli=
21:
wośći/ w tym zacnym Króleſtwie náſzym nádáné: áby zá czá=
22:
ſem ſędźiowie źiemſcy/ którzy ſpráwiedliwość y ſpráwy ſądo=
23:
wé odprawowáć zwykli/ ich náſládowáli.
Zygmunt Auguſt w Piotrk. 1565.
Alexánder Liſt 120.
Alexánder w Rádom. 1505.
Liſt 124.

24:
Wſzákże iż nád té
25:
káżda źiemiá ſwe zwykłá mieć oſobliwé zwyczáie:
26:
dla tego źie=
27:
mie Krákowſkiéy zwyczáie té/ któré ſą w niéy wźięté y pochwa=
28:
loné/ ninieyſzym poſpolitym práwá źiemſkiégo króleſtwá náſzé=
29:
go práwom przypiſáliſmy/
30:
y oné mocné vczyniliſmy/ y áby zá
31:
práwo wiecznie były dźierżáné ſkazáliſmy: y tu oné przypiſuie=
32:
my/ pochwalamy/ y ſkázuiemy przez ninieyſzy ſtátut.
33:
Zwyczáie práwá niech będą dzierzáné.
34:
WSzytkié práwá przerzeczoné/ My Alexánder z łáſki Bożéy


strona: 60

1:
Król/ z zwyczáiów ták Ziemſkich iáko Grodzkich ſądów źiemie
2:
Krákowſkiéy zebráliſmy: któré przypiſáné ćiáłu práwá ſkazáli=
3:
ſmy w źiemi Krákowſkiéy zá vchwałą onéy źiemie dźierżeć ná
4:
wieki.
5:
Który dekret náſz wſzyſtkim innym źiemiach przez ni=
6:
nieyſzy oznáymuiemy rádą náſzą vpomináiąc: áby dla otrzy=
7:
mánia y záchowánia ſpráwiedliwośći/ álbo té práwá przyięli
8:
álbo ná kſztałt tych/ ſwé niechay ſpiſzą ná pápiérze:
9:
dla których
10:
dwánaśćie kart zoſtáwiliſmy/ y káżdéy źiemi tylkóſz kart dáie=
11:
my. Wſzákże ták/ iż gdy inné źiemie nápiſzą ſwé zwyczáie/
12:
piérwéy ie nam álbo potomkóm náſzym niech deferuią: áby by=
13:
ły przez nas porządnie ſpiſáné.
14:
Któré potym porządnie ſpiſá=
15:
né my álbo potomkowie náſzy do kśiąg ſtátutowych króleſtwá
16:
w źiemi onéy/ z któréy zwyczáie nam będą podáné/ ná dwána=
17:
śćie kart wiernie ſpiſáné wróćimy/
18:
y potomkowie náſzy wrócą/
19:
przez Dekret Máieſtatu náſzégo królewſkiégo popráwioné/ v=
20:
miárkowáne y pochwaloné.
21:
REGVLA, Przy állegowániu Conſuetudines, záwżdy ie=
22:
dnák recurrendum ad ſtatuta originalia Cazimiri. Ná=
23:
ucza tám ſędźie. ((tekst łać.))
24:
Przydatek.
25:
ZLé zwyczáie káſſuie Zygmunt Król, a nie Conſuetudines, ále
26:
corruptelas ráczéy ie zowie, Tit. Conſuetudines, Lege 4. A w
27:
Polſkim Stát. List. 4. ſta. I Conſſuetudines Cracouie. weſpó=
28:
łek zebráné znaydzieſz w Stá. Laſkiégo, list 121. któré Król Alexán
29:
der potwierdza.
30:
Y z oſobná záś Conſuetudines Prouinciales.
31:
Conſuetudines Podláſkié w Conſtituciach 1569. ſta d. list 110.
32:
Item, Conſuetudines Mázoweckié pátrz Tit. Mázowſze, á w Con=
33:
ſtituciach Roku 1576. list 167. Ale y zá Zygmuntá trzećiégo, o
34:
tęſz correcturę kuſzono ſie, Roku 1589. ſtát. 35. ((tekst łać.))
35:
PRZYWILEIE.
36:
IAko Królowie poprzyśięgáią wſzyſtkié Przywileie chowáć, czy=
37:
tay in forma Iuramentorum królewſkich, y w Confirmaciách ich:
38:
O czym ſzérzéy w Metrice ſtátutowéy, ná początku: támże y ſámé
39:
przywileie ſą ingroſſowáné.


strona: 61

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o potwier. przywilo.
1:
Hoyné potwiérdzenié Przywileiów ſtározytnych, którym choćby co
2:
derogowáli, ſámiz poſſeſſorowie
3:
przez niepráwné vzywánié: tedy
4:
ie do piérwſzégo ſtanu ich, y mo=
5:
cy przywodzi.
6:
DO tegóż máiąc ná baczeniu/ iże obywátele przerzeczoné=
7:
go króleſtwá náſzégo/ kwóli Máieſtatu náſzégo/ Przywileióm
8:
ſámym/ od nas/ y od náſzych przodków im pozwolonym/ nie=
9:
kiedy derogowáli.
10:
Téſz ich przywileie náſzé/ y przodków ná=
11:
ſzych Królów/ y Kśiążąt/ y dźiedźiców właſnych y prawdźi=
12:
wych króleſtwá przerzeczonégo/ do piérwſzégo ſtánowienia ich
13:
przywodźimy/
14:
y nápráwiamy/ y w zupełność wſtáwiamy/ y
15:
obroną ninieyſzégo piſmá ich potwierdzámy/ rátifikuiemy/ y
16:
obiáſniamy/ áby miáły moc wiecznégo trwánia.
Włádiſł. Iágełło Liſt 52 w Lacinſk. 189.

17:
Przywileie ſie káſſuią, choćby iemi
18:
wyſtępni wyymowáli ſie od
19:
ſądów.
20:
VStáwiamy: áby pozwáni o którékolwiek obwinienia y
21:
wyſtępki w náſzym ſądźie/ byli ſądzeni: á iżby winni byli od=
22:
powiedáć: á będąc pokonáni/ żeby przyſtoyną kaźnią byli kará=
23:
ni/
24:
nie oględuiąc ſie ná to/ iákokolwiekby ſie miánowáli/ choć=
25:
by téż ná to mieli przywileie náſzé álbo przodków náſzych/ y o=
26:
némi ſie ſczyćili: któré/ ile ku temu/ iáko bárzo ſzkodliwé y obłę=
27:
dliwé káſsuiemy/ wniwecz obrácamy o odwoływamy.
28:
A co ſie
29:
tycze quéſtiy dźiedźiczych/ y innych iákichkolwiek/ któréby po=
30:
zwáni przed náſzym ſądem miánowáli: tákowi/ ieſliby od ná=
31:
ſzéy iurisdiciiéy chćieli ſie vchyláć/ niechcąc ſie w oné quéſtiie w=
32:
dawáć:
33:
ſkázuiemy/ áby przerzeczeni pozwáńcy od tychmiaſt/
34:
któregóżkolwiek ſtanu y kondyciiéy byli/ żeby zá zwyćiężoné
35:
práwem poczytáni byli.
Kázim. W. w Wiſlicy cy Liſt 13. w Lacinſk. 199.



strona: 62

1:
Przećiwko Przywileiowi niech za=
2:
den pozywan nie będzie.
3:
VStáwiamy/ iż gdy kto przećiwko ſwému Przywileiowi
4:
w któréykolwiek rzeczy będźie pozywan/ y vkaże ſwóy przywi=
5:
léy v ſądu: niech tráći kopę groſzy/ którą ſędźia od tego który v=
6:
kázuie przywiléy ſobie weźmie.
7:
Ale ieſli powód nie zechce przy
8:
śiądz/ że niewiedźiał/ áby pozwány był vprzywileiowány: zá=
9:
płaći pozwánému przerzeczonému kopę/ którą ſtráćił.
Káźi. W. w Wiſlicy Liſt 24.

10:
A ieſli
11:
téż powodowa ſtroná zechce przyśiądz/ iż niewiedźiáłá/ żeby
12:
ten którégo pozwał miał przywiléy/ y áby był opátrzon tákim
13:
przywileiem: vczyniwſzy tákową przyśięgę/ nie zapłáći kopy o=
14:
nému/ którégo pozwał.
15:
Regulae iuris powſzechné.
16:
PRzywileie máią bydź chowáné, któré zwłaſczá ſłużą ku pożyt=
17:
kóm Rzeczypoſpolitéy. ((w. 16-18 tekst łać.))
18:
Król przywileie potwiérdza, ále iuſté & legitimé emanatas. ((20 w. - tekst łać.))
19:
Lat. list 57.
Titul Priui. Iágełło in Iedlna Liſt 50. uerſus 15. Ex Decretis ále potwiérdzonégo. Caſimir M. 1368. Liſt 28.



strona: 63

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Wolnośćiách.
1:
TRZECI ARTYKVL
2:
PIERWSZEY POWINNOSCI
3:
Krolewskiey.
4:
Libertates, Swobody, któré do wiernych
5:
rąk iemu ſą zwierzoné, dochowáć: y pod
6:
ſwym patrocinium dotrzymáć ich ma.
7:
LIBERTATES
8:
PODIMNE
9:
Grunty pánſkié y Szlácheckié ſą wol=
10:
né od wſzytkich podatków, ieno
11:
dwá groſzá Podimné.
Lodwik. w Koſzy. 1374 Liſt 40.

12:
Dla zaſług y wiernych poſług vczynionych/ y dla dobréy
13:
woléy wſzyſtkich (którą nam y potomſtwu náſzému oboiéy płći
14:
pod przyśięgą pokazáli/ y ná potym zá czáſem y mieyścem ſą go=
15:
towi wierné ſłużby zá wolą Bożą pokázowáć)
16:
chcąc im to o=
17:
ſobliwą łáſką nágrodźić/ miáſtá/ zamki/ dźierżáwy/ miáſtecz=
18:
ká/ y wśi/ y poddáné we wśiách wſzyſtkiégo króleſtwá Polſkié=
19:
go/ którzy w nim mieſzkáią/ pánów y ſzláchty wſzytkich czyni=
20:
my wolné/
21:
y wyymuiemy od ſkłádánia wſzytkich dani álbo po=
22:
datków/ ták poſpolitych iáko oſobliwych/ którymkolwiek imie=
23:
niem byłyby zwáné:
24:
y od wſzytkich poſług/ robót/ draźnienia/
25:
vćiſków nawiętſzych/ któréby miáły bydź w rzeczach y w oſo=
26:
bach/ ſczérze y prośćié wolni/ chcemy áby wyſwobodzeni y wy=
27:
ięći byli:
28:
ále tylko chcemy mieć ná tym doſyć/ áby dwa groſzá
29:
monety polſkiéy/ których ośm á cztérdźieśći groſzy grzywnę
30:
czynią połſką/
31:
z káżdégo łanu álbo częśći łanu ośiádłégo/ ná
32:
káżdy rok nam y potomkóm náſzym/ ná święto świętégo Mar
33:
ćiná Cofeſsorá ná znák naywysſzégo pánowánia/ y ná wy=
34:
znánié korony króleſtwá Polſkiégo były płáconé.
35:
Polacy królóm zwiérzáią ſie zdro=
36:
wia, máiętnośći: y co ieſt nád
37:
wſzytkié złotá y kléynoty droz=
38:
ſzégo ſwoich wolnośći.
Zygm. III. w Confir. Praw ná początku 1588.

39:
A Gdyż o nas ſtany Koronné mniémanié to poięli/ że téż
40:
zdrowie/ maiętnośći/ y téż to co ieſt nád wſzytkié bogáctwá
41:
drozſzégo/ wolnośći ſwych/praerogátiw/ y ſwobód/ nawet
42:
cháriſmatá wſzelákie/ do wiernośći náſzéy y opiece náſzéy/ ták
43:
rozumieli:
44:
że ſie ták nalepiéy sſtało/ że ie nam poléćili. Tedy
45:
o tym ſie mamy pieczołowáć/ żebyſmy temu o nas mniémá=
46:
niu doſyć vczynili/ rć.
47:
Iáko Król regalia iura ták ſzláchćic iura terreſtria (oppo=
48:
nuntur haec) pięć grzywien ad haſtam chłubi ſie z tego.
49:
Vide tit. Ziemſkié ſzkody, damna terreſtria, facit ad
50:
hoc. Tit. Bella, Sta. 17. ver. 4
51:
Mądrzy ludzie y legiſlátorowie z
52:
kąd ná to nápádli, ze wolnośći
53:
wymyślili.
54:
IZ wolność ná to przez ludźi mądré ieſt wynáleźioná: áby
55:
láſy y gáie/ gdźie máłe ſą y przychodzą pożytki/ były wykopy=
56:
wáné/ y ku więtſzym pożytkóm przywiedźioné.
57:
Król ſtáciiéy v pánów y ſzláchty
58:
niech nie miéwa.
59:
IEſli ſie którégokolwiek czáſu nam y potomkom náſzym
60:
przyda przez króleſtwo iecháć/
Iágełło 1423 Liſt 6
Z Przewil. Lódwiká w Koſzyc. 1374 Liſt 40.

61:
zſtępowánia żadnégo do Pá=
62:
now/ Szláchty/ Rycérſtwá/ y ich ludu y kmieći/ nie będźiemy
63:
ćzynić przećiwko ich woléy: áni żadnéy rzeczy względem tego
64:
zſtępowánia nie każemy od nich wyćiągáć.
65:
A ieſli ináczéyby
66:
nie mogło bydź/ iedno żebyſmy muśieli zſtępić/ tedy zá náſzym
67:
nakłádem y pieniądzmi każemy żywnośći/ y potrzeby inné ſo=
68:
bie gotowáć.
69:
Nád to/ wſzytki Pány/ Przełożoné/ Szláchtę/


strona: 65

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Przywile. y Wolno.
1:
Rycérſtwo/ miáſtá/ miáſteczká/ wśi/ dźierżąwy/ y ich lud/ y
2:
kmiećie w ich wolnośćiach obiecuiemy záchowáć:
3:
áni oné prze=
4:
ćiwko ich wolnośćiach niechcemy áni każemy przez kogokol=
5:
wiek vćiſkáć.
6:
GŁOWNE PRZYWILEIE
7:
y Wolnośći cztéry, ná których
8:
Polſka Koroná zdawná záśiádłá.
9:
Piérwſzy, iz ſobie wolnie obiéramy Páná wſzyſcy.
10:
Drugi, iz nic nowégo niemoze Król Polſki Pan náſz
11:
ſtánowić bez nas wſzytkich,
12:
Trzeći, iz nas ſądzić niemoze priuatim ni ócz, oprócz
13:
Séymu. bez Rad Koronnych, ná Dworze ſwym,
14:
exceptis prouentibus.
15:
Czwarty, iz poddánych ſwych ſzláchćiców káráć
16:
niemoze, ázby pierwéy práwem Ziemſkim byli ra=
17:
cionabiliter przekonáni.
18:
W tych wolnośćiách vkocháłá ſie Koroná tá, iáko te=
19:
raz ieſt in flore.
20:
Ieſcze okrągleyſzémi ſłowy tego wſzystkiégo ogárnienié
21:
iednégo Senatorá.
22:
Królá ſobie obiéramy.
23:
Práwo ſobie ſámi czyniémy.
24:
Sędźiégo y Podkomorzégo ſobie do tych praw iáko
25:
Exekutorów obiéramy.
26:
Y záśię onych deponowáć wolność mamy. Ieſli &c.
27:
ZA zezwoleniem Senatu y Poſłów Ziemſkich/ Vſtáwiamy
28:
Státut/ który wiecznémi czáſy ma bydź chowan.
I. główny przywiléy y wolność/ z ſtrony obiéránia Pá. Zygmunt w Piotrko 1538. w Lać. ſtá. 12. ver. 2.

29:
Iż gdyby ná
30:
Królá Polſkiéo przypádło/ iżby z teo świátá zſzedł: Tedy wedle
31:
ſtáréo obyczáiu y zwyczáiu/ y wedle Praw Koronnych Generál
32:
nych Séym Koronny ma bydź złożon ku obiérániu nowégo
33:
Króla.
34:
A niech będźie obiéránié wolné: áby ták zá wſzyſtkich
35:
Koronnych Senatorów/ Pręłatów/ Báronów/ y ſtanu Szlá


strona: 66

1:
checkiégo/ którzyby iedno ná tym Séymie byli/ nowy Król o=
2:
bran był y opowiedźian.
3:
Vſtaw nowych nie będźiemy czynić/ iedno zá zwoleniém
4:
Rad y Poſłów Ziemſkich/ wedle ſtátutu Alexándrá Królá.
II. Głów. przy. y wol. od vſtaw Zyg. w Pio.1538.

5:
Ze nas Król nie może niécz priuatim ſądźić oprócz Séymu
6:
bez Rad Koronnych/ ná Dworze ſwym/ exceptis prouentibus.
7:
A ktoby ſie ważył o inſze rzeczy/ niż o té któré właſnie Sądóm
8:
náſzym należą/ zá Dworem álbo ná Séym wyzywáć/
9:
táki ma
10:
bydź támże we ſtu grzywien winy ſtronie przekonan.
11:
Iż poddánych ſwych Szláchćiców káráć nie może/ áżby pier=
12:
wéy Práwem Ziemſkim byli przekonáni: wedle onégo dawné=
13:
go Státutu.
14:
((tekst łać.))
15:
Ale nietylko poymáć, ále y ſzlubem
16:
więzáć nie moze.
III. Głó. Przy. y wol. od ſądu Zyg. Aug: w Co. Wár. 1557. liſt 6. ſtá. I.
III. Głó. Przy. y vſtáwá zſtrony imánia/ Tit. Captiuitas.

17:
GDyż ták potrzebowáły poddánych náſzych ſpráwy/ ſkazá=
18:
liſmy: áby żaden ſzláchćic poddány náſz ſzlubem nie był przez
19:
nas wiązan/ iedno práwem zwyćiężony.
Zigmunt w Kráko. 1540.

20:
A wſzákże ináczéy
21:
záchowáć ſie ma w ſłużbie woiennéy/ y gdźie nam álbo któré=
22:
mu z poddánych náſzych przydźie ſpráwá z ſłużebnikiem/ z vrzę=
23:
dnikiem/ z ſprawcą/ álbo poddánym ſwym:
24:
y gdźieby dla ſprá
25:
wy Rzeczypoſpolitéy miáło bydź co z kimkolwiek czyniono.
26:
Tákiz drugi Státut.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1550.

27:
SZlubem żadny ſzláchćic ośiádły wiązan nie ma bydź od nas/
28:
áni od żadnych vrzędników náſzych/ ieno wedle opiſánia
29:
ſtátutu/ Roku 1540. A ſádzon téż nikt bydź nie ma/ iedno
30:
práwem przekonány wedle ſtátutów y Przywileiów.
31:
Y to niepoſlednieyſza wolność, de
32:
confiſcatione bonorum.
33:
ABy obfitſzą łáſką byli od nas obywátele króleſtwá poćie=
34:
ſzeni/ y przećiwko nam więtſzą wiárę y poſługę pokázowáli/
35:
obiecuiemy/
36:
iż od tego czáſu y ná potym żadnégo poddánégo
37:
króleſtwá náſzégo/ którégokolwiek doſtoieńſtwá/ przełożenia/


strona: 67

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Wolnośćiách.
1:
ſtanu/ y ſtopniá będźie/ dóbr dźiedźicznych nie będźiemy bráć/
2:
áni do ſkárbu bráć álbo obrácáć roſkażemy/ áni ſie w tákowé
3:
dobrá przez nas/ álbo vrzędniki náſzé/ álbo inné którékolwiek
4:
ludźie nie w wiążemy/ áni każemy w więzáć/ zá iákiékolwiek
5:
wyſtępki álbo przewiniénia:
6:
áżby piérwéy o tym vprzédźił ſąd
7:
náſzych ſędźi/ któré ná to náznáczymy z náſzémi Prełaty/ Pány/
8:
Sąd/ y vważné vznánié y ſkazánié.
Káźimierz w Nieſzo. 1454 Liſt 95.

9:
Ale y od woyny wolni ſą, chybáby ná
10:
to ſámi ná Séymie dobrowolnie
11:
zwolili.
12:
Obiecuiemy/ iż żadnych vſtaw nowych niechcemy czynić/
13:
áni roſkażemy poddánym náſzym ná Woynę ſie ruſzyć przez ſéy
14:
mu poſpolitégo: który ma bydź w káżdéy źiemi.
15:
Item, od poborów y od contribu=
16:
ciy wolni, chybáby ná to ná Séy
17:
mie ſámi dobrowolnie zwolili.
18:
OBiecuiemy/ że od tych miaſt nie będźiem niiákich popłát=
19:
ków wyćiągáć/ áni poborów wiárdunkowych/ áni po ſześći
20:
groſzowych/ od źiemian/ áni od ich ludźi.
21:
Ale będźiemy prze
22:
ſtáwáć ná dwu groſzu/ wedle ſtárádawnégo zwyczáiu.
23:
Ode cłá ták ſtárégo iáko y nowégo
24:
wolni.
Tákowyż Lódwi: wysſzéy Tit. tegóż ſtá. I. Káźimiérz Iágełło 1447. Liſt 90.

25:
CLá wſzyſtkié/ po śmierći páná Włádyſłáwá Oycá náſzé=
26:
go/ pod którymkolwiek ſpoſobem ſłów y przyczyn dáné/ ták ná
27:
źiemi iáko ná wodách/ iáko té któré Rzeczpoſpolitą bárzo obra=
28:
żáią/ pſuiemy y nikczemné bydź czynimy/ y ich wybiéránia ná
29:
potym ſrodze zákázuiemy.
30:
Od moſtowégo tákze ſą wolni: á
31:
kto chce wbród iecháć, nie ma
32:
mu bydz broniono.
Zygmunt w Piotrko. 1538.
Zygmunt Auguſt w Piotrko. 1550.
Stephan 1578. ſtá. 22
Iágełło w Iedlnéy Liſt 51.

33:
PRzywileie poślednieyſzé po przywileiu Królá Lódwiká/
34:
który ieſt dan wſzyſtkiéy ſzlachćie/ ſą dáné oſobóm pewnym ál=
35:
bo miáſtóm ná cłá Moſtowé/ álbo Grobelné/ przećiwko po=
36:
ſpolitéy ſzlácheckiéy wolnośći:
37:
té wſzytkié ná ninieyſzym Séy=
38:
mie przez nas były ſkáżoné y káſsowáné.
39:
Item, od wymiernégo téz ſą wolni.
40:
POnieważ ſtan Rycérſki y Duchowny y ich poddáni/ zá
41:
nádániém y vprzywileiowániém Przodków náſzych tę ſwobo=
42:
dę máią: iż Céł żadnych áni Myt wódnych/ tárgowych/ po=
43:
miernych/ ták téż y ludźie ich od tego co ſie im domá rodźi
44:
płáćić winni nie ſą.
45:
Od targowégo y łokćiowégo wolni.
46:
TAkże targowé/ łókćiowé/ áby były ſkáżoné y znieśioné/ po=
47:
dług Conſtituciy piérwſzych.
48:
Iuſticionarii.
49:
WOlność á Iuſticionariis.
50:
PRAEROGATIWY.
51:
Praerogátiwy Szlácheckié/ ácz w wielu rzeczach by=
52:
wáią doznáné/ y nád inné ſtany w tych Páńſtwách przodkuią:
53:
ále w tych cztéréch rzeczach naznáczniéy ſie pokázuią.
54:
Piérwſza, ze świádectwo ſzlácheckié przećiw innym
55:
ſtanóm przodek ma, á przećiwko niemu innych
56:
ſtanów nie idą: Pátrz tit. Teſtis. lege 6. ꝟ. 2.
57:
Druga, ze ad dignitates ſeculares & eccleſiaſticas
58:
przyſtęp ma: co iuz plebeis nie idzie, y owſzem ve=


strona: 69

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Wolnościách.
1:
titum eſt. Pátrz ((tekst łać.))
2:
Trzećia, o zábićie głowy ſzlácheckiéy: Albo gdzie=
3:
by téz ſzláchćic zábił: wielką Praerogátiwą ſzlách=
4:
ćic ieſt vcczón. Tit. Głównik. Sat. 4.
5:
Czwarta, o rány Szlácheckié, Mutilatio membro=
6:
rum: Inuaſio domeſtica. W tych tituléch wielkié
7:
Praerogatiwy ſzláchecki ſtan otrzymuie.
Zygmunt Auguſt 1550 w Piotrk.

8:
Królowie Polſcy w ſwych Iurámenćiéch poprzyśięgáią té
9:
pręrogátiwy ſtanowi tému dochowywáć, y w liczbę Se=
10:
natorów nie bráć, ieno ſzláchćicá: gdyż ((tekst łać.))
11:
IMMVNITATES.
12:
Kuiáwſka y Dobrzynſka ziemiá od
13:
dániéy owſá ieſt wolna.
14:
WSzyſcy obywátele źiem Kuiáwſkiéy y Dobrzyńſkiéy/ z o=
15:
wſá/ który nam zwykli płáćić/ do dźieśiąći lat tylko nam będą
16:
powinni z niego odpowiedáć: któré gdy wynidą/ od tákowé=
17:
go owſá będą wolni y wyięći.
Włádyſł. Iágełło 1433. Liſt 52.

18:
Ruſka ziemiá od dániéy owſowéy
19:
wolná.
20:
Z Podatku owſowégo nam do żywotá náſzégo ſámá Ru=
21:
ſka źiemiá doſyć czynić będźie.
22:
Do tychże immunitates należy Przywiléy Lódwików kę=
23:
dy mówi: ((tekst łać. do w. 28))
24:
Iednák trzebá tego ſtrzédz, áby té Libertates zá niepo=
25:
rządkiem, nie obróćiły ſie in licentiam & corruptelam.
26:
Tit. Contrib. w Láć. Sta. 4 ver. 3.
27:
CZWARTY ARTYKVL
28:
PIERWSZEY POWINNOSCI
29:
Krolewskiey:
30:
Dignitates Koronné, których ſzáfowánié
31:
iemu do wiernych rąk zwierzoné, go=
32:
dnym rozdáwáć.
33:
DIGNITATES.
34:
Doſtoienſtwá y vrzędy, w práwiech
35:
ſwych máią bydz záchowáné: á ie=
36:
no Synóm Koronnym dawáné:
37:
Expektátitwy niemáią bydz ná nie
38:
dawáné, áni ich dochody vmniey
39:
ſzáné.
40:
DOſtoieńſtwá kośćielné y świetckié Króleſtwá Polſkiégo/
41:
iednoſtáynie przy Prawiéch y zwyczáiach y wolnośćiach ich/
42:
któré y których czáſu Naiáśnieyſzych Kśiążąt Pánów/ Káźimié
43:
rzá/
44:
Lodowiká/ y innych Rrólów y Kśiążąt/ dźiedźiców Kró=
45:
leſtwá Polſkiégo vżywáli/ dopuſczamy ſtać/ y chcemy przy nich
46:
zoſtáwić.
Z Przywil. Iágełłow, w Iedlnéy 1433 Liſt 50.

47:
Któré to doſtoieńſtwá gdyby wákowáły/ to ieſt gdy
48:
by ten/ który ie miał vmárł/ żadnému cudzoźiemcowi poſtron=
49:
nemu/ iedno Szláchćicowi dobrze záſłużonému/ y w ſławie
50:
chwálebnie záchowáłému onéy źiemie/ w któréy Doſtoieńſtwo
51:
tákowé będźie wákowáło:
52:
to ieſt w źiemi Krákowſkiéy obywá
53:
telowi Krákowſkiému/ w Sándomierſkiéy/ Sándomierſkié=
54:
mu/ w Wielkiéy Polſzce obywátelóm Wielkiéy Polſki: á ták we
55:
wſzyſtkich źiemiách Króleſtwá náſzégo będźiemy dáwáć/ y roz=
56:
dáwáć.
VACANtiae.
2. Dobrze záſłużonev.
3. Z pochwałą ludźi. w ſławie dobrze záchowałev
Obywátelóm ſpół powiátowym.
Expectátiwy.

57:
Ná któré doſtoieńſtwá ták Duchowné iáko Swietckié
58:
Expektátyw zápiſánych żadnéy oſobie nie damy ná przyſzłé czá=
59:
ſy. A tákowych doſtoieńſtw przerzeczonych ták Duchownych


strona: 71

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Doſtoien: y vrzę.
1:
iáko Swietckich nie mamy vmnieyſzáć/ potłumiáć: y ich dźier=
2:
żaw/ czyńſzow/ álbo dochodów ku nim należących przez ſłuſzné
3:
go vznánia Práwá nie mamy bráć.
6. Potłumiáć.
Bráć.

4:
Rády Koronné z Szláchty máią
5:
bydz wybiéráné.
6:
IZ Stan Rycérſki przodek ma w Koronie téy: nie ma bydź
7:
żaden w Rádźie/ iedno z Rycérſkiégo narodu/ ták Duchowny
8:
iáko Swietcki.
Zyg. Aug. 1550.

9:
Doſtoienſtwá ábo vrzędy Króleſtwá,
10:
ſámym obywátelóm Szlácheckié=
11:
go rodu, nie innym máią dáwáć.
Z Przywil. Lódwiko. w Koſzyc. 1374, Liſt 41.

12:
OBiecuiemy/ iż tákowych vrzędów y doſtoieńſtw/ iáko ſą
13:
Woiewództwá/ Káſztelánię/ Sądy/ Podkomórſtwá/ y tym
14:
podobné/ któré do żywotá zwykły bydź dawáné/
15:
y innym któ=
16:
rymkolwiek ludźióm obcym/ przychodnióm nie będźiemy dá=
17:
wáć/ oprócz ſámym ſynóm Koronnym/ y mieſzkáiącym w tych
18:
źiemiách/ etć.
19:
To znaydźieſz w Metrice Státutowéy.
20:
Sześć Właſnośći.
21:
1. Zaſługá. 4. Dowćip.
22:
2. Cnotá. 5. Rozum.
23:
3. Wieku nie młodégo. 6. Ośiadły rodzic.
24:
Máią bydz obaczeni w tych, co bywáią ná vrzedy Ko=
25:
śćielné y Senatorſkié obiéráni.
26:
Gdyż tuteczni obywátele zá ſwoie zaſługi y cnoty nád przy
27:
chodnie ſłuſznie máią bydź przekłádáni: obiecuiemy liſtem ni=
28:
nieyſzym Dignitarſtwá/ Káſztelániy/ y Vrzędów wſzyſtkich
29:
Króleſtwá náſzégo/
30:
nikomu/ iedno oſobóm dobrze záſłużonym/
31:
láty/ rozumem/ y mądrośćią okazáłym/ y iedno tutecznym ro=
32:
dákóm/ nie rozdáwáć: y damy Vrząd onéy oſobie/
Káźi. w Nieſzo. 1454. Liſt 92.

33:
która


strona: 72

1:
onéy źiemie będźie obywátelem: w któréy tákowé doſtoieńſtwo
2:
będźie dignitarzá álbo vrzędniká potrzebowáło: y który támże
3:
będźie miał dźiedźiczné dobrá.
4:
A to dla tego: ábyſmy zámknęli
5:
drógę nielubośćióm y ſzemrániu ludzkiému.
6:
O zmyſlonych ośiadłośćiách.
Zygmunt w Piotrko. 1538.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1562.

7:
KV vſtrzeżeniu zmyślenia/ któré przytrafuią ſie bydź około
8:
mienia ośiádłośći/ vſtáwiamy ná potym/ chcąc by ták było cho
9:
wano: iż doſtoieńſtwá/ Stároſtwá/ y inſzé vrzędy źiemſkié nie
10:
innym mogą bydź/ áni máią bydź dáné:
11:
ieno tym/ którzy przed=
12:
tym mieli nie zmyśloną/ áni pod iáką bárwą/ ále iſtotną á pra=
13:
wdźiwą dóbr dźiedźicznych ośiádłość w onéy źiemi: w któréy
14:
Doſtoieńſtwá álbo Stároſtwá przez Vrzędników ſą:
15:
chcąli
16:
miéć ſpoſobny ku otrzymániu tego doſtoieńſtwá przyſtęp.
17:
O tychze zmyſlonych ośiádłośćiách.
18:
GDyż o tym piérwſzé Státutá doſtátecznie vczą:
19:
áby ká=
20:
żdy Dignitarz y vrzędnik w téy źiemi był oſiádły/ gdźie digni=
21:
tárſtwá dźierży: á iż częſtokroć tákowé wątpliwośći ſie wſczy=
22:
náły/ że téż wiele ludźi ták to ćiáſno rozumieli/ chcąc áby ći to
23:
Dignitarze y Vrzędnicy nie w źiemi/ ále w Powiećiéch bywá=
24:
li ośiedli.
25:
Obiáśniáiąc tedy Státutá o tym przez przodki náſzé
26:
pierwéy vczynioné/ vſtáwuiemy: áby káżdy Dignitarz y Vrzę=
27:
dnik w ſwym Woiewództwie doſkonáłą á nie zmyśloną ośiá=
28:
dłość miał: á ktemu tákową/ w któréyby mógł pomieſzkiwáć.
29:
A ośiádłość tákowa ma ſie rozumiéć w okręgu Woiewództwá
30:
onégo/ nie w Powiećie. Wyymuiąc z tego Ruſkié/ Mázowec=
31:
kié y Ráwſkié Woiewództwá/ ktemu źiemię Wieluńſką/ podle
32:
Przywileiá Káźimiérzá Krolá:
33:
któré przez ſwą ſzérokość wiele
34:
źiem w ſobie zámykáią: á tákowé źiemie oſobné źiemſkié Sę=
35:
dźie/ y inné Vrzędniki w ſobie máią. W tych tedy Woiewódz=
36:
twách wysſzéy miánowánych ták vſtáwiamy:
37:
áby káżdy Vrzę=
38:
dnik źiemſki/ iuż nie w Woiewództwie/ ále w onéy źiemi/ która
39:
ſwóy Sąd źiemſki ma/ był ośiádły. Wyymuiąc z tego tylko
40:
Woiewody: którzy w któréykolwiek źiemi onégo Woiewódz=
41:
twá będą mieli ośiádłość/ zá dobrą y doſtáteczną ma bydź
42:
rozumiáná.


strona: 73

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Wolnośćiach.
1:
Ieſli nieośiádłému zá iáką zaſługę do=
2:
ſtoienſtwo będzie dano, w półroku
3:
niech ſie o ośiádłość ſtára.
Zygmunt w Kráko: 1510. Liſt 10.

4:
Chcąc záchowáć w ſtárych vſtáwách ſpráwiedliwość/ bę=
5:
dźiemy ón Státut przywodźić ku ſłuſznému ſkutkowi: Iż któ=
6:
rymkolwiek doſtoieńſtwá y vrzędy będźiemy dáwáć źiemſkié/
7:
máią bydź ośiedli:
8:
á ieſlibychmy którému nieośiádłému zá iáką
9:
znáczną zaſługę doſſtoieńſtwo y vrząd dáli: tákowy będźie ſie
10:
powinien ſtáráć o ośiádłość od wźięćia vrzędu w półroku/
11:
pod ſtráceniém doſtoieńſtwá y vrzędu.
12:
A tym/ którzy ná ten
13:
czás ſą nie ośiedli/ doſtoieńſtwá y vrzędy dźierżąc/ ieſli od te=
14:
go czáſu do półroká nie vczynią ſie ośiádłémi/ doſtoieńſtwo y
15:
vrząd iemu weźmiemy.
16:
Ale dźierżáwy nieośiádłym wolno dáwáć, iedno rodakóm
17:
Szlách: 1562. Stá. 20. list 14. Ieſcze dokłádnieyſza Conſti
18:
tucia o zmyſlonéy ośiádłośći ieſt 1563. Stá. II. liſt 20.b.
19:
Kędyby przemieſzkywáć mógł: á nie zmyſloną: á któ=
20:
réyby nie w ten czás doſtał, gdy Vrząd wákuie álbo
21:
Dignitárſtwo: Ale przedtym ośiádłą: á nie nowo zápi=
22:
ſáną. Támże y proceſs przećiw tákim oſtrzeyſzy:
23:
INDIGENATVS
24:
Doſtoienſtwá tego rodzáiu Polſkié=
25:
go ludzióm máią bydz dawáné: iná=
26:
czéy obránégo niema nikt ſłucháć.
Rády Koronne 1503. Liſt III.

27:
ZA iednoſtáynym Pánów Duchownych y Swietckich/ y
28:
Poſłów Ziemſkich/ ná tym Séymie Piotrkowſkim zebránych/
29:
poſpolitym ſkazániém: od ſtárégo Státutu nie odſtępuiąc/ v=
30:
ſtáwiono ieſt:
31:
iż Doſtoieńſtwá y vrzędy źiemſkié przez Króla
32:
Iego M. tylko obywátelóm Ziem/ óśiádłym/ godnym má=
33:
ią bydź dawáné. A ieſli będźie ináczéy vczyniono/ to niémá
34:
bydź chowano:
35:
áni temu/ którému tákowé Doſtoieńſtwo y V=
36:
rząd przećiwko przerzeczonéy Vſtáwie będźie dan/ niema bydź
37:
dopuſczono vżywánié tákowégo Doſtoieńſtwá y Vrzędu/ áni


strona: 74

1:
iemu ma bydź czynioné iákié poſłuſzeńſtwo.
2:
A o Królu Ieo
3:
M. ták czyniącému niema bydź ináczéy rozumiano: iedno iż
4:
przećiwko przyśiędze ſwéy/ krzywdę vczynił Przywileiowi po=
5:
ſpolitému.
6:
Tákowyz drugi Státut.
7:
ZAdnému nápotym ná wieczné czáſy Cudzoźiemcowi/ iá=
8:
kich Zamków ábo Doſtoieńſtw nie damy/ áni potomkowie ná=
9:
ſzy nie dádzą.
Zygmunt w Piotrko. 1538.

10:
A którybykolwiek przećiwko ninieyſzéy vſtáwie
11:
iáki Vrząd álbo Doſtoieńſtwá trzymał/ y nápomniony niepu=
12:
śćił: dobrá iego máią bydź do ſkárbu obróconé/ á ſam ma bydź
13:
beze czći.
14:
Tákowyz Trzeći.
15:
Ponieważ ieſteſmy Królem Polſkim/ zamków/ áni dźier=
16:
żaw żadnych zwiérzáć ſie niechcemy/ iedno Polakóm ſzláchec=
17:
kiégo narodu ośiádłym: á to wedle Przywileiu Lódwikowéo.
18:
Pan Herbórt właſnie wykłáda: ((tekst łać.))
19:
P. BATOROWIE.
20:
Pánowie Batorowie iáko ſą przyięći pro indigenis Regni
21:
Poloniae pátrz w Metrice Tit. Indigenatus, nietylko
22:
żeby Polak, nietylko ośiádły, nie tylko genealogia no
23:
bilis, ále żeby był contribulis ſpółpowiátowy obywátél
24:
ſzláchćic.
25:
Tit. Dignit. Sta. I. ver. 4. Item, tit tenże 9.
26:
ver. 3. A to ſie rozumié y o dignitates powiátowych, że
27:
máią bydź ośiedli, 155. Tit. Dignit. ſta. 7. w Láćińſkim.
28:
Indigenatus pánów Bekieſzów
29:
Włádyſłáwá y Gábrielá.
30:
MAiąc przed oczymá mężné y doſyć dźiélné poſługi PP.
31:
Bekieſzów ná expedicyách woiennych téy R.P. przez nie poka=
32:
záłé: gdyż ieden pan Gábryel zá przodká náſzégo w ſzturmie ná
33:
murzéch mieyśckich Pſkowſkich w Moſkwie/ w źiemi nieprzy=
34:
iáćielſkiéy/
35:
z wielką ſławą ſwą zdrowié położył/ á drugi pan
36:
Káſper w téyże źiemi nieprzyiaćielſkiéy/ tákże ná potrzebie przod
37:
ká náſzégo woiennéy/ pracámi woiennémi ſtrapiony/ rychło po=
38:
tym vmárł:
39:
którym R.P. oddawáiąc wdźięczność/ ták Ko=


strona: 75

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Wolnośćiách.
1:
roná/ iáko y W.X. Litewſkié zá indigeny ſwé przyięli.
2:
Chcąc
3:
potomki ich páná Włádyſłáwá y Gábryelá Bekieſzá/ do náſzéy
4:
y R.P. poſługi ochotnieyſzé vczynić/ zá przyczyną Poſłów źiem
5:
ſkich/ y rádą PP. Rad náſzych oboygá narodu/ onym iáko fili
6:
is ((tekst łać.))
7:
((tekst łać.))
8:
oycá y ſtryiá wysſzéy pomięnio=
9:
nych przodków ſwych/ ták w Koronie/ iáko téż y w W.X. Li=
10:
tewſkim/ ((tekst łać.))
11:
mo=
12:
cą tego Séymu dáiąc im pozwalamy.
13:
Z tą iednák oſtrogą/ á=
14:
by ći przerzeczeni obá PP. Włádyſław y Gábryel/ Bekieſzowie/
15:
iuramentum fidelitatis, nam/ y Koronie/ tákże y W.X. Litew=
16:
ſkiému vczynili.
17:
Iákóż iuż ieden z nich Włádyſław/ który w
18:
Koronie/ y w W.X. Litewſkim indigenatum przyiąwſzy/ y pre=
19:
ſens będąc ná Séymie/ nam y Koronie/ y W.X. Litew=
20:
ſkiému przyśięgę oddał.
21:
A pan Gabryel młodſzy/ który w Ko=
22:
ronie y w W.X. Ltewſkim indigenatum przyiął/ ná przyſzłym
23:
Séymie tákąż przyśięgę vczynić będźie powinien.
24:
Indigenatus Pánów Wołoſkich.
25:
DLa ważnych przyczyn zá zgodną interceſsyą PP. Rad/
26:
Lukaſzá Stroycá/ y Ieremia Mogiłę narodu Wołoſkiégo/ lu=
27:
dźie w oyczyznie ich znácznie vrodzoné/ y ná zacnych vrzędźiéch
28:
w pánſtwie tám tym będącé/
29:
zá pozwoleniem wſzech ſtanów
30:
y Poſłów źiemſkich/ zá ſzláchćice y obywátele Korony téy prziy=
31:
muiemy. Condicye onym w przywileiu ich opiſáné do wypeł=
32:
nienia wcále záchowuiąc/ oddawſzy piérwéy powinną przyśię=
33:
gę nam/ y Koronie náſzey.
Zygmunt w Piotrk. 1593. Liſt 14.

34:
VACANCIAE.
35:
Doſtoienſtwá y Vákáncię ná począt=
36:
ku Séymu máią bydz rozdawáné o=
37:
śiádłym w onych powieciéch.
Zygmunt w Piotrk. 1543. ſtátut 12. w łaćin.

38:
ABy ſpráwy źiemſkié nie były zániedbáné/ nápotym będźiem
39:
winni tákowé Vrzędy y Doſtoieńſtwá ná początku Séymu/


strona: 76

1:
piérwéy niż ſie Séym generálny pocznie/ do tego godnośćią
2:
ſpoſobnym ośiádłym rodákóm onéy źiemie/ według Przywi=
3:
leiów y Státutów rozdawáć.
4:
Ieſcze o Wákánciách.
5:
Wákáncię wſzelákié nadáléy pułroká/ potym iáko ſie która
6:
otworzy/ rozdawáné bydź máią: Iednák któréby immediaté
7:
przed Séymem przypádły/ máią bydź nadáléy w tydźiéń po po=
8:
częćiu Séymu rozdáné.
9:
Czego Poſłowie ná Séymie popié=
10:
ráć máią.
11:
INCOMPATIBILIA.
12:
Woiewodá y Káſztelan nie ma bydz
13:
ná Stároſtwo ſtáwión wyiąwſzy
14:
Stároſtę Krákowskiégo.
Zygm. III. 1588 Liſt 40.

15:
GDyż káżdému vrzędowi ſą náznáczoné pewné ſpráwy: o=
16:
biecuiemy w żadnych źiemiách króleſtwá náſzégo Woiewodę
17:
áni Káſztelaná ná Stároſtwo nie wſádzáć: wyiąwſzy Stá=
18:
roſtę Krákowſkiégo.
19:
Tákowyſz potym.
20:
PRzy rozdawániu Doſtoieńſtw y Vrzędów/ ná potym
21:
Státuty Polſkié będźiem chowáć koronné: iże Dignitarzów
22:
ná Stároſtwo onych mieyśc nie będźiem ſtánowić/ á zwłaſczá
23:
iże práwámi koronnémi opátrzono ieſt/
24:
áby żaden Káſztelan
25:
áni Woiewodá onéy źiemie/ w którey ſądy ſądzoné bywáią/ ſtá=
26:
roſtwá nie trzymał.
Káźi. III. w Nieſzo. y w Opok. 1454. Liſt 92.
Zygmunt w Piotrko. 1538
Zyg. Aug. w Piot. 1562.

27:
A przetóż któryżkolwiekby ſie ważył co
28:
wźiąć przećiwko téy ordináciiey y ſtárému koronnému poſtá=
29:
nowieniu: gdźieby táki był nápomniony ná Séymie Generál=
30:
nym/ álbo téż ná ſéymiku powiátowym/ á ón by tákowégo Di=
31:
gnitárſtwá álbo Vrzędu reſignowáć zániedbał/
32:
tákowy ſa=
33:
mym vczynkiem sſtawa ſie bezecnym/ rć.
34:
Podobna temu Vſtáwá.
35:
GDyż káżdé Dignitárſtwo/ ktemu y Vrząd źiemſki oſobné


strona: 77

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierw. o rozdawániu Vrzę.
1:
powinowáctwo/ podle piérwſzych Státutów w ſobie ma:
2:
zá pilnym żądániém Poſłów koronnych vſtáwuiemy/ przechyláiąc
3:
ſie do Státutów piérwéy o tym wydánych: że żaden Woie=
4:
wodá áni Káſztelan Stároſtą áni Vrzędnikiem źiemſkim bydź
5:
niemoże w iednym Woiewództwie:
6:
okromia Stároſtwá á
7:
Woiewództwá y Káſztelániiéy Krákowſkiéy: któré podle da=
8:
wnieyſzych Státutów ſpołu ſtać może. Ale káżdy inny vrząd
9:
źiemſki z ſtároſtwem téż y z Krákowſkim ſpołu ſtać niemoże/
10:
wyiąwſzy teraznieyſzégo poſseſsorá.
11:
Doſtoienſtwá któré nie mogą
12:
weſpół ſtać.
13:
KAſztelan ieden Burgrábią zamku Krákowſkiégo bydź nie
14:
może. Gdyż ná woynie Káſztelaná káżdégo bytnośći dla ſprá=
15:
wowánia ludźi ieſt potrzebá:
16:
Burgrábiá záśię ná zamku Krá=
17:
kowſkim obecnie bydź powinien. Z tych tedy przyczyn/ y ná
18:
ten czás káżdy Káſztelan Burgrábſtwo puśćić będźie powi=
19:
nien exnunc:
20:
y ná potym Burgrabſtw Káſztelanóm dawáć nie
21:
będźiemy/ gdyż to oboie ſtać weſpółek niemoże.
Zygmunt Auguſt w Piotrk. 1562.

22:
Ieſcze o dwoygu ſądowym Stároſtwie.
23:
GDyż ieſt rzecz ſłuſzna/ áby káżdy ná iednym Vrzędźie prze=
24:
ſtał: áby tym pilniéy powinnośći onégo Vrzędu wykonywał:
25:
vſtáwuiemy/ áby żaden dwoygá ſtároſtwá ſądowégo dźierżeć
26:
niemógł.
27:
A ieſliby kto był náleźión/ któryby niebacząc nic ná
28:
tę vſtáwę Koronną/ śmiał v nas tákowé ſtároſtwá vprośić/
29:
tedy tákiému máią bydź bona confiſzkowáné:
30:
á ktemu pozwá=
31:
ny od kogóżkolwiek bądź do któregóżkolwiek ſądu ábo vrzędu/
32:
winy dwie śćie grzywien przepada.
Zygmunt Auguſt w Piotr. 1562.

33:
Którą winę ná piérw=
34:
ſzym roku iáko ná záwitym/ nie odchodząc od ſądu odłożyć bę=
35:
dźie ſtronie powinien: y tákowé ſtároſtwá támże in inſtanti pu
36:
śćić ma: exceptis modernis poſſeſſoribus, którzy do żywotá ſtá=
37:
roſtwá oboie trzymáć máią.
38:
O ſpólnośći Vrzędów Koronnych
39:
z Dignitárſtwy.


strona: 78

1:
IZ prośili Poſłowie źiemſcy/ áby Márſzałek y Podſkárbi
2:
Koronny przy vrzędźiéch ſwych Dignitarſtw nie trzymáli/
Zyg. Aug. w Piotrko. 1565.

3:
po=
4:
nieważ że z tychże vrzędów ſwych/ y mieyſce y Wotum w Rá=
5:
dźie náſzéy máią/ y záwżdy mieć mogą/ á niemogą záś dwoy=
6:
gá mieyſcá w Rádźie záśiádáć.
7:
Ná ten czás żeſmy té Vrzędy
8:
ná początku pánowánia náſzégo weſpółek z Doſtoieńſtwy zá=
9:
ſtáli: y pámięć ieſt/ że y zá nieboſczyká Królá Zygmuntá Oycá
10:
y innych przodków náſzych/ tákże téż weſpółek té vrzędy z Di=
11:
gnitárſtwámi bywáły:
12:
tedy poſseſsory ich teráznieyſzé przy do
13:
ſtoieńſtwách zoſtáwiamy. A wſzákże iż zwłaſczá czáſu poſpo=
14:
litégo ruſzenia ná woynę oſobné przy oſobie náſzéy vrzędów ko=
15:
ronnych/ á oſobné téż Dignitarſtw/ gdźie indźie ná ſwych miey
16:
ſcach powinowáctwo y ſpráwá bydź muśi:
17:
przeto po zeſzćiu
18:
teráznieyſzych oiſseſsorów/ nie mamy tych vrzędów żadnému
19:
Dignitarzowi dawáć.
20:
Mnieyſzé Incompatibilia.
Zygmunt Auguſt w Wárſzá. 1563 w Conſtit. Liſt 22.

21:
Káżdy vrząd ma ſwé ſpráwy: y nie máią dáléy dźierżeć Sę=
22:
dźiowie Ziemſcy y Piſárzowie Ziemſcy, Grodzkich ſą=
23:
dów albo piſarſtw weſpółek z źiemſkimi.
24:
Item, Duchowna oſobá Piſárzem źiemſkim bydź nie może.
25:
Item żaden Piſarz y podpiſek v tego ſądu, v którégo śie
26:
dźi, niemoże kauz żadnych ſpráwowáć. Aug. 1550. Sta. 33. y 34.
Zyg. Aug. Piotrk. 1565 Liſt 58.
MERITA NAGRODA.
27:
A Ten Séym przyſzły/ ma ſie począć od exequuciiéy tych rze
28:
czy któré ſie ná teráznieyſzym Séymie nie dokonáły wedle Con=
29:
ſtituciiéy:
30:
á te gdy ſie dokona/ mamy z pány Rádámi Koron=
31:
némi y z Poſły źiemſkiémi náleźć obyczay/ iákoby ludźie dobrze
32:
záſłużeni Rzeczypoſpolitéy/ zapłátę cnotliwych poſług ſwoich
33:
mieli/ á potym czwartą część ná obronę Rzeczypoſpolitéy od=
34:
łożyć będźiem powinni.
35:
Tákiz drugi.
36:
A Támże téż mamy náléźć obyczay z pány Rádámi náſzémi/
37:
iákoby ludźie dobrze záſłużeni Rzeczypoſpolitéy/ zapłátę cno=
38:
tliwych zaſług mieli/ wedle Conſtituciiéy Wárſzáwſkiéy.


strona: 79

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o nagrodách.
1:
Tákiz trzeći.
2:
A Támże ná Séymie Piotrkowſkim Koronnym bliſko przy
3:
ſzłym obyczay náleźć będźiemy powinni/ wedle Conſtituciy
4:
piérwſzych: áby poczćiwie záſłużeni Rzeczypoſpolitéy ludźie/
5:
nagrodę ſłużb ſwych przyſtoyną mieli.
6:
Ieſcze tákiz.
7:
NAydówánié obyczáiu/ którymby poczćiwie záſłużeni lu=
8:
dźie nagrodę przyſtoyną służbóm ſwym mieli/ záchowáné było
9:
do Séymu tego Conſtituciámi przeſzłémi/ do których przyſtá=
10:
wáiąc/ y widząc rzecz bydź potrzebną y przyſtoyną/ náyduie=
11:
my:
12:
Iż záſłużonym ludźióm Rzeczypoſpolitéy/ Doſtoieńſtwy/
13:
Vrzędy/ Dożywoćia ná dobrách náſzych/ kádukiem/ y nieſłuże=
14:
niem woyny/ przypádłémi dobry/ y innémi wſzytkimi zapłátá=
15:
mi/
16:
wedle zdánia y woléy náſzéy/ któréby práwá nie obrażáiąc/
17:
wieczną zá ſobą pámięć y poczćiwą ſławę nioſły/ były ſłużby
18:
nágradzáné.
19:
Minutiora bona vbogim páchołkóm
20:
w Inflantciéch pro meritis
21:
aequaliter.
22:
INſzé zamki y dobrá/ okróm wysſzéy omięnionych zam=
23:
ków/ máią téż bydź Inflantóm záſłużonym/ do dźierżáwy po=
24:
dawáné: á minutiora bona páchołkóm chudym záſłużonym/
25:
Pólſkiégo/ Litéwſkiégo/ y Inflatckiégo narodów in vſumfru=
26:
ctum aduitalem, dawáné aequaliter.
27:
Item, w Koronie minutiora bona wolno dáć było 156. ſta. 2.
28:
Z trzech częśći wolno Królowi
29:
nágrádzác.
30:
A Ieſliż my poſseſsorowi którému dóbr ſwoich łáſkę iáką
31:
vczynić chćieć będźiemy: tedy to z ſwych trzech częśći vczynić
32:
będźiem mogli.
Zyg. Augu. w Lublin. 1566. Liſt 70.
Tenże. w Piotr. 1567. Liſt 73.
Zygm. III. w Wárſzá. 1589. Liſt 9.
Zyg. Augu. w Piotrko. 1562. ſtátut 14. verſus 3. Liſt 13.

33:
Zá zaſługi zacné praerogátiwá.
34:
A Ieſlibychmy którému nieośiádłému zá iáką znáczną zaſłu=
35:
gę doſtoieńſtwo y vrząd dáli/ tákowy będźie ſie powinien ſtá=
36:
ráć o ośiádłość od wźięćia vrzędu w pułroku/ pod ſtráceniem
37:
doſtoieńſtwá y vrzędu.
38:
Máieſtat Królewſki w ten czás moc
39:
bierze, gdy zá zaſługi godné brá=
40:
wia poddánym oddáie.
Zygmunt w Kráko. 1510. Liſt 10.
Ian Olbr. w Przywil. Liſt 91.

41:
W Ten czás ſczęśliwé pánowánié Królewſkié/ nietylko moc
42:
bierze/ ále iákoby perły nád nim ſie łſnieią: gdy zá wierné y ży=
43:
czliwe zaſługi/ dla oſzláchcenia królewſkiéy oſoby/ przyſtoyné
44:
nagrody ſwoim wiernym poddánym oddáie.
45:
((w. 13-17 tekst łać.))
46:
Niegodni wiele máią, á godni záś máło,
47:
Czym pokóy poſpolity domá nie iest cáło.
48:
Chudémi wſzędźie zátkáć, ich prace, roboty:
49:
Więc téż ſłuſznéy zapłáty, zwykły niemieć cnoty.
50:
Ieſcze: OFFICIA Y DOSTO=
51:
IENSTWA.
52:
Przyczyny, czemu vrzędy w Pol=
53:
ſcze nie amouibiles.
Zygmunt w Piotrko. 1538.
Alexánder w Rádom. 1505. Liſt 119.

54:
IZ Doſtoieńſtw y Vrzędów po Séymie bliſko przeſzłym/
55:
wedle ſtárégo zwyczáiu przez nas podánych niegodźi ſie nam
56:
bráć/ y od tych/ którym ſą dáné/ oddaláć y bráć: boby tákowé
57:
oſób zacnych ruſzenié z mieyśc/ imięniu ich przynioſło nieiákié
58:
zelżenié:
59:
y byłoby wnętrznéy nienawiśći y roſtérku niemáłé zá=


strona: 81

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o rozdawá. doſtoien.
1:
palenié. A ták ná przyſzłe czáſy gdy té mieyścá będą wáko=
2:
wáć/ wedle ſtátutów Króleſtwá náſzéo będźiemy ie podawáć.
3:
Vrzędów áni przyczyniáć áni
4:
vmnieyſzáć.
5:
VRzędów y Doſtoynośći/ áni ich przyczyniáć/ áni ich v=
6:
mnieyſzáć nie będźiemy: iedno té któré ſą w Práwie opiſáné y
7:
poſtánowioné.
8:
Diſcipliná ná przeſtępcé.
9:
PRzećiwko wſzelákim officia dźierżący/ przećiwko tym
10:
Conſtitucióm: A przetóż vſtáwiamy/ żeby licentia byłá pow=
11:
śćiągnioná młodych ludźi/ y innych/ áby w káżdych powiećiéch
12:
źiem koronnych Stároſtowie/ Vrzędnicy/ y Dignitarze mieyſc
13:
byli ośiedli:
14:
których liſtámi náſzémi obiecuiemy náwiédzáć/
15:
áby vrzędóm ſwoim doſyć czynili: á ieſliby po trzy kroć ná=
16:
wiedzeni/ álbo obeſłáni/ nie ſtáráli ſie áby vrzędóm ſwym do=
17:
ſyć czynili/
18:
tedy od onych Vrzędów y doſtoieńſtw máią bydź
19:
oddaleni: á iuż ſámą rzeczą iſtotnie priwowáni ſą. A tákże
20:
máią bydź vpómnieni/ áni ośiádłémi byli/ á iżby częśćiéy oné
21:
mieyścá nawiédzáli/ kędy vrzędy y doſtoienſtwá máią.
22:
O ALIENACIACH
23:
przednich XII.
24:
PIATY ARTYKVL
25:
PIERWSZEY POWINNOSCI
26:
Krolewskiey.
27:
Dobrá Rzeczypoſpolitéy do kupy zgromádzáć,
28:
y záś onémi ſczodrze y opátrznie rękámi
29:
goſpodárſkimi wedle Praw ſzáfowáć.
30:
BONORVM REGAL.
31:
ALIENACIAE.
32:
Skárby niech Król zbiéra, dla ſczodro=
33:
bliwośći ku Rzeczypoſpolitéy.
Káźi. 3. Liſt 76.
Káźimi. 3. Liſt 76.

34:
ACz z powinnośći Królewſkiéy ſczodrobliwośći/ ku wſzyt=
35:
kich poddánych pożytku y rozmnożeniu/ okiem opátrowánia
36:
mamy pilność czynić:
37:
wſzákże ku rozmnożeniu ſkárbów y po=
38:
żytku króleſtwá náſzégo tym ſkłonnieyſzy bydź mamy: z których
39:
króleſtwá y poddánych náſzych pożytków/ moglibyſmy ſłuſznie
40:
opátrowánia czynić.
41:
WIECZNOSCI.
42:
I. Alienatio.
43:
ALe iż Koroná króleſtwá przerzeczonégo przez tákowé ſuc=
44:
ceſsię mogłáby ktorymkolwiek ſpoſobem bydź rozdźieloná/ y
45:
rozerwána/ y którymkolwiek ſpoſobem zgwałcona: przeto o=
46:
biecuiemy
47:
dobrym ſłowem pod przyśięgą náſzą/ tę Koronę kró
48:
leſtwá Polſkiégo záwżdy/ cáłą/ zdrową/ y nieumnieyſzoną zá=
49:
chowáć: y żadnych źiem álbo cześći od niéy nie oddaláć/
50:
áni v=


strona: 83

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Alienáciách.
1:
mnieyſzáć: ále onę rozmnażáć y iéy doſtawáć. iákóż ná Koro=
2:
náciiéy náſzéy ieſteſmy y byliſmy náſzémi liſty obowiązáni.
3:
Niechay pieniądze tráći. który ie
4:
dał ná źiemie główné, w których
5:
ſą Stároſtwá.
6:
GDyż dobrá y dźierżáwy ſtołu náſzego Królewſkiégo nie
7:
tylko dla oſoby náſzéy/ ále y dla obrony y záchowánia Króle=
8:
ſtwá wſzyſtkiégo/ od początku ſą poſtánowioné:
9:
obiecuiemy
10:
iż nie będźiem záſtáwiáć w pieniądze zamków y źiem piérw=
11:
ſzych/ w których Stároſtwá ſą. A ieſliby od nas kto tákowé
12:
źiemie álbo zamki ták w zaſtáwie wźiął/ pieniądze przezeń dá=
13:
né tym ſámym niech tráći.
14:
Dobrá Królewſkié w potrzebie Rze=
15:
czypoſpolitéy, iedno ná Séymie
16:
Wálnym máią bydz zápiſowáné, á
17:
to tylko ná wydzierzenie: á iná=
18:
czéy kto czyniąc, cześć y pienią=
19:
dze tráćić ma.
20:
IZ z dóbr Stolice Królewſkiéy ſtan królewſki zwykł oſo=
21:
bné miec opátrzenié:
Káźi. III. w Nieſzo. 1454 Liſt 93.
Alexánder w Piotrko. 1504. Liſt 114.

22:
á gdyby tego niebyło/ tedy ſtan Królew=
23:
ſki muśiałby bydź podéymowan pomocámi, któréby wſzytkich
24:
doległy: á ták wiele potrzéb w Króleſtwie nośić ſie przydawa:
25:
że téż y poſpolitémi pomocámi niepodobieńſtwo doſyćby im v=
26:
czynić.
27:
A ták opátruiąc ſtan Królewſki/ y potrzeby przypadá
28:
iące/ á żeby zá czáſem mogły bydź wyſwobodzoné wſzytki do=
29:
brá ſtołu Królewſkiégo/ vſtáwiono ieſt/ y przez máyeſtat Kró=
30:
lewſki ma bydź vtwiérdzono:
31:
iż dobrá Królewſkié/ gdy będą
32:
wykupioné/ álbo którymkolwiek obyczáiem przypadną ná Kró=
33:
lá Iego M. iuż więcéy niemáią bydź záſtáwiáné/ áni dárowá=
34:
né przez Máyeſtat Królewſki:
35:
chybá żeby ná wálnym Séymie
36:
ná potrzebę Rzeczypoſpolitéy Pánowie Rádni zwolili záſtá=
37:
wić/ dárowáć/ álbo zápiſáć
38:
Dla tego Król Ieo M. żadné=


strona: 84

1:
mu nápotym do ſumm piérwſzych ná dobrách królewſkich nic
2:
przypiſáć nie ma: á ieſliby przydał ſie bydź zapis/ tedy y to ná
3:
Séymie Wálnym z zezwoleniém Senátorów koronnych bydź ma.
4:
A choćżeby y ták było/ tedy iednák Dekret wiecznym czá
5:
ſóm ſłużący wyſzedł táki: iż nikomu żadnych dóbr ſtołu Kró=
6:
lewſkiégo nie ma Máieſtat królewſki zápiſáć/ przez obowiązku
7:
wydźierżenie.
8:
A któryby przećiwko temu Státutowi pienią=
9:
dze ná dobrá królewſkié dał/ táki tráći y cześć/ y pieniądze/ któ=
10:
ré ma zápiſáné.
Zygmunt Auguſt w Piotr. 1562.

11:
O Státućie Króla Alexándrá.
12:
Státut Królá Alexándrá Stryiá náſzégo ták ij wykłádáć
13:
y rozumieć náyduiemy/ iáko ſłowá tego Státutu ſamé w ſo=
14:
bie brzmią/ y obmawiáią: y w mocy ſwéy ij zoſtáwuiemy.
15:
A
16:
ták wſzytkié po tym to ſtátućie dániny/ dárowizny wieczné/
17:
feuda álbo lenna, téż y przedánia náſzé y przodków náſzych: tákże
18:
téż funduszé y nádánia wſzyſtkich Duchowieńſtw iákóżkolwiek
19:
zápiſáné/ máią bydź y ſą tym Státutem káſowáné/
20:
á wniwecz
21:
obróconé: iáko té/ któré ſą Práwu poſpolitému przećiwné ná=
22:
leźioné/ y oſądzoné/ we wſzyſtkich páńſtwách y kśięztwách
23:
do Koróny należących/ ták w Kśięztwie y źiemiách Pruſkich/
24:
iáko Zatorſkim y Oświęćimſkim Kśięztwie:
25:
gdyż té Kśięztwá
26:
pod iedną pieczęćią y laſką koronną ſą. Tákowé wſzytkié i=
27:
mioná dáné/ infeudowáné y przedáné w źiemiách wysſzéy omie
28:
mionych/ przypadáią w ręce náſzé y Rzeczypoſpolitéy:
29:
oſtáwu=
30:
iąc w mocy feuda y lenna Kśiążąt Pruſkiégo y Pomorzkich: z
31:
którémi prze potrzebę y dobré poſpolité/ zá zwoleniém ſtanów
32:
Koronnych/ té lenna vczynioné y nádáné ſą zdawná.
33:
Co ſie
34:
tknie Woiewództwá Mázoweckiégo/ to nie podpada pod exe=
35:
quucią Státutu Alexándrowégo/ áż do dánia y vprzywileio=
36:
wánia Státutów y wolnośći ich/ zá pánowánia świętéy pá=
37:
mięći Królá Zygmuntá Oycá náſzégo:
38:
zá którégo pánowánia
39:
do korony per ſuceſsionem przypádły: czego datá ich Státu=
40:
tu ſzérzéy świádczy/ y obmawia.
41:
Alexándrowym.
Zygmunt Auguſt w Wárſz. 1563.

42:
AZe náoſtátek ná Státut Królá Alexándrá Stryiá náſzé=
43:
go/ De bonis Regalibus, Liſty tákże wſzyſtki z wielkąſmy pilno


strona: 85

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Alienáciách.
1:
śćią z Rádámi Koronnémi/ y z Poſły źiemſkimi rewidowáli:
2:
á z oſobná ná káżdy/ rády ich słucháli/ y ſkazánia przy wſzech czy=
3:
nili/ nie folguiąc ſtanóm żadnym ze wſzech pańſtw koronnych/
4:
ná káżdé dárowizny/ lenná/ zaſtáwy/ dożywoćia/ frimárki/ y
5:
funduſzé/ po Alexándrze:
6:
wſzyſtki té wynálaſkiem y declárácią
7:
Séymu przeſzłégo/ y ktemu zá rádą Senatorów koronnych/ y
8:
Poſłów źiemſkich odpráwuiąc/ dobrze ſie liſtóm przypátruiąc/
9:
Dekretáſmy czynili/ y z łáſki Bożéy dokonáli.
10:
Iákóż iuż wſzy=
11:
ſtki mocą vchwały poſpolitéy Séymu przeſzłégo Piotrkow=
12:
ſkiégo/ y teráznieyſzégo Wárſzáwſkiégo/ z zwolenia Pánów
13:
Rad koronnych/ y Poſłów źiemſkich vtwiérdzamy w zupełnéy
14:
mocy/ wárunki wſzelákié w Conſtituciiéy łońſkiéy opiſáné oſtá=
15:
wuiąc o tych Artykuléch wysſzéy miánowánych.
16:
A ći wſzy=
17:
ſcy/ którzyby byli pozwáni/ vigore conſtitutionis Séymu prze=
18:
ſzłégo Piotrkowſkiégo o Ewikcią/ bądź to o ſummy/ bądź to
19:
o dobrá: tedy Roku mieć nie mogą piérwéy/ áż ná Séymie
20:
przyſzłym Koronnym: y ktoby interim ináczéy zá Dworem nád
21:
kim otrzymał/ irritum & inane.
22:
Státut Alexándrów.
23:
STátut Alexándrów o Dobrách ſtolice náſzéy królewſkiéy
24:
dekláruiąc zwalamy: áby Dźiedźictwá/ áni Lenná wieczné nie
25:
były nigdy dawáné.
Zygmunt Auguſt w Piotrko. 1565.

26:
Zaſtáwy á zápiſowánié ſumm ná imio=
27:
nách ſtolice náſzéy/ gdźieby bydź muśiały/ propter grauem ne=
28:
ceſsitatem Reipublicae: tedy nie ináczéy áby były/ iedno ná Séy
29:
mie Wálnym koronnym/ zá iednoſtáynym pozwoleniém Rad
30:
náſzych koronnych Duchownych y Swietckich/ y Póſłów źiem
31:
ſkich/ ad extenuationem.
32:
Y gdźieby zaſtáwá tákowa ad exte=
33:
nuationem bydź muśiáłá: áby to w Conſtitucią onégo Séy=
34:
mu było wpiſano/ ná iáką potrzebę Rzeczypoſpolitéy/ y iák
35:
wielka ſummá/ y ná któré imioná tákowa ſummá wźiąć ieſt po=
36:
zwolona: ((tekst łać.))
37:
Zoſtáwuiemy iednák w mocy/ y
38:
w ſzáfunku náſzym dobrá wſzytki ná nas/ álbo do ſtolice náſzéy
39:
królewſkiéy przypádłé/ y któré potym przypadáć będą prze nie
40:
ſłużenié woyny/ Iure caduco, inſcripto, donato od kogo/ wedle
41:
Státutu.
42:
O czym Conſtitucya dwuletnia Piotrkowſka ſzé=
43:
rzéy świadczy/ Articulo, O karániu wyſtępnych.


strona: 86

1:
DOZYWOCIA. II.
2:
LIſty dożywotné od nas dáné/ we wſzytkim wedle ich
3:
brzmienia álbo opiſánia przez nas będą chowáné.
4:
O tychze dozywoćiach.
5:
ABy téż y to iákiégo zátrudnienia około dożywoć/ któréby
6:
Práwu poſpolitému przećiwné nie były/ nie czyniło/ ták o tym
7:
znáyduiemy:
8:
iż Dożywoćié ná káżdéy ſtáréy ſummie ieſt dobré.
9:
Dożywoćie oycowi z dźiećmi dáné/ á choćia téż dźieći nieby=
10:
łyby miánowáné expreſsé, á oyćiec przed tym Séymem gdźieby
11:
iuż vmárł/ á dźieći in poſseſsione zoſtáły:
12:
tedy ieden w dożywo
13:
ćiu znich/ á nie więcéy ma zoſtáć/ znáyduiemy/ bo nie ma bydź
14:
rozumiano zá expectatiue áni ſolide.
Zygmunt 1538.
Zygmunt Auguſt 1562.

15:
Dożywoćie bráćiéy dáná bądź dwiemá/ bądź więcéy/ gdźie
16:
káżdy pro ſuo intereſſe vżywa go/ to ieſt rozdźielną álbo niero=
17:
zdźielną máiętnośćią/ iż gdy znich vmrze który/ tedy oni dru=
18:
dzy iuż nie w dożywoćia ſucceduią/ tylko w ſummę/
19:
ták iż oná
20:
część vmárłégo ieſt ná ſkupie/ choćia w tym to ták expreſse nie
21:
ſtoi/ NIE IEST SOLIDVM, ANI EXPECTATIVA: á ieſli niemáſz
22:
ſummy na tákim imieniu/ tedy tákże ma bydź rozumiano.
23:
Dożywoćié oycowi z ſynem dáné/ gdźie więc ſynowi poſseſſionem
24:
puśći przed ninieyſzym Séymem/ álbo concluzią Séy=
25:
mową/ nie ieſt expectatiua: exceptis ſądowych mieyſc.
26:
Gdyż
27:
Státut ieſt: że officia Sądowé máią bydź dawáné aetate, in=
28:
telligentia bené vigentibus. A ták ná to ma bydź báczność w tá
29:
kowym vſtępowániu/ áby był & aetate legitimabilis. Gdyż Stá
30:
tut mówi ((tekst łać.))
31:
Dożywoćié dwiemá bráćiéy dáné coniunctim & ſeparatim,
32:
gdy ieden drugiemu tego choćia exnunc vſtępuie/ álbo przed
33:
concluzią tego Séymu/ nie ieſt ſolidum áni expectatiua.
Zyg. Aug. w Lublinie. 1566.

34:
Dożywoćié mężowi z żoną dáné/ á iednoby znich vmárło ál=
35:
bo vmrze: tedy ſuperſtes w dożywoćiu zoſtawa.
36:
Dobrá náſzé Królewſkié/ dáné komu do pewnégo czáſu zámie
37:
rzonégo/ niemáią bydź dłużéy trzymáné/ tylko ad vitam vnius
38:
perſonae exnunc poſsidentis.
39:
O Dożywoćiách ná dobrá Królewſkié.
40:
A Dożywoćia niemáią bydź dawáné ná dobrá ſtołu Kró=


strona: 87

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pier. o Dożywoćiach y Lennach.
1:
lewſkiégo należącé/
2:
gdźieby ſtáré ſummy były ná dobrách ná=
3:
ſzych Królewſkich: iedno ktoby chćiał vpuśćić nam prynamniéy
4:
czwartą część ſummy głównéy zápiſánéy ſtáréy: w któréy oné
5:
dobrá dźierżáné były/ álbo dźierżéć ſie miáły.
6:
A wſzákże wſzyſt=
7:
kié inné Dożywoćia/ według Conſtituciy piérwſzych zoſtáwáć
8:
y dáwáć ſie máią.
9:
O Dozywoćiach ná ſtráconych
10:
ſummach.
11:
GDźieby téż kto máiąc piérwéy Dożywoćie ná dobrách kto
12:
rychkolwiek náſzych/ potym wieczność ſobie otrzymał ná nié/
13:
któraby mu przez tę Exekucyą vpáść muśiáłá/ tedy przy doży=
14:
woćiu zoſtáć káżdy ma.
Auguſt w Piotrk. 1562.

15:
LENNA FEVDA. III.
16:
Stephan K. obiecuie wiecznośći nie
17:
poczytáć zá Lenné.
Zygmunt Auguſt w Piotrk. 1567. Liſt 74.
ſtatut 18 w conſtit.

18:
TAkże obiecuiemy/ iż wykłádów nie przepuśćimy/ áni wy=
19:
wodów żadnych z Práwá obcégo/ áni dániny z Przodków ná=
20:
ſzych dóbr práwem dźiedźicznym nádánych/ miáły bydź zá Len=
21:
ná poczytáné: tylko ná którychby ſtało miánowićie/ że ſą nádá=
22:
né Iure feudali.
23:
Kráie Podolſkié y Ruſkié.
24:
Z Podolſkiégo y Ruſkiégo częśći Woiewództw Poſłowie
25:
opowiedáli: Iż Tátárowie y Wołochowie/ wiele dźierżaw w
26:
onych kráiách popuſtoſzyli:
27:
proſząc/ áby ći w których ſie to poſ=
28:
ſeſsiach ſtáło/ nie byli powinni do oddawánia częśći czwartéy
29:
ná ten czás: ktemu/ iż tám w tych kráiach ſą niektóré mieyſcá/
30:
ná których ieſliby inſzégo opátrzenia wiecznośćióm álbo Len=
31:
nym nie mogli miéć/ trudnoby ośiádáć mieli/ zkądby Rzeczy=
32:
poſpolitéy żaden pożytek niebył iedno ſzkodá/ gdyby tám té miey
33:
ſcá puſtyniámi miáły zoſtáć.
34:
A ták zá rádą Pánów Rad ná
35:
ſzych/ y pozwoleniém Poſłów Ziemſkich/ zdáło ſie w rzeczy obo=
36:
iéy wysſzéy opiſánéy/ ták poſtąpić: áby z tego Séymu ieden z


strona: 88

1:
Wielkiéy Polſki/ á drugi z Máłéy przez nas y Rády náſzé/ byli
2:
obráni Rewizorowie.
3:
iákóż obráni ſą z Máłéy Polſki/ Vrodzo=
4:
ny Mikołay Ligęzá z Bobrká Záwichoſki/ Biécki y Zydáczow=
5:
ſki Stároſtá: á z Wielkiéy Polſki/ Vrodzony Andrzéy Iłowſki
6:
Wiſki/ Káſztelani.
7:
A ći Rewizorowie przed Séymem bliſko
8:
przyſzłym tám ziáchawſzy/ áby to popalenié oglądáli/ y przy by=
9:
tnośći Stáróſt onych mieyſc/ przypátrzywſzy ſie mieyſcom y v=
10:
roczyſkóm/
11:
któré ná tych tám niebeſpiecznych mieyſcách Lenny/
12:
Wiecznośćiámi/ álbo téż do iákiégo niemáłégo czáſu záśiádáć=
13:
by miáły/ nam y wſzytkim Stanóm Koronnym ná przyſzłym
14:
Séymie o tym wſzytkim żeby oznaymili/
15:
y doſtáteczną ſpráwę
16:
dáli: żebyſmy my/ zá rádą Rad náſzych y pozwoleniém Poſłów
17:
Ziemſkich/ ták w tym poſtąpili/ iákoby było nalepiéy y nauży=
18:
teczniéy Rzeczypoſpolitéy.
19:
A co ſie tycze oddawánia czwartéy
20:
częśći z podwysſzenia Arend/ y oddánia piątéy częśći z Doży=
21:
wóć gołych/ tedy ći tylko będą wolni/ którzy ſzkody od Tátar y
22:
Wołochów podięli/ in Anno 1566. & Anno 1567.
23:
A to do drugié=
24:
go bliſko przyſzłégo Séymu: y będą ći poſzkodzeni té ſzkody ſwo
25:
ie pokázáć powinni przed Rewizory wysſzéy opiſánémi/ żeby téż
26:
záś Rewizorowie o tym nam y wſzytkim Stanóm Koronnym
27:
ná przyſzłym Séymie doſtáteczną ſpráwę dáć mogli.
28:
Feudá w Ziemi Ruſkiéy y
29:
Podolſkiéy.
30:
ZA prośbą Poſłów źiem Ruſkich y Podolſkich/ y zá pozwo
31:
leniém wſzech Stanów Koronnych/ vſtáwiamy y pozwala=
32:
my/
33:
że Práwá Lenné Exequuciiéy podległé/ niemáią bydź ro=
34:
zumiáné/ iedno od Státutu Królá Alexándrá/ Anni 1504.
Stephan w Kráko. 1576. Liſt 163. w conſti. Zyg. trzeci 1588. Liſt 51.

35:
Po Státućie Alexándrowym, wſzyſtkié Lenná káſował
36:
August Exequucią, Conſt: 1562.
37:
Zámknienié przeſzłych Státutów.
38:
FEudá Ziem Ruſkich y Podolſkich przed Státutem Ale=
39:
xándrowym nádáné/
40:
y Conſtituciámi królá Stephaná w dźie
41:
dźictwá obróconé/ nie máią bydź iuż więcéy in controuerſiam
42:
quamuius przywodzoné/ choćby kto tákiémi dobry przez conſen=
43:
ſu náſzégo diſponował/ álbo ich téż kto przez zapis doſtał.


strona: 89

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Arendách.
1:
Wiecznośćią dáné dobrá przed Alexándrem, zá Lenná
2:
niéma Król poczytáć. Steph. 1573. Liſt 148.
3:
ARENDY IIII.
4:
O Arendach dozywotnych, y do=
5:
zywoćiach gołych, ábo de Plano.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1567.

6:
PAnowie Rády niechcąc ſie wdáć w długié tu interpretá=
7:
cię Legum, iedno z vprzéyméy chući á miłośći ſwéy ſzukaiąc áby
8:
było wychowánié ſtanu náſzégo Królewſkiégo/ y obroná Rze=
9:
czypoſpolitéy:
10:
przyzwaláią dobrowolnie ná podwysſzenié A=
11:
rend/ Stáróſtw/ y Dźierżaw naſzych/ oſtáiąc mocnie przy Do=
12:
żywoćiach nádánych: któré z ſpólnégo niedawnégo zwolenia
13:
Rad y Poſłów máią bydź mocno dźierżáné:
14:
y któré téż dożywo
15:
ćia Arend/ do zywotá káżdému trymáć mamy. A wſzákże któ=
16:
rzy chcą ná liczbie zoſtáć/ to im będźie wolno. Co ſie tycze go=
17:
łégo dożywoćia/ ná których ſumm nie było/ ábo y teraz niemáſz/
18:
álbo bywſzy vpádły:
19:
tákie téż máią mocno zoſtáć ad vitam ad
20:
praeſens poſsidentis, tym obyczáiem: áby téż nieco poſtąpili do
21:
ſkárbu náſzégo/ iáko y ći którzy Arend podwysſzyli/ á to przy
22:
Rewizyiéy nowéy.
23:
Tákowaz Vſtáwá.
24:
ARendy dożywotné/ dożywoćia gołé/ y podwysſzenié árend/
25:
z których poſseſsorowie według Conſtituciy przeſzłych/ nieco
26:
poſtąpić byli powinni/ ták decláruiemy:
27:
Iż piąta część docho=
28:
dów wſzelákich/ według Inwentarzów Rewizorſkich/ ma bydź
29:
z gołych dożywoć. A co ſie tycze Arend podwyszenia:
30:
tedy A=
31:
rendę oddawſzy ſpełná do ſkárbu/ oſtátek co zoſtánie docho=
32:
dów przy Stárośćie/ wedle Rewizorów/ którzy byli y nápo=
33:
tym będą/ piątą część do ſkárbu náſzégo dáwáć máią: á to ma
34:
bydź rozumiano zá podwysſzenié Arend:
35:
y dźiać ſie to ma pod
36:
winą w Conſtituciiéy Lubelſkiéy opiſáną/ náyduiąc iż té wſzy=
37:
tki afficit Conſtituciia Lubelſka/ którzykolwiek tu ná tym Séy=
38:
mie nie oddádzą czwartéy częśći/ niéco z dożywoć gołych/ y
39:
podwysſzénia Arend:
40:
ponieważ że tu ieſt to podwysſzenié A=
41:
rend/ y nieco z dożywoć gołych miánowáné y declárowáné: y


strona: 90

1:
tu iuż ma bydź oddawáné wedle Conſtituciiéy Séymów prze=
2:
ſzłych.
3:
Formularz Arend potocznych niżéy znaydźieſz, tit. In=
4:
ſcriptiones. A w Láćińſkim tytuł tenże, Sta. 8.
5:
FRYMARKI. V.
6:
O rewidowániu frymárków.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1562.
Zyg. Aug. w Wárſzá. 1563.

7:
FRymárki wſzytkié/ któréby były z ſzkodą Rzeczypoſpolitéy/
8:
máią ſie názad cofnąć: boby tákowé Frymárki były z niepożyt=
9:
kiem Rzeczypoſpolitéy. Ale iż tákowé frymárki/ któréby były
10:
bez ſzkody/ y owſzem z pożytkiem Rzeczypoſpolitéy/ nie mogą
11:
tu bydź rozeznáné:
12:
dla tego vſtáwuiemy/ áby teraz vigore Con
13:
uentus były deputowáné w káżdéy źiemi pewné oſoby/ któré że=
14:
by oglądáły y popiſáły wielkość y dobroć tych imión/ któré y
15:
królowi dano/ y król dał:
16:
A tákowé ſpiſki áby były ná przyſzły
17:
Séym znieśioné: á tám dopiéro z tákowych ſpiſków łátwiéy
18:
ſie rozeznáć y rozſądzić będźie mogło/ ná których Rzeczpoſpoli=
19:
ta mieyścach byłáby vſzkodzoná:
20:
á dopiéro tákowé vſzkodze=
21:
nia Rzeczypoſpolitéy/ w tych frymárkach máią bydź rozſądzo=
22:
né. A nápotym kiedybyſmy z ſwéy ſtrony/ álbo téż kto inny z
23:
ſwéy ſtrony frymárku iákiégo z imięniem náſzym potrzebowá=
24:
li/
25:
tedy piérwéy máią bydź Rewizorowie z Séymu wyſłáni/ á
26:
potym zá ich doſtáteczną ſpráwą y opiſániém pożytków przyle=
27:
głośći rć. ná Séymie Wálnym omnium ordinum conſenſu koń
28:
czyć ſie máią.
29:
Téż to przykłádáiąc/ gdyż téż to vim frymárków ſapit, ieſliby
30:
kto zá otrzymániem wiecznym dániny/ nam iáką wieś puśćił/
31:
álbo ſummę ſtárą/ któraby ſie przed Státutem oſtáć mogłá:
32:
á okazał to iáſnémi documenty/ żeſmy tákową wieś/ ná któréy
33:
dobrá á ſtára ſumma byłá/ od niego przyięli: choćby téż to in
34:
Priulegio donationis nie było expreſſum:
35:
tedy/ gdy to będźie o=
36:
kazano iáſnie/ powinni będźiemy záśię onému tęż wieś/ y z tąż
37:
ſummą wróćić: gdyż iego donácya przed práwem poſpolitym
38:
zoſtáć ſie nie mogłá/ á cognitio tego ná Séymie bydź ma.
39:
O tychze frymárkach.
40:
FRymárki wſzyſtkié/ ćiż Rewizorowie rewidowáć máią:


strona: 91

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Frimárkach.
1:
czego y Stároſtowie/ álbo ich Podſtárośćiówie ſpółem z in=
2:
némi doźrzeć máią.
3:
O wpiſániu frymárków do kśiąg.
4:
FRymárki dóbr náſzych z kimżekolwiek vczynioné/ wedle o=
5:
piſánia Conſtituciy czynioné y pozwoloné bydź máią:
Zyg. Aug. w Lublin. 1569.

6:
któré ná
7:
Séymie de conſenſu omnium ordinum, gdy ápprobowáné bę=
8:
dą/ w Aktá Séymowé/ ktoré tu ná tym Séymie vczynić róſka=
9:
záliſmy/ wpiſáné bydź máią:
Zygm. III. 1589. Liſt 39.
1565. Liſt 48. Zyg. Aug. w Conſti.

10:
których Akt kśięgi iedné przy Kán
11:
celláriiéy náſzéy/ á drugié przy tym ſkárbie/ y Deputaćiéch czwar
12:
téy częśći wysſzéy opiſánéy chowáné/ y ná Seym przez nié przy=
13:
wożoné bydź máią.
14:
A ktemu ten káżdy/ z którym ſie frymárk
15:
sſtánie/ ná pierwſzé ſądy źiemſkié po Séymie/ liſt ten ſwóy fry=
16:
márkowy tám publikowáć/ y od ſądu źiemſkiégo woźnégo ad
17:
intromittendum ma wźiąć.
18:
Wſzákże któré ſie ná przeſzłych ſéy=
19:
miech ſkończyły/ mocy záchowywamy y zoſtáwiamy.
20:
Kauzy frymárków dóbr królewſkich
21:
w Wielkim X. Litewſkim.
22:
ZAmiány y frymárki/ któréby od przodków naſzych weſzły w
23:
domy ſzlacheckié wiecznośćią/ ieſliby o té dobrá kto pozywał/ y
24:
práwem dźiedźicznym v poſseſsorów tego dochodźić chćiał/
25:
tedy ſpráwy tákié ſámi ſądźić mamy w Litwie.
26:
A káżdy vrząd
27:
tákową ſpráwę do nas odſyłáć winien będźie.
28:
Bona litigioſa iáko zá dobrá królew=
29:
ſkié frymárkiem vdáią.
30:
CO sie tycze rzeczy nam dánych/ álbo zápiſánych/ któré iuż ſą
31:
przed tym dáné álbo zápiſáné/
32:
máią ſwą drógę wedle Conſti=
33:
tuciiéy Piotrkowſkiéy. Ale któréby potym zápiſowáné álbo
34:
dárowáné bydź miáły/ oſoby náſzéy niewolić w tym niechce=
35:
my. Wolno nam będźie bona non litigioſa prziymowáć/ y o
36:
nie czynić ná Séymie Práwem przyſtoynym.
37:
O frymárkach któré nie były rewi=
38:
dowáné przez deputowáné Rewi=
39:
zory z Séymu.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1567. Liſt 73 w Conſtit. Zyg. Aug. w Piotrko. 1562. Liſt 10. w Conſtit. tit. Teſtamen.

40:
FRymárki żadné/ któréby nie były rewidowáné przez depu=
41:
towáné Rewizory z Séymu/ y potym nie byłyby ná Séymiéch
42:
Koronnych ápprobowáné/ nie będą żadnéy ważnośći:
43:
iákóż
44:
frymárku Blizánowſkiégo Thykádłowa/ rć. wśi od Stáro=
45:
ſtwá Káliſkiégo zá wśi w Mázowſzu/ który iáko przedtym nie
46:
był/ y Rewizya ſie około niego żadna nie dźiałá/ ták go téż áp=
47:
prowobáć nie możemy/ ánic chcemy.
48:
NADANIA, FVNDACIĘ. VI.
49:
Státutem Królá Alexándrá wſzyſtkié
50:
funduſze, nádánia Duchowien=
51:
ſtwu, ſą káſsowáné.
Dla vmnieyſzenia ſłużby woiennéy, Teſtámentem zákázuie wiecznośći oddawáć/ ále Królowi królewczyznę może.

52:
A Ták wſzyſtki potym to Státućie Dániny/ Dárowizny
53:
wieczné/ Feudá álbo Lenná/ téż y przedánia náſzé/ y przodków
54:
náſzych. Tákże téż Funduſze y Nádánia wſzyſtkich Ducho=
55:
wieńſtw iákóżkolwiek zápiſáné/
56:
máią bydź y ſą tym Státutem
57:
káſsowáné á wniwecz obróconé/ iáko té/ któré ſą práwu poſpo=
58:
litému przećiwné náleźioné y oſądzóné we wſzytkich páńſtwách
59:
y kśięztwách do korony należących/
60:
ták w kśięztwie y źiemiách
61:
Pruſkich/ iáko Zatorſkim y Oświęćimſkim kśięztwie.
62:
Temuſz podobny: iednákze do
63:
przyſzłégo Séymu Exequucya
64:
tego ieſt odłozona.
Zyg. Aug. w Wárſzá. 1563.

65:
IEdnák káżdy poſſeſſor bonorum Regalium, zá ſwym Prá=
66:
wem bądź to dárowizną/ zaſtáwą/ lennem/ dożywoćiem/ rć.
67:
á tákże ſzpitálné/ kollegiáckié/ klaſztorné/ y inſzé nádánia po A=
68:
lexándrze/ w ſpokoynym vżywániu oſtáć ſie máią
69:
(nie includu=
70:
iąc w to dóbr y ſtáróſtw náſzych wolnych/ któréby wákowáły:


strona: 93

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Fundáciách.
1:
bo tym ſzáfowáć wolno wedle Práwá nam ieſt)
2:
áże do przyſzłé
3:
go Séymu Koronnégo/ ná którym my Exequucyą doſtátecz=
4:
ną/ ták Artykułóm w Conſtituciiéy łońſkiéy opiſánym/ iáko y
5:
innému wſzytkiému/
6:
cokolwiek nam Státutów koronnych/ y
7:
Przywileiów poſpolitych pokazano będźie/ vczynić ſie obowię=
8:
zuiemy. Ani drzewiéy poſseſsiiéy bráć w imioná/ ná tym Sey
9:
mie poſádzoné/ y Rewizyą tą declárowáné/ y przez Rewizory
10:
inwentowáné mamy:
11:
áż piérwéy ná tym to bliſko przyſzłym
12:
Séymie doſtáteczną Exequucyą wysſzéy opiſáną vczynimy/ á
13:
generaliter wſzytko ze zwoleniem wſzytkiégo Séymu conclu=
14:
duiemy:
15:
gdyżeſmy nie in parte ále in toto Exequucyą czynić
16:
záwżdy pownni.
17:
Téſz fundáciie y frymárki po Ale=
18:
xándrze mocą Séymu Piotrkow=
19:
ſkiégo y tego Wárſzáwſkiégo po=
20:
wtóré káſſuią.
21:
LEnná/ Zaſtáwy/ Dożywoćia/ Frymárki y Funduſze po A=
22:
lexándrze/ wſzytki té wynálaſkiem y Declárácią Séymu prze=
23:
ſzłégo/ y ktemu zá rádą Senatorów koronych/ y Poſłów źiem=
24:
ſkich odpráwuiąc/ dobrze ſie liſtóm przypátruiąc/ Decretáſmy=
25:
czynili/
26:
y z łáſki Bożéy dokonáli. Iákóż iuż wſzytki mocą vch=
27:
wały poſpolitéy Séymu przeſzłégo Piotrkowſkiégo/ y terá=
28:
znieyſzégo Wárſzáwſkiégo zwolenia pánów Rad Koronnych/ y
29:
Poſłów źiemſkich/
30:
vtwiérdzamy w zupełnéy mocy wárunki
31:
wſzelákié w Conſtituciiéy łońſkiéy opiſáné oſtáwuiąc.
32:
Fundáciia nowa 10. marcas w Lublinie ná kośćiół S.
33:
Stániſłáwá 1589. fol. 41.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1563. Liſt 18. w Conſti.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1562.

34:
DANINY, Y DONACIE. VII.
35:
Dániny po Státućie Alexándrowym,
36:
y oſądzeniu ſtárych liſtów.
37:
Item/ Oſtrzegáiąc áby żaden w téy Exequuciiéy nád ſłu=
38:
ſzność obciążón nie był/ vſtáwiamy: iż ieſliby kto nád dáninę


strona: 94

1:
od nas álbo téż od Oycá náſzégo/ po Státućie Królá Alexán=
2:
drá ſtryiá náſzégo otrzymáną/ nálazł iákié ſtáré liſty:
3:
którémi li=
4:
ſty mógłby to iáſnie pokázáć/ że tákowé dobrá były nie náſzé:
5:
tedy tákowa wątpliwość ma bydź ſądzoná ná Séymie Wál=
6:
nym.
7:
A ieſliby to było ná Séymie tym to náleźiono/ iż táko=
8:
wé dobrá były od nás dáné/ á nienależáły ſtołu náſzému króle=
9:
wſkiému/ álbo téż w iákich ſummách/ álbo przezyſkach też były
10:
przez przodki náſzé komu odięté:
11:
tedy tákowé dobrá podle nála=
12:
zku Séymowégo z Rádámi Koronnémi będźiem powinni te=
13:
mu/ komu będźie należáło wróćić/ á onégo przy nich záchowáć.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1565.
Zyg. Aug. w Lublin. 1566.

14:
Item, Ieſliby téż przez nas/ álbo przez przodki náſzé komu
15:
były dobrá confiſcowáné/ á potym tákowe dobrá były przez nas
16:
álbo téż przodki náſzé záśię wróconé/
17:
álbo dáné piérwſzym poſ=
18:
ſeſsoróm/ álbo potomſtwu ich: tákowé dániny máią zoſtáć cá=
19:
łé á nie náruſzóné: áni Exequuciiéy podléc máią: y téż tákowé
20:
dobrá ná łáſce náſzéy záwſze záwiſły.
21:
Ktemu: Ieſliby kto okazał/ że mu przećiwko práwu od nas
22:
álbo od przodków náſzych dobrá iego dźiedźiczné wźięté były y
23:
ſą:
24:
tedy przy Rewiziiéy liſtów/ gdy to legitime od tegóż okaza=
25:
no będźie przez liſt iego y Munimenta, że to iego właſność/
26:
nullo iure wźięta: o tákowé dobrá będźiemy powinni ná Séy=
27:
mie Wálnym vznánié vczynić przy Rewiziiéy iego Práwá.
28:
Drugi o tymze.
29:
OKoło ſądzenia ſtárych liſtów/ któréby kto miał ná imioná
30:
przez nas álbo przodki náſzé/ nullo iure wźięté: to odkłádamy
31:
do drugiégo bliſko przyſzłégo Séymu Koronnégo/ in eodem
32:
vigore,
33:
iáko tu teraz ná ten Séym z przeſzłégo Séymu Wárſzá=
34:
wſkiégo odłożono było. A tákże téż y co gninia około 11 liſtów
35:
Swidrygałá/ Lwá/ y innych kśiążąt:
36:
około których liſtów ná
37:
przeſzłym Séymie Wárſzáwſkim przy Rewiziiéy nieiáka rózni=
38:
cá byłá/ y tu ſie ná ten Séym odłożyłá/ do drugiégo bliſko przy=
39:
ſzłégo Séymu Koronnégo odkładamy.
40:
Liſty Lwá, Swidrygałá.
41:
A w dálſzym téyże Conſtituciiéy przeglądániu/ o ſądzeniu
42:
ſtárych liſtów Lwá/ Swidrygałá/ y innych kśiążąt/ których
43:
cognicia ná ten Séym byłá odłożoná/ ták cum Ordinibus Re=


strona: 95

Práwá krolew. albo wálnego Kśięgi pierwſze o Donácyách.
1:
gni náleźliſmy:
2:
Iż kóżkolwiek zá liſty témi ieſt in poſſeſsione
3:
bonorum quorumcunque, przy niéy ma bydź zachowan perpe=
4:
tue & in aeuum, iuxta tenorem earundem literarum.
5:
O dárowániu imión ſzláchćie ná
6:
woynie bez przywileiu.
7:
TYm Státutem ſkázuiemy ná wieki bydź chowano/ iż dá=
8:
rowánia ſtale y mocnie máią ſtać/ choćby téż Przywiléy ná nié
9:
nie był dan:
10:
gdy tylko śmierćią onégo który dárował/ álbo któ
11:
rému dar ſie sſtal/ to było potwiérdzono/ á zwłaſćzá tym/ któ=
12:
rzy známi álbo z náſzémi potomki mężnie ná woynie woiuiąc
13:
byli zábići: tákowé dárowánia niech wieczną moc máią.
14:
SąDZENIE ſtárych liſtów, Ieſliby kto mógł pokázáć iáſnie, że
15:
tákowé dobrá były nie Królewſkié, 1562. Sta. 21. ver. 1.
16:
ZATAIENIE liſtów chcąc vléc, poſtępek do Powiátów odsyłá,
17:
1563. Sta. 18. á w Polſkim Sta. 1566. list 48. Sta. 2.
18:
Do Séymu przyſzłégo odkłáda rewidowánié ſtárych liſtów,
19:
1562. 52. 24.
20:
Dobrá królewſkié rozdáwáć, iże Królóm Polſkim ręká iuż iest
21:
záwárta: tedy gdźieby były záwiedźioné, Dźierżawcę, á Dźier=
22:
żawcá Ewiktorá: w Polſkim 1562. List 9. ſta. 2.
23:
O dáninach Kniáźiá Rożyńſkiégo, Taránowſkiégo, Chodkie=
24:
wiczóm z Swiſłośći, Czápli Máximowi, Połotyńſkiému, Niemie=
25:
rze, Fárenſbekowi, y innym: w Metrice. 1581. fol. 221. Conſti=
26:
tuciiéy o tym trzebá ſzukáć: bo tu tym zátrudniáć niechćieliſmy,
27:
Nimietatem ſie ſtrzegąc.
Káźimie. Wielki. w Wiſli. 1368. Liſt 38.

28:
MINVTIORA BONA, wolno było przed Alexándrem od ſtáro=
29:
ſtwá oderwáć y dáć, 1562. ſta. 2. ver. 3.
30:
INCORPORACIĘ, Kroſnu Wóytoſtwo,
31:
Lublinowi,
32:
Lęczycy,
33:
Wſchowéy,
34:
Srzedźie, 1589. ſta. 150.
35:
O ZASTęPCY, potym iáko ręká Królóm Polſkim záwárta,
36:
1562. ſta. 9.
37:
CONFISZKOWANE DOBRA, 1562. ſta. 21.
38:
WZIęTE nullo iure, 1562. ſta. 21.


strona: 96

1:
KADVKI Y WAKANCIAE. VIII.
2:
Dobrá ná Królá przypadáiącé.
3:
DObrá wſzelákié/ któréby ná nas przypádły/ abo prze nieſłu=
4:
żenié woyny/ ábo iure caduco, ábo dániną/ ábo zápiſániém iá=
5:
kim/ ábo iákimkolwiek inſzym przypadkiem wedle Práwá po=
6:
ſpolitégo:
7:
tákowé dobrá będźie nam y potomkóm náſzym wol=
8:
no ſzáfowáć y dawáć wedle woléy náſzéy: á wſzákże tylko Po=
9:
lákóm/ á ſtanu ſzlácheckiégo/ dla nieumnieyſzenia ſłużby wo=
10:
iennéy.
11:
NVLLO IVRE. IX.
12:
Nullo iure wzięté dobrá.
13:
Czyniąc téż doſyć Conſtituciiéy przeſzłégo Séymu/ o ſą=
14:
dzęniu ſtárych liſtów/ gdy nam okázowáli poddáni náſzy/ iż
15:
którému dobrá iego właſné dźiedźiczné/ nullo iure były wźięté:
16:
pilnoſmy tego z Rádámi náſzémi przy Pośléch Ziemſkich prze=
17:
ſłuchywáli: y ku ſpráwiedliwośći ſie przychyláiąc/ onéſmy im
18:
przyſądźili.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1562.
Zyg. Aug. w Wárſzá. 1563.

19:
Iakóż tego z dobroći ſwéy pánſkiéy/ wſzem áż do
20:
Séymu przyſzłégo Koronnégo pozwalamy: áby káżdy ktoby
21:
ieno miał ſie czego ſłuſznie vpomináć/ nam ná Séymie przed
22:
Rewizormi témi okazał dowodnym świádectwem:
23:
iż mu to/
24:
czego ſie vpomina/ nullo iure wźięto: nacz Przywileie vkázáć
25:
ma/ iákóż ie iuż inſzy przed námi vkázowáli: á my vznánié prá=
26:
wá tákiégo káżdégo/ y rozſądek ſpráwiedliwy ná Séymie przy=
27:
ſzłym Koronnym vczynić mamy.
28:
A gdy nam to od niego doſtá
29:
tecznie pokazano będźie/ że nullo iure ſą mu dobrá iego wźięté:
30:
wróćić mu ie powinni będźiemy, A ktoby tego potrzebował/
31:
ma oznaymić Rewizoróm: á oni ku temu ziácháć máią.
32:
Item, 1562. ſta.21
33:
Item, 1565. w Polſkim ſtát. list 48. ſta. 3.
34:
Item, 1581. ſta. 6.
35:
Támże dokłáda, że Królo. bez Pręſcriptiy
36:
vſpráwiedl.


strona: 97

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pier. o Expect. Iurg. Wyku.
1:
EXPECTATYWY. X.
2:
Expektátywy, Iurapatronatus, y Soli=
3:
dá káſowano.
4:
A Iż wiele ieſt nádano zá Królá Ieo M. świętéy pámięći
5:
Oycá náſzégo/ y zá nas téż iuż Expectátiwy/ któré ſą przećiw
6:
Práwu poſpolitému:
7:
zá proſbámi Poſłów koronnych/ y rádą
8:
Rad náſzych wſzytki Expectátiwy/ któré ſą zá Iego Krolew=
9:
ſkiéy M. Oycá náſzégo/ y zá nas téż którymkolwiek ſpoſobem
10:
dáné przećiw práwu poſpolitému:
11:
ták téż y Solidá/ albo ſpol=
12:
né dźierżenia/ do tego y Iurapatronatus/ któré ſobie kśięża ná pe
13:
wné oſoby wypráwuią/ ſkáźiliſmy y zepſowáli/ ták iż żadnéy
14:
mocy mieć ne máią:
15:
á my ich téż áni potomkowie náſzy dawáć
16:
nikomu nie máią. Wſzákóż dożywoćia y conſenſy wſzytki po=
17:
dle Státutu w mocy zoſtáwiamy/ któré Práwu poſpolitému
18:
nie ſą przećiwné.
19:
((tekst łać.)) List 55.
20:
IVRGELTY. XI.
21:
VKazáli nam Poſłowie Ziemſcy opátrzenié od Rzeczypo=
22:
ſpolitéy ſtołu náſzégo/ y innych potrzeb Koronnych/ y náſzych/
23:
z dóbr y dochodów wſzytkich/ któré ſkárbowi náſzému należą.
24:
Lecz iż ten ſkarb/ dobrá y prowentá onerámi y iurgelty ſą śći=
25:
śnioné: przetóż onych ná przyſzłym piérwſzym Séymie cogni=
26:
cyą mamy vczynić/ z ſtany Koronnémi do Séymu należącémi/
27:
gdźie káżdy pro cognitione tego ma ſie ſtáwić peremptorie z
28:
práwem ſwym bez pozwu:
29:
wſzákże póki tá cognicia nie dóy=
30:
dźie/ niechcemy derogowáć Práwu niczyiemu.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1550 Liſt 3. w Conſti. Zygm. III. w Wárſzá. 1589. Liſt 17. w Conſti.

31:
Iurgeltów ná Soli Bydgoſkiégo ſkłádu, żadnému nie da=
32:
wáć, á ieſli ſą dáné, káſuią. 1576.
33:
Item, o Iurgeltách cognicia. 1589.
34:
WYKVPNA. XII.
35:
O dobrách Królewſkich, od Królowéy Iéy M. wykupio=
36:
nych, w Metrice znaydźieſz: Zygmunt w Krákowie, 1540.
37:
Spoſób wykupienia dóbr Królewſkich.
38:
IZ przy wykupnie dóbr náſzych Królewſkich/ zwykło ſie
39:
przydáwáć: że Dźierżawcy/ z których rąk bywáią dobrá wyku=
40:
powáné/ ciężkośći y trudnośći znosić bywáią przymuſzáni:
41:
á=
42:
by tedy to nie bywáło/ vſtáwiamy/ żeby przy wykupnie dóbr
43:
náſzych królewſkich/ bądź oné do ſtołu náſzégo Królewſkiégo/
44:
bądź téż przez kogo innégo zá dozwoleniem náſzym byłyby wy=
45:
kupówáné/
46:
nie było ná potym chowáné zápowiedánié pienię=
47:
dzy człowiekowi ośiádłému/ tákże y nieoſiádłému/ który záśię
48:
ſtáwi rękoymie.
Zygmunt w Piotrk. 1538.
Zygmunt w Kráko. 1507. Liſt 3.

49:
Ale ieſli który poddány náſz powiádał/ iż z o=
50:
nych dóbr wykupionych/ od tego który ieſt wykupión/ krzyw=
51:
dę y ſzkodę ma: tedy o tákową krzywdę álbo ſzkodę Práwem
52:
źiemſkim niech z nim czyni:
53:
á potym ku rumowániu káżdy/ z
54:
którégo rąk choć przez nas/ álbo kogo inégo dobrá náſzé bywá=
55:
ią wykupioné/ czás ſześć niedźiél wolny niechay ma:
56:
w którym
57:
czáſie wolno będźie wykupionému wſzyſtki/ y káżdé z oſobná
58:
rzeczy y dobrá którékolwiek ruchomé właſné wywiéźć/ wygnáć/
59:
y wyniéść. A tákowé wykupowánié ma bydź w właſnym
60:
Powiećie: gdy przez kogo innégo/ nie przez nas bywáią wyku=
61:
powáné.
62:
A rok pozwu ku wykupiéniu dóbr/ choć przez nas
63:
choć przez kogo innégo zá dozwoleniem náſzym bywáią wyku=
64:
powáné/ ma bydź ſześć niedźiel od czáſu położenia pozwu.
65:
Przy wykupnie dóbr do ſkárbu kró=
66:
lewſkiégo nalezących, iáko Liſty
67:
máią bydz rewidowáné.
68:
DLa znieśienia wątpliwośći/ y dla oddalenia ſporów nie=
69:
potrzebnych/ któré mogą ſie wſzczynáć z róznośći zapiſów dóbr
70:
náſzych/ vſtáwiamy:
71:
iż gdy tákowé dobrá wykupić zechcemy/
72:
máią bydź ogłądáné liſty zapiſów: á któré ſłuſznie/ ſpráwiedli=
73:
wie/ y wedle Práwá ſą zápiſáné: któré téż ináczéy/ to ma bydź
74:
vznano y ſkazano przez nas y Rády náſzé.
75:
A ieſli kto táko=
76:
wym vznániem y Dekretem czułby ſie bydź vćiſnionym/ będźie
77:
mu wolno to vznánié vćiſku ſwégo przez áppellácią przyniéść
78:
ná Séym Wálny.


strona: 99

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Wykupnách.
1:
A tákowé wykłádánié ma bydz pro=
2:
ſté, á niewykrętné.
3:
PRzywileie poſpolité y oſobliwé/ nie máią bydź wykłádá=
4:
niém iákim ná inné rozumienié obracáné/ iedno ná to: iáko w
5:
ſobie brzmią/ y ták iáko w ſobie ſą nápiſáné/ á ináczéy nie máią
6:
bydź rozumiáné.
7:
LIQVIDATIAE.
8:
STARE SVMMY, 1565. ſtá. 27. Item, ſtáré ſummy czwartégo do=
9:
żywoćia bywáią wytrzymáné, Iako, 1588. ſtá. 28.
10:
NOWE SVMMY, 1562. ſtá. 8. Nowe ſummy w X. Litewſk.
11:
1589. ſtá. 83.
12:
ZLąCZENIE ſtárych ſumm, y odnawiánié ſtárych liſtów, 1562.
13:
ſtá. 6.
14:
PRZYPISANIE ſumm, 1562. ſtá. 7. Item, tit. Bona Regalia,
15:
ſtá. 14. w Láćińſkim.
16:
SVMMY nábyté, ná Pruſkiéy woynie, 1562. ſtá. 8
17:
ZAPISOWANIA ZASTAWY, ſummy zápiſáć mogą, y teraz bydź
18:
po Exequutiiéy: ále iedno ad extenuationem ſtatuti aeuiterni.
19:
Alexándrá wykład, 1562. ſtá. 21.
20:
NABYCIE piąći kroc ſto tyśięcy pátrz w Metrice.
21:
SVMMA POZWOLONA Kárchowſkiému z Sieſzwieyſkiégo ſtár.
22:
1589, ſtá. 94. Item, Podbiélſkiému 95. Andrzeiowi Wołkowi.
23:
CONSENSVS wſzytkié potwierdza, y w mocy ſwéy záchowywa,
24:
któré iuri communi nie ſą przećiwné, 1550. ſtá. 10. obiecuie
25:
nie brónić conſenſu. tit. Molend. ſtá. 3. Od conſenſu 15. gro=
26:
ſzy. Poena kto abscue conſenſu przedáie, záſtáwia.
27:
OPRAWY KROLOWAM, Zophiiéy Królowéy 1562. ſtá. 2.
28:
weyźrzy w Metrykę.
29:
Opráwá Królo. Bony. vide Metri.
30:
Opráwá Królowéy Anny w Metryce.
31:
Opráwy Królewien, máią ſie dotykáć y X.
32:
Litewſkiégo.
33:
Liqvidacie, 1566. ſtá. 5.
34:
SCVLTETVS Wóyt. tit. Palat. 234.
35:
Wſzytkié królew=
36:
ſkich dóbr contrá=
37:
kty do dwu iedno
38:
principales contra
39:
crus referuntur:
40:
do Frymárków á
41:
do Donáciy.
42:
O tych contráctach y náturze ich diſcurſy, znaydźieſz lib. 10. ná o=
43:
ſtátku w wykłádźie oſmégo przykazánia Decálogu.
44:
((od 1 w. do w. 27 tekst łać.))
45:
LVSTRATOROWIE.
46:
Intencia Authorowá.
47:
KROL AVGVST ſławnéy pámięći, pomniąc ná to, będąc bárzo
48:
w młodych lećiéch na króleſtwo obrány y podwysſzony, te zań przy=


strona: 101

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Luſtráciiey
1:
rzékł oyćiec iego Zygmunt ſtáry,
2:
że miał poprzyśiądz y doſyć vczy=
3:
nić oycowſkiéy y ſwoiéy przyśiędze (iáko ſam świádczy w Confirmá=
4:
ciiéy ſwéy Praw) ſtárał ſie o to, áby to wykonał, y ku exequuti=
5:
iéy przywiódł, ná co byl obowiązan.
6:
A to tym ſpoſobem y porząd=
7:
kiem czynił: Wyłozywſzy y obiáśniwſzy vigore & authoritate ſéy=
8:
mowégo ſtatutum aeuiternum Królá Alexándrá, y obiáſniwſzy
9:
bárzo dokłádnie té wſzytki tytuły Práwá wysſzéy rzędem położoné,
10:
ná wſzytkié tortuoſos contractus, álbo zaloty,
11:
którémi niektórzy
12:
zwykli byłi ſzpóćić Státut ſławny Alexándrów. Rozeſłał po wſzyt=
13:
kich Woiewództwách y Powiátach Koronnych Luſtratory y ludźi
14:
ſławnych dobrze záwołánych, ktemu y vmieiętnych w ſpráwách ko=
15:
ronnych:
16:
którzy & maiora & minutiora bona Regia wſzędy náwie=
17:
dźili (obáczywáiąc, vpátrywáiąc, y reieſtruiąc) coby ſie gdźie wſzę=
18:
dźie dźiało y exorbitowáło przećiwko Artykułóm y punctóm Prá=
19:
wnym obiáſnionym z ſtróny dóbr menſae Regiae.
20:
álbo dóbr ſtolice
21:
królewſkiéy, álbo bonorum Reſpub. (Bo té przezwiſká wielekroć
22:
confunduią) dopiéro wſzytkim poſſeſſoróm dubiorum vczynił rok
23:
záwity ná Séymie, á drugich Inſtigatorowie pozywáli:
24:
Támże
25:
Przywileie, Liſty, Zapiſy ich vważono, y ſądzono, iáko o tym ſą
26:
Conſtitucię Séymu Lubelſkiégo 1569. których ia tu nie kłádę: bo
27:
to iest intencia compilatorá tych Praw Polſkich, nie wpiſowáć tu
28:
w tę práktykę práwną, ieno mere leges názwáné.
29:
A leges to ſą
30:
właſnie, co záchodzą wſzytkich. A przetóż wſzytkié priwatné rze=
31:
czy, iáko ſą nárrácię długié rei geſtae, Tranſáctię, Ordinácię, Przy=
32:
wilele, Incorporácię, Dyſkurſy vczónych Iuriſtów, Anormitanów.
33:
Item, Dániny, Libertácię miast, y inné tym podobné, których
34:
było námiéſzano w ſtátut, y zátłumiono wſzytek porządek práwny.
35:
Té wſzytki rzeczy do Metryki ſtátutowéy odſyłamy, iáko do źwie
36:
rzyńcá iákiégo:
37:
która ná końcu Státutu będźie przydána, tám
38:
wſzyſtko znaydźieſz.
39:
O LVSTRACIIEY.
40:
LVſtratio wſzytkich dochodów Koronnych/ w pięć á w
41:
pięć lat záwżdy ma bydź czyniona:
Zyg. Aug. w Piotrko. 1562.

42:
áby zá przymnożeniém po=
43:
żytków téż y tá czwarta część/ którą ná żołniérze dla obróny grá=
44:
nicznéy dawáć mamy/ tákże pomnożona byłá. A ieſliżeby téż
45:
zá iákim przypadkiem pożytków Koronnych vmnieyſzyło ſie/
46:
áby téż w téy czwartéy częśći vmnieyſzenié było.
47:
O Luſtratorách.
48:
LVſtratory wedle Conſtituciiéy do wſzech Imión y dóbr
49:
náſzych wolnych/ nullis penitus exceptis, wedle Conſtituciiéy
50:
deputuiemy y wyſyłamy.
w Lublin 1569.

51:
O EXEKVCIIEY.
52:
((w. 6 i w. 7- tekst łać.))
53:
QVARTA.
54:
BONA MENSAE REGIAE,
55:
ORDINACIA DOCHODOW
56:
totius corporis regni: ná on czás
57:
rozdział Korony.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1562. Liſt 12.

58:
Wſzytká pięć częśći Korony, t.i. iedné do
59:
Wielkiéy Polſki, drugié do máłéy, trzećié
60:
do Mázowſza, czwarté do Ruśi, piąté do
61:
Prus.
62:
Auguſt świętéy pámięći Król, recu=
63:
perowawſzy dobrá królewſkié: or=
64:
dynácią y porządzenié ich, tákié
65:
vczynił.
66:
PO námówieniu tych Artykułów Vniwerſałowych/ któré
67:
ſie tyczą wnętrznych ſpraw Koronnych/
68:
ktemu zá pilnym á v=
69:
śilnym ſolicitowániem Poſłów źiemſkich o poſtánowieniu o=
70:
bróny potocznéy tákowéy/ któraby rok od roku ná gránicach
71:
Koronnych dźierżána bydź miáłá/
72:
tedy my z łáſki náſzéy królew
73:
ſkiéy/ á z miłośći przećiwko Rzeczypoſpolitéy pozwalamy te=
74:
go/ áby czwarta część wſzytkich dochodów totius corporis Re=
75:
gni, ku ſtołu náſzemu należących/ byłá ná obronę potoczną o=
76:
bróconá/ tym obyczáiem:


strona: 103

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Quárćie.
1:
że naprzód ze wſzytkich dochodów ká=
2:
żdégo Stároſtwá/ y káżdéy dźierżáwy náſzéy królewſkiéy/ ma
3:
bydź odłożono ná wychowánié Stároſty álbo Dźierżawce/
4:
wedle Rewiziiéy nowéy/ to czymby ſie mógł dobrze wychowáć:
5:
potym wſzytkié dochody máią bydź ná cztéry częśći rozdźielo=
6:
né: z których czwartá część ná obrónę potoczną/ Rok od roku
7:
z ſkárbu náſzégo będźiem powinni dáwáć/ ták z dożywotnych
8:
Arend/ y z dożywoć gołych/ álbo de plano, iáko y ze wſzytkich
9:
innych dochodów ſtołu náſzégo królewſkiégo/ nullis exceptis.
10:
A wſzákże ći którzy máią Arendy dożywotné/ y dożywoćia
11:
gołé/ będą powinni nieco podwysſzyć á poſtępić do ſkárbu ná
12:
wychowánié ſtołu náſzégo/ ták iáko ſie ná to dobrowolnie ze=
13:
zwolili.
14:
Któréy czwartéy częśći wysſzéy miánowánéy/ mocą
15:
vchwały Séymu ninieyſzégo/ ná ſłużebné obróny potocznéy
16:
poſtępuiemy iuż exnunc y ná potomné czáſy/ ſámi y potomko=
17:
wie náſzy przeſtáwáć będźiemy ná ordinarios &extraordinarios
18:
ſumptus,
19:
y ná opráwienié zamków Koronnych/ y opátrzenié
20:
ich ku obronie/ ná trzech częściách dochodów: opátrzywſzy na=
21:
przód ze wſzytkich cztéréch częśći Stároſty y Dźierżawce/ y
22:
ich wychowánié.
23:
A dla zgody/ y miłośći między ſtany/ tę czwartą część któ=
24:
raby miáłá przyść z Arend dożywotnych/ y z gołych dożywoć/
25:
bierzemy ná ſwé trzy częśći/ że z nich ią odpráwowáć mamy/
26:
y
27:
oddawáć ná ſłużebné z ſkárbu Koronnégo/ ták iáko ſie pokaże
28:
z Rewiziiéy z tych nowych Inwentarzów/ któré máią bydź ná
29:
przyſzły Séym znieśioné/ wſzytkich dochodów náſzégo Króle=
30:
wſkiégo imięnia.
31:
A tego téż/ ná któré záſzły Arendy dożywo=
32:
tné/ y gołé dożywoćia/ áby iuż nigdźie indźie nikt nie pátrzył
33:
téy czwartéy częśći z Arend dożywotnych y dożywoćia gołé=
34:
go/ iedno v nas w ſkárbie náſzym rok podle roku/ iáko y czwar
35:
téy częśći dochodów ze wſzyſtkiégo innégo imięnia náſzégo.
36:
Státut Królá Alexándrá w mocy zoſtáwuiąc de bonia men
37:
ſae Regalis vſtáwuiemy: áby Kánclérz y Podkánclérzy Koron=
38:
ny nie śmieli liſtów mimo Státut ten wydawáć/ ná Doná=
39:
cię/ obligácię/ wendicię/ feudá/ pod vtráceniem vrzędu ad in=
40:
ſtigationem Nuntiorum Terreſtrium.
41:
Szérſzé obiáſnienié téy Ordynáci=
42:
iéy, iáko ſie máią rozumieć té pięć
43:
częśći.
44:
O Koło opátrzenia Stároſtów y Dźierżáwiec/ któré odkład
45:
czwartéy częśći vprzédźić miáło/ náyduiemy zá rádą Senatu
46:
Koronnégo/ y pozwoleniem Poſłów źiemſkich:
47:
iż ze wſzytkich
48:
prowentów przez Rewizory/ którzy byly y nápotym będą/ re=
49:
widowánych y ſzácowánych/ ma bydź naprzód odłączona pią=
50:
ta część/ która żeby do trzech częśći náſzych przyłączoná byłá.
51:
A my ſámi żebyſmy Stároſty y Dźierżawce opátrowáli/ we=
52:
dle tego iáko gdźie nalepiéy rozumieć będźiemy/ y iáko mieyſce
53:
y vrząd który będźie potrzebował/ zoſtáwiáiąc ſpełná czwartą
54:
część ná obronę Rzeczypoſpolitéy pozwoloną.
55:
Ku temuz deklárowánié z ſtróny
56:
piątéy częśći z gołych dozywoć.
Auguſy w Piotr. 1567. Liſt 71. w Conſti.
Tenże Támże 1567. Liſt 72.

57:
ARendy dożywotné/ dożywoćia gołé/ y podwysſzenié A=
58:
rend/ z których poſseſsorowie według Conſtituciy przeſzłych/
59:
nieco poſtąpić byli powinni/ ták decláruiemy: Iż piąta część
60:
dochodów wſzelákich/ według Inuentarzów Rewizorſkich/
61:
ma bydź z gołych dożywoć.
62:
A co ſie tycze Arend podwysſze=
63:
nia/ tedy Arendę oddawſzy ſpełná do ſkárbu/ oſtátek co zoſtá=
64:
nie dochodów przy Stárośćie/ wedle Rewizorów którzy byli/
65:
y nápotym będą/ piątą część do ſkárbu náſzégo dawáć máią.
66:
A to ma bydź rozumiano zá podwysſzenié Arend. Y dźiać ſie
67:
to ma/ pod winą w Conſtituciiéy Lubelſkiéy opiſáną: náydu=
68:
iąc iż té wſzytki afficit Conſtitucia Lubelſka/ którzykolwiek tu
69:
ná tym Séymie nie oddádzą czwartéy częśći/ nieco z dożywoć
70:
gołych/ y podwysſzenia Arend.
71:
Ponieważ że tu ieſt to pod=
72:
wysſzenié Arend/ y nieco z dożywoć gołych miánowáné y de=
73:
clárowáné/ y tu iuż ma bydź oddawáné wedle Conſtituciy
74:
Séymów przeſzłych.
75:
Item, zá Stephaná Decláráciiéy o trzech częśćiách pátrzyć,
76:
czym Pan Kánclérz állegował.


strona: 105

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Qwárćie.
1:
Wolność od QWárty Królowéy
2:
Iéy M. Anny ſtárſzéy.
Zyg. III. w Wárſzá. 1593. Liſt 12.
Port w Kieydan. Conſtitu. Liſt 220.

3:
ZA zgodnym wſzech ſtanów zezwoleniem/ przychyláiąc ſie
4:
do decláráciiéy S. pámięći Królá Stephaná przodká náſzégo/
5:
ná Séymie Wálnym Wárſzáwſkim w roku 1585. zá pozwo=
6:
leniem wſzech ſtanów Koronnych vczynionéy/ onę authoritate
7:
praeſentis Conuentus ápprobuiemy/
8:
y dobrá Iéy Kró. M. dźier
9:
żáwy y włośći Biélſkiéy z leſnictwem/ y wśiámi/ folwárkámi
10:
do tego należącémi: y od dwu ſet beczek owſá Kleſczelſkiégo
11:
w Stároſtwie Bełzkim Iéy K.M. należącégo.
12:
Item, Ty=
13:
koćińſkié tákże z leśnictwem Ráygrodu y Auguſtowá/ tákże
14:
moſtu y młynów Wárſzáwſkich/ z czego dwoygá dźieie ſie po=
15:
práwá moſtu Wárſzáwſkiégo/ oddawánia quárty R.P. na=
16:
leżącéy/ do żywotá Iéy Kró. M. wolné czyniémy/
17:
áby Iéy K.
18:
M. z tych dóbr zupełné prowenty do żywotá ſwégo miáłá. A
19:
to coby ná qwártę odchodźić miáło/ áby ſie do Iéy Kro. M. o=
20:
bracáło/
21:
y ktemu dźierżawce tych dóbr pomienionych ninieyſzé
22:
y zmárłé z potomſtwem ich/ którzy byli od Inſtigatorá náſzégo
23:
eo nomine quocunque modo zpozwáni/ od pozwów/ ákciy/
24:
y
25:
win wſzelákich wolnémi perpetuo czynimy/ authoritate con=
26:
uentus iſtius generalis: ita tamen, iż po śmierći Iéy Król. M. z
27:
tych wſzyſtkich dóbr qwártá R.P. według rewiziiéy/ y piér=
28:
wſzéy Conſtituciéy oddawána bydź ma/ áſsecuráciiéy opráwy
29:
Kró. Iéy M. in dubium non vocando.
30:
Inwentarz dóbr Koronnych,
31:
álbo Summáriuſz.
32:
NAprzód latifundia Koronné ták wielkié, że téż pięć Kró=
33:
leſtw ná nie przed dwiemá ſty lat były fundowáné od Papieżá:
34:
Hálickié, Kiiowſkié, Połockié, Inflantckié, y Polſkié.
35:
Item, Kśięztwá Pruſkié, Kurlándckié, Vdźielné, y innych
36:
Kśiążąt Ruſkich.
37:
Item, Ziemice y Powiáty wielkié, któré w ſwym ſtanie y regi=
38:
menćie zoſtáwiáią.
39:
Item, Brzegi morzkie, kędy Burſztyny, Lowiſká ryb morzkich
40:
y inné pręrogátiwy, któré w ſobie zámyka Dominium maris.
41:
Item, Portowé miáſtá z ich portámi y náwigáciámi:
42:
iáko iest


strona: 106

1:
Gdańſk, Elbląg, Królewiec, Rygá, Párnáwá, y té które ſą w ocze=
2:
kiwániu, Rewel y Narwá. Ná których gdyby były vłożoné con=
3:
dycie, áby pewnych czáſów winni byli po kilku okrętów wedle pro=
4:
porciiéy ná morze,
5:
z Armatą, y Admirałem koronnym z Fráybite=
6:
rámi, ku vtwiérdzeniu maris dominium Połſkiego y Litewſkiego:
7:
byłáby rzecz wielka, y wiecznéy pámięći godna, y poniekąd podo=
8:
bna Confederáciiéy.
9:
Anſes, śiedmdźieśiąt miast Niemieckich Po=
10:
morzkich, zá którym porządkiem mogłáby zgołá iuż ſtánąć Náwi
11:
gácia Moſkiewſka, y záśię wróćiłyby ſie do nas Sobole, y inné to=
12:
wáry Moſkiewſkié,
13:
któré inędy niewiedźiáły drógi do Fránciéy
14:
Włóch, y Hiſzpániiéy, iedno przez Lublin: zkąd ono bywáły ſła=
15:
wné iármárki Lubelſkié. O czym téż przemyślawał Auguſt Król,
16:
kiedy ono Fráybiterowie pośćináni byli: y tákże potym Król
17:
Stephan.
18:
Item, Intratá Ryſka wedle tránſactiiéy Stephanowéy.
19:
Item, Intratá Barenſis z Włóch.
20:
Item, Oekonomię Málborſkie, Grodźieńſkie, Sámborſkie, y
21:
Rządy wielkie Krákowſkie,
22:
y Sędomirzkie Stároſtwo z iego prę=
23:
rogátiwámi wedle Státutu Królá Włádyſłáwá de bonis Magnae
24:
procuratię: y Káźimierzá III. ná źiemię Sędomirzką, o których
25:
obudwu y o Bełźie Przywileie znaydźieſz de verbo ad verbum w
26:
Metryce, bo tám tego mieyſce.
27:
Item, Stároſtwá ſądowe których liczą w Máłey Polſcze czter=
28:
dźieśći, oprócz dźierżaw z intratámi ich. w Wielkiey Polſcze trzy
29:
dźieśći: w Mázowſzu dwánaśćie: w Inflanćiech trzydźieśći. W
30:
Litwie wiele ich pytay ſie Oekonomiiéy w ſáméy Litwie 1589. Gro
31:
dźiens, Száwle, Mohiłów, Brzeſka, Olitá.
32:
Item, Góry kruſzcowe. Item, Zupy Krákowſkie, y Ruſkie.
33:
Item, Cłá ſtáré y nowé, y wodné. Item, dochody Porádlnégo,
34:
Fum, Woále, Ciſzy, etć.
35:
Item, Bona mobilia, iáko Archiuum Regium Caza Regia,
36:
Chtriſmata Regni.
37:
Té wſzytki rzeczy do wiernośći Królow ſwych Polacy, których
38:
wolno iáko lud wolny obiéráiąc zlécáią, powiérzáią: y ná znak te=
39:
go klucze od zamków, miast, ſolenniter przy Koronáciiéy Bur=
40:
miſtrzowie im oddáią.
41:
Tit. merita ná końcu. Item, lib. 2.
42:
conſuetudinum Regni.
Przywileie ná Rządy Wielkié/ y ná źiemię Sędomierſką
Liczba Stáróſtw



strona: 107

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Quárćie.
1:
Inwentarz dochodów Wielk. X.
2:
Litewſkiégo.
3:
W Wielkim Kśięztwie Litewſkim/ Grodno ze wſzytkim/
4:
Száwle ze wſzytki poſt deceſsum moderni poſseſſoris:
Zygm. III. w Wárſzá. 1589. Liſt 38.

5:
Brzéść
6:
z Kobryniem ze wſzytkim: Mohiłów ze wſzytkim: Olitá ze
7:
wſzytkim: y Mytá ſtáré máią bydź wolné/ áby z nich prowen=
8:
ty ſkárbu Wielkiégo X. Litewſkiégo dochodźiły: woále zácho=
9:
wawſzy iednák káżdégo przy Práwie iego/ któré tę Conſtitu=
10:
cią vprzédziło.
11:
O cudzoziemcach co v Gdanſká ſo=
12:
bie máiętnośći nákupili.
13:
IZ śiłá ludźi z zamorza cudzoźiemców do Prus ſie przypro=
14:
wádźiło/ którzy źiemſkich máiętnośći nákupili/ álbo ná tákowé
15:
imioná y ná zaſtáwę dawáli/ y dawaią.
16:
A iż tákowi ludźie
17:
przychodniowie/ nie ſą Nobiles Regni & terrarum coniuncta=
18:
rum, Vſtáwiamy tę Conſtitucią ninieyſzą/ áby ci Zamorſczy=
19:
cy y cudzoźiemcy/ co máiętnośći źiemſkich nákupili do trzech lat
20:
powinni to poprzédzáć / pod vtráceniém tychże maiętnośći.
21:
A
22:
ktoby ſie tákowy tego nápotym ważył/ záraz in inſtanti, y pie=
23:
niądze y máiętność źiemſką tráćić ma do ſkárbu Koronnégo/ o
24:
co forum ad inſtigationem cuiusuis ná Tribunał peremtorie
25:
bydź ma inter officij cauſas.
26:
Wśi poſłuſzné.
Zygm. III. w Wárſzá. 1589. Liſt 38.
Tenże 1589 Liſt 15.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1565. Liſt 65.

27:
WSi náſzé Królewſkié/ y pánóm Duchownych/ y káżdych
28:
innych któré ſą ná iákichkolwiek poſługách/ á choć téż y cynſzów
29:
nie płácą/ y podatków przedtym nie dawáli/ ábo téż y dźieię=
30:
ćin nie płacáli/ ná ten rok iuż powinni płáćić ſą/
31:
ták iáko inſzy
32:
wſzyſcy weſpół z dźieśięćiną po groſzy dwudźieſtwu


strona: 108

1:
SZOSTY ARTYKVL
2:
PIERWSZEY POWINNOSCI
3:
Krolewskiey.
4:
Páktá Conuenta dotrzymáć, któré Máie=
5:
ſtatowi Królewſkiému zwierzoné y zlé=
6:
coné, których teraz zmówionych liczą
7:
XIII.
8:
I. Aby Król Naiáſnieyſzy Zygmunt Trzeći, ná Króleſtwo
9:
Szwedzkie ſukcedował dźiedźicznym práwem, y iego potomek pier=
10:
worodny: zá którym przypadkiem żeby mu wolno było y tám ná
11:
czás odiecháć, zá pozwoleniem Pánów Rad Koronnych.
12:
II. Część Inflantckiey źiemie, która iest w dźierżeniu Królá
13:
Szwedzkiego do tych miast, Króleſtwu y Wielkiemu Kśię. Litew=
14:
ſkiemu incorporowáć:
15:
zá co Królowa Anná iśći ſie ná Króleſtwie
16:
Neápolitańſkim, Kśięztwie Barſkim y Różáńſkim Duoaná Fog=
17:
gia ná wienie, y przywianku, y ná ſummách wſzytkich, ná rzeczach
18:
ruchómych y nieruchómych.
19:
III. Claſſem y z woyſkiem tu obróćić ku potrzebie R.P.
20:
IIII. Appáratu dźiał woiennych ku dobywániu Smoleńſká,
21:
Nowogrodá, y Pſkowá, y z kulámi dożyczyć ſwym koſztem.
22:
V. Summy pożyczáney Auguſtowi Kró: odſtępić y ſpadków.
23:
VI. Strzelby w Kieśi ſpólną ręką odiętą pozwolić.
24:
VII. Pięć zamków ná gránicy ſwyw koſztem zbudowáć.
25:
VIII. Cudzoźiemców zſobą nie przywodźić, y odpráwić okróm
26:
niektórym domowników.
27:
IX. Zołniérzów ku ſtrażéy zdrowia ſwégo żadnych cudzoźiem
28:
ców niechowáć.
29:
X. Zołnierzóm Inflantſkim & cohorti zapłáćić. Volſcianae
30:
cohorti.
31:
Confęderáciiéy zſtrony rozróznionych w wierze pod przy=
32:
śięgą dochowáć.
33:
XII. Długi Rycérztwu popłáćić, którzy czáſu interregnum
34:
koſzt podéymowáli.
35:
XIII. Práwá, Wolnośći, Artykułów Henrykowych, y co do
36:
correctury Praw y wolnośći należy dotrzymáć y wypełnić:
37:
A to


strona: 109

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Vniiey.
1:
wſzyſtko záraz ſkoro wyśiędźie z morzá ná brzég, ma poprzyśiądz y
2:
potwiérdźić, okrómią Artykułu z ſtrony częśći Inflantckiéy źiemie:
3:
w czym folgá záchowána iest do onégo czáſu, áże przydźie ku poſſes=
4:
ſiiéy przerzeczonégo króleſtwá Szwedzkiégo: A tego wſzyſtkiégo
5:
nienáruſzenié dochowáć, y nierozwáláć, áni roſparáć, áni proſto
6:
áni ná vkoś.
7:
Tych wſzyſtkich Páktów ſpiſek ſłowo od ſłowá ni=
8:
żey w Metryce ſtátutowéy znaydźieſz.
9:
IEDNOSC,
10:
POKOY, ZGODA.
11:
ODOREM, SAPOREM, COLOREM, ET VIGOREM
12:
DVRABILITATIS, SI INDIVISVM EST, SERVAT.
13:
DRVGA POWINNOSC
14:
KROLEWSKA:
15:
Poddánych ſwych do iednośći zgániáć, iáko
16:
do iednéy owczárnie páſtérz: gdyz wſzelkié
17:
króleſtwo w ſobie rozdziéloné ginie.
18:
VNIA.
19:
Obiecuie Litewſkié Kśięſtwo, Pruſsy,
20:
y inné rózné do iednośći przywiézć.
21:
Sprawcá pokoiu/ do iednośći y do pokoiu duchá/ ſwémi
22:
ogrómnémi mándaty ná káżdy czás nas wzywa.
23:
GDyż wſzytkim rzecz ieſt doświádczona: iż moc ſkupiona
24:
y ziednoczona zwykłá bydź záwżdy mocnieyſza/ niż rozdźielo=
25:
na: obiecuiemy pilność vczynić/ ábyſmy Wielkié Kśięztwo
26:
Litewſkié/ y źiemie Pruſkié/ y inné źiemie pográniczné krole=
27:
ſtwu/ do iednośći przywiéźć mogli:
28:
y iáko naſnádniéy będźie
29:
mogło bydź/ w to vgadzáć będźiemy: áby wſzytki brzemioná
30:
ſpólné nośili/ y monetę iednáką poſpolićie bráli: á zwłaſczá
31:
gdy Séym oboim Páńſtwóm przerzeczonym ku ſkończeniu te=
32:
go potánowiémy.
33:
O iednośći záchowániu y do=
34:
dzierzeniu.
35:
ALe iż Koroná Króleſtwá przerzeczonégo przez tákowé ſuc=
36:
ceſsię mogłáby którymkolwiek ſpoſobem bydź rozdźielona/ rć.
37:
iáko wysſzéy w Piątym Artykule/ Liſt 82.
I. Artykuł. Włádiſła. y Pruſcy Miſtrzow. 1404. Liſt 132.
Zygmunt w Kráko. 1510. Liſt 8.
Z przywile. Ludwiko. w Koſzyc. 1374. Liſt 40.
Zygmunt w Kráko. 1539.

38:
Podobna temu Vſtáwá.
39:
GDyż rozmáitémi przykłády bywamy náuczeni: iż moc zie=
40:
dnoczona/ ieſt mocnieyſza/ niż rozdźielona. Co my pilnie w
41:
vmyśle náſzym rozważáiąc/ á widząc króleſtwu náſzému więt=
42:
ſzé teraz y ćiężſze niż kiedy przedtym nieprzeſpiecznośći nálégáć:
43:
ábyſmy ie tedy tym łátwiéy od nas y poddánych náſzych gardł
44:
odpędźić mogli/ obiecuiemy pilné ſtáránié vczynić wſzelkim
45:
ſpoſobem vczćiwym: áby kśięztwá náſzé Litewſkié/ Zatorſkié/
46:
y Oświęćimſkié/
47:
y źiemie náſzé Pruſkié do tegoſmy przywiedli/
48:
(ponieważ baczą w nieprzeſpieczeńſtwie króleſtwá náſzégo/ téż
49:
ſwé nieprzeſpieczeńſtwo bydź: á iż króleſtwo náſzé niemogłoby
50:
vpaść króm vpadku onych źiem)
51:
wſzytki ſwé śiły złączyli z kró=


strona: 111

Práwá krolew. ábo wálnego Księgi pierwſze o Vniiey.
1:
leſtwá náſzégo śiłámi: Iż gdyby możny iáki nieprzyiáćiél gwałt
2:
nam iáki vczynić chćiał/ złączywſzy vmyſły/ y moc woienną w
3:
iedno/ łácwiéybyſmy mogli onému odeprzéć.
4:
Ná on czás Ariſtoteles kwóli ſwému Alexán-
5:
drowi Mácedonſkiému: á teraz kwóli Alexán
6:
drowi Królowi Polſkiému Legiſlator Philo=
7:
zophuie.
1501. w Mielniv Alexánder.

8:
VNiia króleſtwá Polſkiégo y Wielkiégo X. Litewſkiégo/ nie=
9:
tylko ieſt pożyteczna/ ále y powinna: ábowiém Vniiéy y ziedno=
10:
czenia/ którégo naipilniéy w zákłádániu Króleſtw y Pańſtw po=
11:
żądáią/ przyczyną ieſt záwſze przywoitſzą ieden/ á niżeli wie=
12:
lość.
13:
A przetsóż on Philozoph wyſoce dowćipny/ przypátrzy=
14:
ćiel y bádácz biegu nátury/ gdy ſie obráchował/ bádáiąc ſie co=
15:
by był zá nayſłuſznieyſzy obyczay rządzenia Rzeczypoſpolitéy/
16:
záwołał ſłowy y wiérſzem Homeruſá Poéty Gréckiégo:
17:
KROL IEDEN, iednośći rychléy dogodźi;
18:
WIELOPANOSZA, rząd rádá roſpłaſzá.
19:
Dáiąc znáć/ że inſzé rzeczy łácniéy ku ziednoczeniu przywiéźć/
20:
gdy róznych narodów ludźiem ieden Król pánuie:
21:
Abowiém
22:
tym ſpoſobem rózne náćię/ y rózné pánſtwá/ y ſtany rózné we=
23:
ſpółek rychléy iedno poczynáią rozumieć/ y w iedno á nieroz=
24:
dźiélné ćiáło przez ſpoienié y zlepienié iednych Praw zwykły ſie
25:
zchadzáć y zráſtáć.
26:
A przetóż My Alexánder Król/ rć. vni=
27:
tatem in proportione dodźierżeć. rć.
28:
COMPOSICIA
29:
Między ſtanem Duchownych á
30:
Swietckich.
II. Artykuł. Alexánder w Rádom. 1505. Liſt 117.

31:
Niezgody domowé, gorſzé nád woynę.
32:
CHcąc zá czáſu náſzégo ſczęśliwégo Pánowánia zábieżeć
33:
wczás roſtérkóm y niezgodóm domowym (któré gorſzé bywá=
34:
ią niż woyny z obcym) których roſtérków niktóré znáki iuż ſie
35:
poczęły/ á to ztąd/ iż Doſtoieńſtwá y mieyſcá/ rć.
36:
Obiecuie Król wſzytkié róznice mię=
37:
dzy Duchownémi y Swietckiémi
38:
pogodźić.
39:
OBiecuiemy/ iáko ſkoro z woiennéy potrzeby (zá wſpomo=
40:
żeniém Bożym) do źiem náſzych przyda ſie nam wróćić: że wſzy
41:
tkié róznice záczęté między Duchownémi y Swietckiémi ná
42:
Séymie Wálnym vśmiérzemy.
43:
Zá wolą Króla Káźimiérzá, Bo=
44:
dzántá Biſkup Krákowſki, około
45:
dźieśiąći róznic, ták poſtánowił
46:
ná Séymie.
47:
GDy były ruſzoné nienawiśći wielkié y różnośći między
48:
Duchownémi y Swietckiémi oſobámi/ Pány Dioeceſiiéy Krá=
49:
kowſkiéy:
50:
potym były vſpokoioné między nimi ná Séymie
51:
przez Królá Káźimiérzá/ y ná Synodźie przez Bodzántę Bi=
52:
ſkupá Krákowſkiégo ná ieden czás/ w Krákowie czwartégo
53:
dniá Mieśiącá Czérwcá/ Roku 1369. złożonym.
54:
Przy czym
55:
był Iároſław Gniéźnieńſki Arcybiſkup/ Bogurya rzeczony: któ
56:
ry ná ten czás zá przyczyną onych róznośći/ zá władzą ſwégo
57:
przełożeńſtwá/ wizytował Dioecezią Krákowſką.
58:
A ſą po=
59:
ſtánowioné rzeczy niżéy nápiſáné/ o wolnośći Dźieśięćin/ o wy=
60:
dźierániu Dźieśięćin/ o czáśie wytykánia Dźieśięćin/ około
61:
targu/ około kupienia Dźieśięćiny przez Pány/ około bránia iéy
62:
z pługu/ około naymu nowiny/ y ich poſtępkach/ rć.
63:
około Co=
64:
lumbáciiéy/ około Wizytáciiéy Ardźiákońſkiéy/ o wypráwie Du
65:
chowieńſtwá ná woynę/ o pozywániu świetckich do ſądu
66:
Duchownéo / o opráwie kośćiołá/
Káźimierz w Nieſzow. 1454. Liſt 93. Liſt 55.

67:
o dźieśięćinie konopnéy/ o Inter=
68:
diktcie trzech dni przeſtánia od ſłużby bożéy. około zapłáty
Tabellionum álbo iáwnym Piſárzom.

69:
Po=
70:
ſłóm/ około budowánia kośćiołów w imięniu ſzlácheckim: iá=
71:
ko to wſzytko niżéy ieſt nápiſano.


strona: 113

Práwá krolew. álbo Wálnego Kśięgi pier. o Compozyciach.
1:
Róznicá zſtrony wyzwánia z Powiá=
2:
tu do Duchownégo práwá.
3:
CHcąc záchowáć zgodę (która ieſt mátká rozmnóżenia) mię
4:
dzy Duchownémi y Swietckiémi oſobámi/ zákázuiemy nápo=
5:
tym/
6:
áby świetckié oſoby oboiéy płći w ſądy duchowné nie w=
7:
dawáły ſie o rzecz świetcką/ álbo o dług vczyniony/ álbo który
8:
ieſcze vczynion bydź ma: y żaden świetcki świetckiégo o rzecz
9:
ſczérze świetcką do ſądu Duchownéo niech nie śmie pozywáć.
10:
Rózność zſtrony inhibiciy.
11:
CHcąc zámknąć drógę róznicóm/ któré ſie wielkié wczęły
12:
między ſtanem duchownym y świetckim/ zſtrony liſtów záká=
13:
zuiących/ któré Prełaći duchowni do Práwá świetckiégo da=
14:
wáć zwykli/ vſtáwiamy:
15:
áby Prełáći duchowni od tákowych
16:
liſtów ſpráwiedliwośći hámuiących przeſtáli/ á zwłaſczá w
17:
ſpráwách o rzeczy do ſądu świetckiégo przynależących. Wyią=
18:
wſzy ſpráwy/ któré Práwu Duchownému ſą podległe:
19:
w któré
20:
ſąd źiemſki żadnym obyczáiem wdawáć ſie nie ma.
21:
O róznicy zſtrony mieyſc przed świetckimi Senatory, przy
22:
boku królewſkim: czytay w Kroynice Kromerowéy.
23:
Item in Annalib. poſzledzéy wydánych.
24:
COMPOSICIIA druga
25:
Przeſtrzéga tákze rozruchu między
26:
Rycérſkim ſtanem, á między ple=
27:
beios, áby ſie diſplicentiam zábié=
28:
gáło wczás.
Ian Olbr. w Piotrko. 1496. Liſt 108.
III Artykuł.
Ian Olb. w Piotrko. 1496. Liſt 100.

29:
ABy ſie co nie zdáło bydź vczynionégo z nienawiśći plebei=
30:
orum, których ſtan zwykł vżywáć oſobnych praerogátyw y ná=
31:
dánia ſwégo w Króleſtwie náſzym: dla tego ácz ſynowie ſzlá=
32:
checcy/ zdádzą ſie tákże bydź vczeniy częſtokroć vczeńſzy nád
33:
proſtégo ſtanu ludźi/ rć.
34:
NABOZENSTWO.
35:
Kompozyciia zſtrony rozróznienia
36:
w wierze. ((od w. 4 - w. 12. tekst łać.))
IIII. Artykuł.
Stephanowá przyśię. 1576. w Conſti. Liſt 144.
Tenże Támże Liſt 147.

37:
Tákze w Confirmáciiéy praw tóſz
38:
powtarza.
39:
A Iż w téy zacnéy Koronie narodu Polſkiégo/ Litewſkié=
40:
go/ Ruſkiégo/ Inflantſkiégo/ y innych ieſt niemáło diſsidentes
41:
in religione,
42:
przeſtrzégáiąc nápotym iákich ſediciy y tumultów/
43:
z téy przyczyny/ rozerwánia/ álbo niezgody religiiéy. Wárowá
44:
li to ſobie niektórzy obywátele Koronni Confoederáciią oſobli=
45:
wą:
46:
że w téy mierze in cauſa Religionis, máią w pokoiu bydź
47:
záchowáni/ którą my im obiecuiemy trzymáć wcále/ czáſy wie=
48:
cznémi.
49:
Tákże Król Henryk w przyśiędze ſwéy. List. 131. Conſt. y w
50:
Confir. Praw.
51:
Tákże krol Zygmunt III. w przyśiędze ſwéy,
52:
w Conſt. anni 1587. list 6. A w Confirmáciiéy list 10. Te
53:
wſzytkié rzeczy w Metryce znaydźieſz ſłowo od ſłowá.
54:
Tego wſzytkiégo ſzérſzé obiáſnienié znaydźieſz in Confoede=
55:
ratione generali Varſauie.
56:
ták iáko tám iest nápiſano
57:
ad verbum, list 120.
58:
MY Rády Koronné/ Duchowné y Swietckié/ y Rycér=
59:
ſtwo wſzyſtko/ y ſtany inſzé iednéy á nierozdźielnéy R.P. z
60:
wielkiéy y z máłéy Polſki/
61:
Wielkiégo X. Litewſkiégo/ Kiiowá/


strona: 115

Práwá krolew. albo wálnego Kśięgi pierwſze o roznośći w práwiech.
1:
Wołyniá/ Podláſza/ z źiemie Ruſkiéy/ Pruſkiéy/ Pomorzkiéy/
2:
Zmudzkiéy/ Inflantckiéy/ y miáſtá koronné.
3:
Oznáymuiemy
4:
wſzytkim wobec komu należy ad perpetuam rei memoriam, rć.
5:
A wnet potym. A iż w Rzeczypoſpolitéy náſzéy ieſt diſsidium
6:
niemáłé in cauſa Religionis Chriſtianae: źábiégáiąc temu/ áby ſie
7:
z téy przyczyny między ludźmi ſedyciia iáka ſzkodliwa nie wſczę=
8:
łá/ którą po inſzych króleſtwách iáſnie widźimy:
9:
Obiecuiemy to
10:
ſobie ſpólnie/ pro nobis & ſucceſſoribus noſtris in perpetuum,
11:
ſub vinculo iuramenti, fide, honore, & conſcientiis noſtris: iż
12:
którzy ieſteſmy diſsidentes de religione, pokóy między ſobą zá=
13:
chowáć/
14:
á dla róznéy wiáry y odmiány w kośćieléch/ krwie nie
15:
przeléwáć/ áni ſie poenowáć confiſcatione bonorum, poczćiwo=
16:
śćią/ carceribus, & exilio, y zwiérzchnośći iednéy/ áni vrzędo=
17:
wi do tákowégo progreſsu żadnym ſpoſobem niepomagáć:
18:
y
19:
owſzem gdźieby ią kto przeléwáć chćiał/ ex iſta cauſa záſtáwiáć
20:
ſie o to wſzyſcy będźiem powinni/ choćby téż zá prętextem De=
21:
kretu/ álbo zá poſtępkiem iákim ſądowym kto to czynić chćiał.
22:
Przećiwko tym wſzyſtkim Confęderáciiam, záwſze prote=
23:
ſtácię bywáły niemáłé ná Séymiéch.
Zyg. Aug. w Lublin. 1569. Liſt 91.
Archimędr. Włádykowie ná woynę iádą.
y Contribucie dáią.
w Confoe. Wárſzáw. 1573.
Liſt 120.

24:
Z ſtrony Religiiéy Ruſkiéy.
25:
KV tęmu téż obiecuiemy/ y powinni będźiemy wſzech prze=
26:
rzeczonych Kśiążąt źiemie Wołyńſkiéy obywátelów/ y potom
27:
ków ich/ ták Rzymſkiégo iáko y Gréckiégo zakonu będących/
28:
w
29:
ich ſtárádawnéy czći y doſtoynośći/ iáko z przodków ſwoich y
30:
do tego czáſu byli záchowáć/ y oné wedle cnoty y godnośći ká=
31:
żdégo/ á vpodobánia náſzégo/ bez zawády Artykułów w Stá=
32:
tućie/ rć. ná vrzędy przekłádáć.
33:
Temuz podobny.
34:
ABy wſzytkié beneficia Iurispatronatus Regii Praelaturarum
35:
Eccleſiaſticarum, iáko Arcybiſkupſtw/ Biſkupſtw/ y inſzych
36:
wſzélákich beneficiy były dawáné nie inſzym/ iedno Rzymſkié=
37:
go kośćiołá Klerykóm indigenis Polonis, iuxta ſtatutum.
38:
A be=
39:
neficia kośćiołów Gréckich/ ludźióm teyże Gréckiéy wiáry da=
40:
wáné bydź máią.


strona: 116

1:
Niepozytki róznośći wiáry.
2:
ABowiém częſtokroć rózność wiáry/ przywodzi rózność v=
3:
myſłów: y rády bywáią wydawáné/ któré máią bydź táiemnie
4:
chowáné.
5:
PRAWA ROZNOSC.
6:
Práwá rózność, ćiągnie téz zá ſo=
7:
bą rozdwoienié ludu, y rozerwá=
8:
nié ćiáłá Korony.
9:
GDyż pod iednym Kśiążęćiém y iedną głową/ iedenże lud
10:
róznych Praw nie miałby mieć: áby nie był iákim dźiwem/ má=
11:
iąc rózné głowy.
12:
Ieſt to tedy pożyteczne Rzeczypoſpolitéy/
13:
áby iednym y iednákim práwem ták Krákowiánie/ to ieſt Má=
14:
łéy Polſki/ iáko Wielkiéy Polſki obywátele/ y inné pod Króle=
15:
ſtwem náſzym będącé źiemie/ vżywáły/ y im ſie ſądźiły:
16:
gdyż
17:
ieſt iedno Kśiążę wſzyſtkich/ y ieden Pan.
Przywileie. Litewſkie 1413. Liſt 125. Státu. 12
V. Artykuł.
Káźimierz Wielki w Wiſlicy 1368. Liſt 32.
Włádiſł. Iágełło w Czerwie. 1422. Liſt 49.

18:
Temuz podobny.
19:
GDyż wſzytkim źiemióm/ któré okrąg Króleſtwá náſzégo
20:
zámyka/ iáko iedno Kśiążę y Pan iednoſtáynie pánuiemy: nie
21:
ieſt tedy ſłuſzna rzecz/ áby rozmáitémi obyczáymi ſądzenia lud
22:
nam poddány/ y pod náſzym rządzeniém będący/ miał ſie ro=
23:
zmáitośćią ſądów dźielić.
24:
Dla tego wiecznym zápowiedze=
25:
nim vſtáwiamy/ áby wſzyſcy y káżdy zoſobná/ ludźie króleſtwá
26:
náſzégo/ którégokolwiek ſtanu/ doſtoieńſtwá/ y ſtopniá będą=
27:
cy/
VI. Artykuł. Zyg. Aug. w Wárſzá. 1557. Liſt 7.

28:
ſpráwy ná ſądźiéch náſzych źiemſkich przekłádáiący/ álbo któ
29:
ré zechcą przekłádáć oſobliwie káżdy zoſobná y wſzyſcy wobec/
30:
iednym práwem/ obyczáymi/ zwyczáiem/ po wſzyſtkim Kró=
31:
leſtwie náſzym byli ſądzeni.
32:
WOYSKO.
33:
Rozdział woyſká, rozerwánié mocy
34:
téz wielce czyni.
35:
IZ téż gwałtownému nieprzyiaćielowi podatkową obro=


strona: 117

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o roznośći w prá.
1:
ną/ którąſmy ná ten Rok vchwalili/ odpór dáć ſie niemoże.
2:

3:
namową Rad náſzych/ y prośbą Poſłów źiemſkich/ vchwalili=
4:
ſmy woynę/ álbo ruſzenié poſpolité: ku którému/ gdybyſmy ſie o
5:
gwałtownym nieprzyiaćielowi oſłyſzeli/ ſámi oſobą náſzą przy=
6:
iedźiemy.
7:
Ale ieſliby ſie ná rózné mieyſcá gwałtowny nieprzyia=
8:
ćiél oborzył/ ták żeby nie ná iednym mieyſcu odporu potrzebá/
9:
któryby ſie wſzyſcy około oſoby náſzéy bá=
10:
wili.
11:
Zá pozwoleniém tedy Poſłów źiemſkich od Rycérztwá ná
12:
ten Rok tylko/ będźie ná woli náſzéy opátrzyć/ iákoby ſie każda
13:
potrzebá ſtátecznie odpráwiłá.
14:
A tám gdźie nagleyſza potrze=
15:
bá będźie/ ſámi oſobą náſzą ſie obróćimy z pocztem ludźi/ iáki
16:
będźiem rozumieć bydź potrzebny. A inné Woiewództwá dru
17:
giéy potrzebie przyległé/ támże z Hetmánem gdźie będźie trze=
18:
bá/ obróćić ſie máią.
19:
Któré pozwolenié Poſłów źiemſkich ná
20:
rozdźiał ten woienny ná ten rok tylko vczynioné/ ſtanu Rycér=
21:
ſkiému vbliżenia żadnégo niéźć nie ma/ áni tę ſequellę czynić/
22:
żeby miał bydź rozdwaian nápotym/ ále ma bydź záchowan
23:
wolno ná potomné czáſy/ wedle praw á wolnośći ſwych.
24:
Temuz podobny.
25:
NAprzód/ żadnégo rozerwánia między ſobą nie czynić/ áni
26:
diſmembráciiéy żadnéy dopuśćić/ iáko w iednéy nierozdźielnéy
27:
R.P. áni iedná część bez drugiéy Páná ſobie obiéráć/ áni factio=
28:
ne priuata z inſzym nárabiáć.
29:
Ale podług mieyſcá y czáſu tu ná=
30:
znáczonégo ziecháć ſie do grómády koronnéy/ y ſpólnie á ſpókoy=
31:
nie ten Akt Electionis podług woléy bożéy do ſkutku ſłuſznégo
32:
przywiéźć:
Confoeder 1573. Liſt 119.

33:
á ináczéy ná żadnéy Páná nie pozwáláć/ iedno z tá=
34:
kową pewną á miánowitą vmową: Iż nam piérwéy Práwá
35:
wſzytkié/ Przywileie y Wolnośći náſzé/ któré ſą/ y któré mu po=
36:
damy/ poſt Electionem poprzyśiąc ma.
37:
A miánowićie to po=
38:
przyśiąc/ pokóy poſpolity między rożerwánémi y różnémi lu=
39:
dźmi w wierze y w nabożeńſtwie záchowywáć/ y nas zá gráni=
40:
cę koronną nigdy nie ciągnąć żadnym obyczáiem/
41:
áni prośbą
42:
Królewſką ſwą/ áni ſolutione quinq; marcarum ſuper haſtam,
43:
áni ruſzenia poſpolitégo bez vchwały Séymowéy czynić.
44:
CONVENTICVLA, GVERRI,
45:
TVMVLTY.
46:
Poddánych pod iednym Pánem ku
47:
ſpokoynému zyćiu vpomina.
48:
IEſt wielce pożyteczno Rzeczypoſpolitéy/ áby poddáni
49:
ſpokoynie żyli: co ſie sſtawa/ gdy nikomu ſzkód niewyrządzá=
50:
ią/ á cnotą ſczérą złączywſzy ſie zmagáią.
51:
Bunty y Guerry czynić, ieſt Rze=
52:
czypoſpolitéy ſzkodliwa.
Zygmunt w Piotrko. 1523.
Káźimi. Jágełło w Piotr. 1447. Liſt 91.
Zygm. III. 1503. Liſt 4.

53:
W Niektórych ludźiach zły vpór y śmiáłość/ to ieſt iż chcąc
54:
ſie ſwych krzywd y żáłośći pomśćić/ częſtokroć woyny ſzkodli=
55:
wé Króleſtwu náſzému pobudzáią/ y ſzkody wielkié ſprawuią:
56:
dla tego roſkázuiemy ninieyſzą zapowiedźią:
57:
áby żaden któré=
58:
gokolwiek ſtanu álbo záwołánia będąc rozgniewány iákim=
59:
kolwiek obráżeniém/ álbo krzywdą/ álbo ſzkodą/ nie śmiał
60:
przez náſzégo zwolenia woiowáć álbo vtarczek przećiw oſo=
61:
bam poſtronnym y tutecznym zruſzáć.
62:
A ieſliby kto śmiał
63:
przećiw téy Conſtituciiéy vczynić/ tego przekonánégo ná zápłá=
64:
cenié ſzkód wſzyſtkich/ któré my álbo poddáni náſzy dla tego
65:
podięli/ ſkázuiemy:
66:
á ieſliby ſie doſtáteczna zapłátá/ álbo w czę
67:
śći ſzkód onych dla iego poczęćia woyny przećiw Króleſtwu/
68:
álbo oſobom podnieśionéy nie sſtała/ tedy ſkázuiemy go/ áby
69:
był ná ćiele karan.
70:
O Práctykántách.
71:
KToby od tego czáſu w práktykách z kimkolwiek około pá=
72:
nowánia czyiégokolwiek/ y poſádzenia ná ſtolicy pańſtw tych
73:
doznan był/
74:
tedy o to od Inſtigatorá z delátorem/ iáko y od ſá=
75:
mégo delatorá vrodzenia ſzlácheckiégo/ może bydź ná Séym
76:
pozwan iáko perduellis: á pod ten odiazd náſz/ w niebytnośći
77:
náſzéy do Trybunału.
78:
Przećiw którym ták ma bydź poſtąpio=
79:
no. Położywſzy pozew przed terminem ſześć niedźiél/ y vczy=
80:
niwſzy záraz reláciią położenia pozwu w Grodźie powiátu o=
81:
négo/ w którym citatus ma mieſzkánié/
82:
á gołoćie wſzędźie w rę
83:
ce może bydź dány pozew/ álbo w páráfiiéy położony. A dla
84:
doſtátecznéy wiádomośći/ ma bydź od woźnégo pozew publi=
85:
kowan w Grodźie onym/ pod którym záſtan z pozwem będźie/


strona: 119

1:
álbo położon ná gołotę/ á poená ták ná pozwánégo iáko y ná de=
2:
latorá/
Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Gwerrách.

3:
tákże y process w tákiéy ſpráwie táki ma bydź/ iáki ieſt
4:
opiſány w Conſtituciiéy Koronáciiéy náſzéy: y tá ſpráwá ma
5:
bydź continuowána tákowym porządkiem y poſtępkiem/
6:
iáki
7:
ieſt opiſány w téy to Conſtituciiéy contra perduelles, & patra=
8:
tores criminis laeſae maieſtatis. A PP. Stároſtowie w téy mie=
9:
rze zá odeſłániem Tribunálſkim/ exekuciią tám in bonis, quam
10:
in perſonis czynić máią/
11:
ſum poena trecentarum marcarum, cum
12:
motione Nobilitatis, ſi adeo fuerit fortis. iáko ná bánnity/ z ob=
13:
wieſczeniem ſzláchty od Stároſty przez vniwerſały/ choć bez
14:
mándatów náſzych/ pod niebytność náſzę.
15:
A gdźieby który
16:
Stároſtá w tym był obwiniony y przekonány/ tedy tákiż pro=
17:
ces/ y exekucia tákoważ ma bydź przećiwko nim vczynioná per
18:
viciniorem Capitaneum, do którégo dekretem Tribunálſkim o=
19:
deſłány będźie.
20:
Confoederácia ſtára: zprzyśięzenié
21:
przećiw buntownikóm y przećiw=
22:
ko Haeretykóm.
23:
IZ ktobykolwiek był tu obywátelem króleſtwá Polſkiégo/
24:
máiąc w króleſtwie Polſkim imięnie/
25:
á chćiáłby nieiákie niepo=
26:
ſłuſzeńſtwá przećiwko práwu Polſkiému poſpolitému/ álbo téż
27:
iákowé niepokoie nam y króleſtwu Polſkiému ſzkodliwé komu
28:
wyrządzáć
w Korczy 1437 Liſt 76.

29:
przez dozwolenia Páná náſzégo Królá nałáſkáw=
30:
ſzégo/ y Rad iego/ áni ná Práwie źiemſkim poſpolitym niech=
31:
ćiałby przeſtáwáć/ álbo kácérſkie błędy vnośić/ y ie forytowáć:
32:
tedy przećiwko tákowému y tákowym/ by téż niewiedźić iákié=
33:
go ſtanu y záwołánia byli/ Duchowni y świetcy/ chcemy ku
34:
ſkáźie ich powſtáć/ y obiecuiemy pod wiárą y czćią náſzą bez
35:
chytrośći y zdrády:
36:
áni im pomocą y rádą álbo przyiáźnią chce=
37:
my pomágáć/ pod wiárą y czćią náſzą: choćiaby krewnośćią/
38:
przyiáźnią po żonách/ álbo którąkolwiek bliſkośćią nam/ álbo
39:
którymkolwiek z náſzych byli powinni:
40:
áni zá nimi chcemy mó=
41:
wić żadnégo ſłowá/ ále oné chcemy y obiecuiemy káráć. Wſzák=
42:
że Praw náſzych Kśiążęcych y źiemſkich niwczym nie gwałcąc
43:
áni od nich odſtępuiąc.
44:
Confoederáciia nowa temuz podo=
45:
bna, áby ſie Diſplicentiam zá=
46:
biégáło wczás.
47:
NAprzod/ żadnégo rozerwánia między ſobą nie czynić/ áni
48:
diſmembráciiéy żadnéy dopuśćić/
49:
iáko w iednéy nierozdźielnéy
50:
R.P. áni iedná część bez drugiéy Páná ſobie obiéráć/ áni facti=
51:
one priuata z inſzym nárábiáć/ rć.
Confederá. 1573. Liſt 119.
Zyg. III. 1593. Liſt 7.

52:
O Tumulćiéch.
53:
STátut Toruńſki poćiągamy y decláruiemy/ do wſzelákich
54:
tumultów/ któréby ſie pod odiazd náſz do Szweciiéy z któréy=
55:
kolwiek miáry y przyczyny/ w mieſćiéch wſzyſtkich ná wſzelákich
56:
mieyſcách dźiáły/
57:
tákiż máią bydź ſpólnie przez vrząd Stáro=
58:
śći y Mieyſcki hámowáni y koieni: y ći którzyby tumultuowá=
59:
li/ máią bydź od nich imáni/
60:
y zá zgodnym obu vrzędów/ ták
61:
zamkowégo iáko y mieyſckiégo oſądzeniém karáni/ etiam cum
62:
refuſione damnorum, ſaluo ſcrutinio & appellatione ſzláchćico=
63:
wi tylko ná Trybunał. A gdźieby rózność między témi vrzędy
64:
byłá/ máią dośiądz informáciiéy Tribunálſkiéy.
65:
A gdźieby co
66:
ná vrzędách/ álbo iednym z nich ſchodźiło/ máią bydź o to do
67:
Trybunału ex officio pozwáni/ od vkrzywdzonych: y gdźieby
68:
winnémi byli ználeźieni/ máią bydź poena trecentarum marca=
69:
rum, & refuſione damnorum karáni.
70:
Wſzákże máią bydź bli=
71:
ſcy do ewáziiéy. Nihilominus patratores tumultus, którzyby z rąk
72:
vrzędowych/ álbo więźienia vćiekli/ ſzláchćicy/ mogą bydź ex
73:
bonis vel perſonis ſuis, w vrzędźie Grodzkim fori ſui requiro=
74:
wáni.
75:
A ieſliby krwie roźlanie ſie ſtáło/ ná gárdle karáni/ á z
76:
dóbr iego ſzkody nágradzáné/ ſaluo ſcrutinio & appellatione ná
77:
Trybunał/ bydź máią. Plebei záśię vbicunque depraehenſi,
78:
imáni/ y przez vrzędy Stárośćié/ y Mieyſckié ſądzeni/y kará=
79:
ni bydź máią.
80:
A gdźieby kto przy hámowániu tumultów mo=
81:
cą ſprzećiwił ſie tym vrzędóm/ á w tym byłby zábit ábo ránión/
82:
tedy o to vrzędóm/ áni ich ſługóm/ áni pomocnikóm/ nie może
83:
bydź akciia intentowána.
84:
A tá Conſtituciia ma ſie śćiągáć
85:
ták do źiem Koronnych/ iáko y W.X. Litewſkiégo/ y innych
86:
pańſtw do nich należących/ z czego iednák zá żądániem PP.
87:
Poſłów źiemię Pruſką wyymuiemy.
88:
Która to Conſtitucia ma


strona: 121

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Guerrách.
1:
trwáć do czáſu náznáczonégo z wrócenia náſzégo ze Szweciiéy.
2:
Item, O Tumulćiéch iáko máią bydź gáſzoné y tłumioné,
3:
znaydźieſz Titulo Kráków, Conſt. oſtátnia.
4:
Concluſia, y Párácleſis do zgody
5:
y iednośći.
6:
BArzo wiele á práwie wſzytko: bo zdrowié náſzé, ná téy po=
7:
winnośći przećiw Rzeczypoſpolitéy należy. A prędſzégo zginie=
8:
nia niémáſz, iáko gdy rozerwánié prze niezgodę álbo iákié do=
9:
puſczenié Boſkié ná Rzeczpoſpolitą przychodźi.
10:
Przeto w natru=
11:
dnieyſzé przygody, któré Rzeczypoſpolitą kiedy záchodźiły, ſtárzy
12:
Polacy zwykli do kupy, á do przyrzeczenia ſobie przyſtępowáć. Tá=
13:
tárſcy Carzowie miáſto ſymbolum ſnop ſtrzał związány nośili, áby
14:
pámiętáli ſtrzéc ſie rozerwánia.
15:
bo ſtrzałę poiedynkiem łácno zła=
16:
máć, ále związáné trudno. Czego iest wizerunk málowány w onym
17:
Támerlanie. Ale náſzy przodkowie miáſto ſtrzał, iábłko Królóm
18:
w ręce dawáli.
19:
Bo iáko iábłko cáłé á nierozdźieloné trwa dłużéy:
20:
á rozerznioné, colorem, odorem, ſaporem, y ſámo ſie od śiebie
21:
tráći. Do tegóż wiodąc, ábyſmy zgodę y iedność królowi między
22:
poddánymi ſwémi mnożyli y ſczépili.
23:
Niektórzy Mądrość y artem
24:
regiam to zową, niezgody między poddánémi ſwémi wpuſczáć, áby
25:
ich ná podatki rychléy przywiedli. Nie ták ſtárzy pánowie Pol=
26:
ſczy czynili: ále do zgody, do iednośći záwżdy poddánych ſwoich wie
27:
dli,
28:
y dla tego przyśięgáią, Pacem inter diſsidentes manu tene=
29:
bo do tego przymiérzáiąc y przymawiáiąc ſie ſwą przypowieśćią,
30:
iáko y znákiem iábłká pokázuią iáwnie, któré w ręku piáſtuią,
31:
gdy ich Królmi czynią, á ná iábłku krzyż:
32:
áby zgodę w Pánu Kry=
33:
ſtuśie mnożyli, y onę przed oczymá mieli. Bo co w rękach nośi=
34:
my piáſtuiąc, to przed oczymá mieć káżdy muśi poſpolićie. Król
35:
Lokietek w téy mierze między wſzytkimi królmi ſławę odźierżał:
36:
Bo páńſtwo to, któré było prze rozrodzenié Królewiców Polſkich,
37:
rozerwáné, y ná ſztuczki rozdźieloné, ón ie záś reuniował, y do ie=
38:
dnośći do kupy przywiódł. Przeto tym iábłkiem zá tę cnotę ſłu=
39:
ſznie ma bydź dárowány:
40:
wedle przypowieśći trzech onych Bogiń:
41:
Pulchriori detur. Acz téy ſławy iego y ſyn iego Káźimiérz Wielki
42:
popráwił: nietylko że Ruſkié kráie ziednoczył, ále iże Práwá ſpi=
43:
ſawſzy, ſtabilimentum regni wielkié vczynił.
44:
Tákże po nim Iá=
45:
gełło, który kśięztwo wielkié vniował. Wołyn, Kiiów, Podláſzé,
46:
etć. Przetóż pánowie Polacy y Litwá niechcąli zginąć nagle, niech


strona: 122

1:
ſie trzymáią przodków ſwych tego zwyczáiu y trádiciy:
2:
A żadnémi
3:
dáry áni prośbámi, áni złotem, áni żelázem nie dáli ſie od téy ie=
4:
dnośći vniiéy y diſmembráciiéy odrywáć. Do iednośći práwéy,
5:
y iednośći wiáry, áby ſie ćiſnęli, á mocy ſwéy rozdźiałámy nowé=
6:
mi nie dáli ſie rozrywáć.
7:
OBRONA
8:
TRZECIA POWINNOSC
9:
KROLEWSKA.
10:
Poddánych Króleſtwá ſwégo brónić, rá=
11:
dą, y brónią woienną, y dilatatione finium.
12:
RADĄ.
13:
Wſzytkich niebeſpieczenſtw obmyśla=
14:
wánia, piérwéy rádą niz woyną ko=
15:
ſztowáć.
Káźimiérz w Nieſzo. 1454. Liſt 95.

16:
OBiecuiemy/ iż żadnych vſtaw nowych niechcemy czynić/ á=


strona: 123

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Obronie.
1:
ni roſkażemy poddánym náſzym ná woynę ſie ruſzyć przez Séy
2:
my poſpolitégo: który ma bydź w káżdéy źiemi.
3:
Temuz podobna vſtáwá.
4:
POſpolité ruſzenié woyny nieináczéy/ iedno rozmyſlnie y
5:
z ſłuznych przyczyn y potrzeby poſpolitéy ná przyſzłé czáſy vſtá=
6:
wiáć będźiemy/ wedle vſtáwy ſtátutów: piérwéy złożywſzy
7:
Séym Wálny y Powiátowy.
8:
A gdy będźie vchwaloné ruſze=
9:
nié poſpolité/ ku odmięnieniu iego/ Séymy niemáią bydź ſkłá=
10:
dáné: áby zá ſkazániém y obwołániem woiennym/ gdy ſzlách=
11:
tá ná woyne zgotuie ſie/ ieſliby tegóż czáſu muśieli ſie ſkłádáć/
12:
dwoiákim nakłádem obćiążeniby muśieli bydź.
13:
Powiátowé Séymy przed woyną
14:
niech będą.
15:
IZeſmy ſie ták zwolili ze wſzyſtkimi poddánémi náſzémi/ á=
16:
by káżdą woienną wypráwę Séymiki Powiátowé ná miey=
17:
ſcach wedle zwyczáiu vprzédzáły.
18:
Dla tego vſtáwiamy: iż
19:
my y potomkowie náſzy/ ilekroć Woynę poſpolitą zechcemy
20:
mieć za potrzebą iáką/ tylekroć Powiátowé Séymy mamy á=
21:
bo máią vſtáwić. To ieſt obywátelóm źiemie Krákowſkiéy w
22:
Proſzowicach:
23:
Sądeckiéy y Biéckiéy/ we Czchowie: Sędo=
24:
mirſkiéy/ Nowym mieśćie: w Wielkiéy Polſcze y w Szcho=
25:
wſkiéy źiemi/ we Srzedźie: Siérádzkiéy y Wieluńſkiéy/ w Sié
26:
rádzu: Lęczyckiéy/ Kuiáwſkiéy/ y Brzéſkiéy/ w Brzéśćiu:
27:
Do=
28:
brzyńſkiéy/ Rypieńſkiéy/ Goſtyńſkiéy/ Socháczowſkiéy w Ry=
29:
piniu: Ráwſkiéy w Ráwie: Lubelſkiéy/ y Lukowſkiéy/ w V=
30:
rzędowie: Chełmſkiéy y Rubieſzowſkiéy y Bełſkiéy/ w Buſku:
Zygmunt w Piotrk. 1538.

31:
Przemyſłkiéy w Mośćiſkach: Podolſkiéy w Kámieńcu: Sá=
32:
nockiéy/ w Sánoku: Lwowſkiéy/ w Wiśni: Hálickiéy/ w
33:
Trębowli: áby rádźili około potrzeby/ któráby nád námi y kró=
34:
leſtwem wiśiáłá.
35:
Przećiwko tym Státutóm exceptia.
36:
A Iż niepewna ieſt przyſzłych czáſów wiádomóść/ áni prze=
37:
ćiwko
Ian Olbr. 1496. Liſt 105. Zygmunt w Kráko. 1527.

38:
nim mogą bydź dáné pewné rády y opátrzenia:
39:
będźie


strona: 124

1:
w mocy náſzéy zá Dekretem tego Seymu ruſzyć woynę poſpo=
2:
litą: gdźieby tákowa nawálna potrzebá przyſzłá/ żeby pomoc
3:
vchwaloná nie mogłá temu doſyć vczynić.
4:
GRANICE.
5:
Gránice Koronné, y Wielkiégo X.
6:
Litewſkiégo, obiecuie Król nie=
7:
umnieyſzáć, ále ich brónić.
8:
A To wſzyſtko/ co ieſt nieſłuſznie od tego Króleſtwá odda=
9:
lono álbo rozerwano/ wedle mocy méy/ do tegóż Króleſtwá
10:
przygromádzę:
11:
Gránic króleſtwá mégo Polſkiégo nie będę v=
12:
mnieyſzáć/ ále ráczéy wedle możnośći méy brónić y rozſzérzáć
13:
będę. Ták mi Boże pomagay/ y té święté boſkié Ewányelie.
Alexánder Liſt 161. w Przyśiędze Krole.

14:
Tákze y Królowie poſzledni
15:
przyśięgáią.
16:
A To wſzyſtko co ieſt nieſłuſznie od tego Króleſtwá/ y od
17:
Wielkiégo Kśięztwá Litewſkiégo/ y od tych Pańſtw iákimkol=
18:
wiek obyczáiem oddalono/ álbo przez woynę/ álbo którymkol=
19:
wiek inſzym ſpoſobem oderwano/
20:
do tegóż króleſtwá Polſkié=
21:
go/ y Wielkiégo X. Litewſkiégo przygromadzę: á gránic Kró=
22:
leſtwá tego/ y Wielkiégo Kśięztwá Litewſkiégo nie będę v=
23:
mnieyſzáć/ ále ráczéy będę brónić/ y rozſzérzáć. Ták mię
24:
Boże wſpomoż.
25:
POSELSTWA.
26:
A tego naprzód przez poſelſtwo, y
27:
rádámi dobrémi dochodzić.
w Przyśię. Zygm. III. 1588. Liſt. 6. w Confir. Stepháno. 1573 Liſt 147.

28:
A w ſpráwách Koronnych/ któré ſie dotykáć będą oſoby
29:
náſzéy/ y Doſtoieńſtwá náſzégo/ poſelſtw do cudzych kráiów
30:
wyſyłánia/ y cudzych tákże poſelſtw ſłuchánia/ y odpráwowá=
31:
nia Wóyſk iákich/ álbo żołniérzów zbiéránia álbo prziymowánia.


strona: 125

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Obronie gránic.
1:
My/ y potomkowie náſzy/ nic záczynáć y czynić nie mamy
2:
bez rády Rad Koronnych oboygá narodu: Spraw Séymo=
3:
wi należących niwczym nie wzruſzáiąc.
4:
A wſzákóż té poſel=
5:
ſtwá/ któréby ſie Rzeczypoſpolitéy nie dotykáły/ á mogły bydź
6:
wedle ich czáſu y potrzeby odpráwowáné: tedy té mamy/ y bę=
7:
dźiem mogli záwſze odpráwowáć/ zá wiádomośćią Panów
8:
Rad Koronnych/ oboygá narodu/ którzy przez nas mieſzkáć
9:
będą.
10:
De pactis & foederibus, zwyczáy=
11:
nych, nowych ſie wyſtrzégáć, ab=
12:
ſolutum dominiū nienáruſzáiąc.
13:
PActa & foedera z Pány poſtronnémi/ zwłaſczá pogránicz=
14:
némi mámy ponowić:
15:
á nigdy pakt y foederá/ tákże legáciy ſłu=
16:
chánia/ odpráwowánia/ wyſyłánia/ okróm wiádomośći Pá=
17:
nów Senatorów/ zwłaſczá ná Dworze będących/ czynić nie
18:
mamy.
Zygm. III. 1588. Liſt 14.

19:
GOTOWOSC.
20:
Gotowość w rzeczach woiennych
21:
y inné Appáraty woienné, nie=
22:
przyiaćielá od vporu hámuie, &
23:
opinionem virtutis militaris do=
24:
chowuie.
Stephán w Confir. 1576. Liſt 159.
Zygm. III. w Confir. Páct. Liſt 15.

25:
A Czáſu woyny będźiemy potrzeby wſzyſtkié koſztem ſwym
26:
odpráwowáć/ iáko dźiáłá/ prochy/ puſzkarze/ draby/ y ſtraż
27:
wſzeláką.
28:
Temuz podobny.
29:
Item/ Dźiał woiennych moc niepodłą ku potrzebie Kró=
30:
leſtwá Polſkiégo/ y Wielkiégo Kśięztwá Litewſkiégo potrze=
31:
bną.
32:
A zwłaſcza ieſliby ſie zdáło kiedy Nowogrodá/ Pſko=
33:
wá/ álbo Smoleńſká dobywáć/ wſzyſtkié ku téy rzeczy ták dźiá=
34:
łá/ iáko y prochy/ y kule potrzebné z Króleſtwá Szwedckiégo/
35:
będźiemy koſztem ſwym dodawáć.
36:
ZAMKI.
37:
Zamki ſtáré kto ma opátrowáć.
38:
Item/ Ieſli który zamek ſtáry będźie potrzebował oprá=
39:
wy: tedy czáſu pokoiu Burgrábiá álbo Dźierżawcá/ álbo któ=
40:
rému ieſt poruczón/ będźie powinien ij opráwowáć.
41:
Ale gdy
42:
ſie zácznie woyná/ álbo rozruch iáki: tedy zamki náſzé ná pográ
43:
niczu Króleſtwá náſzégo połóżoné y będącé/ ludźie onych po=
44:
wiátów/ gdźie zamki ſą położoné/ będą powinni popráwo=
45:
wáć y budowáć.
Lódwik. w Przywi. 1374.

46:
Item, Ieſli który zamek dla obrony y pożytku tego Króle=
47:
ſtwá/ zá rádą y zwoleniem Pánów zechcemy budowáć: tedy
48:
ná budowánié onégo ćiź przełożeni w Króleſtwie będą powin
49:
ni pomágáć.
Káźim. W. w Wiſlicy 1368. Liſt 33.

50:
A ieſli króm wiádomośći y zwolenia téyże ſzlách=
51:
ty y Pánów zechcemy budowáć: tedy to budowánié náſzym
52:
koſztem y wydatki czynić będźiemy.
53:
Item, in Conuentione pactorum conuentorum, Zygmunt
54:
III. Artykuł 7. ku temuż znaydźieſz.
55:
OKAZOWANIE.
56:
IZ w zbroynym Rycérztwie zacność/ y obroná wſzyſtkié=
57:
go Króleſtwá należy: przetóż powinien ieſt kożdy Rycérzki
58:
człowiek wedle wielkośći máiętnośći ſwych y dochodów Rze=
59:
czypoſpolitéy z pewną liczbą zbroynych ludźi ſłużyć/ y iéy po=
60:
mocen bydź.
61:
Spoſobność y gotowość, okázowá=
62:
nié zſobą przynośi.
63:
CO ſie tycze okázowánia w Powiećiéch/ żeby ná dźiéń pe=
64:
wny poſtánowiono było:
Zyg. Aug. Piotrko. 1562.

65:
áby ſie wiedźieć mogło/ iáko kto z
66:
Rycérzkiégo ſtanu wedle powinnośći ſwoiéy ſzlácheckiéy ieſt
67:
gotów ku ſłużbie Rzeczypoſpolitéy/ á ku obronie oyczyzny ſwo=
68:
iéy. Skłániáiąc ſie ku prośbie Poſłów źiemſkich/ roſkázuiemy:
69:
áby to okázowánié we wſzytkich Woiewództwách ná dźiéń S.
70:
Woyćiechá/ Roku 1564. było: á tám iżby Woiewodowie/


strona: 127

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o okázowániu.
1:
Káſztelani/ y inni Dignitarze wſzyſcy okázowáć ſie téż byli po=
2:
winni/ ſub poena in ſtatuto expreſsa de expeditione generali.
3:
A
4:
Woiewodowie mieyſc do okázowánia tákiégo w głównych
5:
mieśćiéch wywołáć á oznáczyć pod tákąż winą będą powinni.
6:
Ná drugim Séymie okázowánié.
Zyg. Aug. w Wárſzá. 1563.

7:
GDyż prze pilné ſpráwy Seymowé/ któré ſie ták długo pro=
8:
wádźiły/ á panowie Woiewodowie y ſzláchty wiele zábáwić
9:
ſie tu muśieli/ Okázowánié dóydź ná czás náznáczony nie mo=
10:
gło:
11:
przeto zá zwoleniem Séymowym odkłádamy ie ná świę=
12:
to świętégo Máćieiá Apoſtołá bliſko przyſzłé: tego dokłádá=
13:
iąc/ áby iuż tám ták ſie káżdy okazác był powinien: iáko woynę
14:
poſpolitą ieſt powinien ſłużyć.
15:
Y iuż mieyſcá Woiewódz=
16:
twóm ku tákowému okázowániu ſkłádamy.
17:
Woiewództwu Krákowſkiému/ v Krákowá przed Káźi=
18:
miérzem.
19:
Poznáńſkiému/ v Poznániá.
20:
Sędomirſkiému/ v Pokrzywnice.
21:
Káliſkiému/ v Pyzdr.
22:
Sierádzkiému/ v Siérádzá/ y źiemi Wieluńſkiéy.
23:
Lęczyckiému/ v Lęczyce.
24:
Brzeſkiému/ v Brześćia.
25:
Inowłocłáwſkiému/ v Inowłocłáwiá.
26:
Ziemi Dobrzyńſkiéy/ v Lipná.
27:
Ziemióm Ruſkim/ Lwowſkiéy/ v Glinian z Woiewodą.
28:
Przemyłſkiéy/ v Medyki.
29:
Sánockiéy/ v Sánoká.
30:
Chełmſkiéy/ v Chełmá.
31:
Hálickiéy/
32:
Trębowelſkiéy/ v Háliczá.
33:
Kołomyyſkiéy/ v Háliczá.
34:
z Káſztelanem.
35:
Wioewództwu Podolſkiému/ v Baliná.
36:
Lubelſkiému/ v Lubliná nád Byſtrzycą.
37:
Bełſkiému/ v Bełzá.
38:
Płockiému/ v Ráćiążá.
39:
Mázowieckiému/ ná trzech mieyſcách/ gdźie ſądy ſwé no=
40:
wé mieli.
41:
Ráwſkiému/ v Socháczowá.
42:
To naprzód opátruiąc: áby żadnych krzywd/ żadnych ſzkód/


strona: 128

1:
nikomu/ ták Duchownégo/ iáko Swietckiégo ſtanu/ czynić
2:
nikt nie śmiał:
3:
ták oſobóm/ iáko ſługóm y poddánym ich: ták
4:
ná mieyſcu/ iáko w ćiągnieniu ná mieyſce/ y w ćiągnieniu od
5:
mieyſcá ku okázowániu náznáczonégo. A ktoby ſie tego wa=
6:
żył/ żeby krzywdę álbo ſzkodę komu vczynił:
7:
tedy ten pozwány
8:
do Stároſty/ ((tekst łać.))
9:
ma to zápłáćić/ wedle oſzácowánia ſtrony obrażo=
10:
ney/ medio iuramento: á reus poterit etiam iutamento euadere,
11:
quod neque per ſe, neque per ſeruum ſuum tego nie vczynił.
12:
A iż ná tákowé ziáchánia ludźi ſie wiele zwiéźć muśi róznych
13:
myśli/ álbo téż zánieprzyiáźnieni/ álbo zwaśnieni/ by ſnać ku
14:
iákim roſtérkóm álbo zwádóm nie przyſzło: przeto ieſt potrze=
15:
bá pokóy poſpolity w tym oſtrzédz.
16:
Ieſliby tedy kto kogo w ćiągnieniu do mieyſcá náznáczoné=
17:
go dwie niedźieli przedtym/ álbo názad do domu odćiągáiąc
18:
we dwie niedźieli po okázowániu nágábał:
19:
táki przez Woiewo
20:
dę álbo Káſztelany z Vrzędniki źiemſkiémi przy okázowániu/
21:
gdy nań dowód ſłuſzny dwu ſzláchćiców poczćiwych zeznány
22:
będźie/ poiman bydź ma/ y w więźieniu dwie niedźieli trzy=
23:
man:
24:
á vchoway Boże/ żeby kto kogo álbo w ćiągnieniu/ álbo
25:
ná mieyſcu/ álbo w odćiągnieniu zábił infra praeſcriptum tem=
26:
pus: tákowy ma bydź przez Woiewodę y Káſztelaná poiman y
27:
ſądzon:
28:
od Woiewody/ gdy Woiewodá będźie: álbo od Ká=
29:
ſztelaná z Vrzędniki źiemſkimi: ná co ſcrutinium doſtáteczné ma
30:
bydź/ ſicut in recenti crimine, y ná gárdle ſkaran:
31:
á ieſliby ziá=
32:
chał boiąc ſie kaźni/ tedy ma bydź proſcriptus y bannitus de Re=
33:
gno, Dominisque nobis ſubiectis: ac bona eius debent confi=
34:
ſcari ad inſtigationem propinquorū, wedle Státutu Anni 1507.
35:
A ieſliby kto ránił/ ma bydź poiman/ y tákże ſądzón za ſłu=
36:
ſznym ſcrutinium, y do wieże wſádzón: á ták Rok siedźieć ná
37:
dnie w Stároſtwie blizſzym okázowánia/ y z więzienia nie wy=
38:
chodząc zá ránę parti laeſae dáć ſto grzywien.
39:
A to Woiewo=
40:
da álbo Káſztelan káżdy ma exequowáć y Stároſtá/ gdy mu
41:
winowáćiec oddán będźie/ ((tekst łać.))
42:
A to wſzyſtko co ſie poſtánowiło/ ná ten
43:
ieden raz okázowánia tylko ściągáć ſie ma/ ad hunc ſolum a=
44:
ctum pro hac vice.
45:
Od okázowánia, pro hac vice tantum, máią bydź wolni
46:
Dworzánie/ y ſłudzy dworſcy náſzy/ którzy ná ten czás przy nas
47:
oſobámi ſwémi będą. A tákiż téż żołniérze/
48:
którzy nam zá


strona: 129

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Wićiach.
1:
pieniądze náſzé żołniérſką ſłużą/ álbo ná ten czás ſłużyć będą.
2:
Tákże y Rewizorowie/ któréſmy ku rewidowániu dóbr náſzych
3:
deputowáli.
4:
A wſzákże tákowi wſzyſcy będą ſie winni potym
5:
rázem iednégo dniá okazáć w Powiećiéch ſwych/ po roſpuſcze=
6:
niu żołniérzów w ſześć niedźiél:
Zygmunt w Bydgo. 1520. Liſt 25.

7:
od ſądów téż wſzelákich żołnié=
8:
rze tákowi wolni będą/ áż do przyſzłégo Wálnégo Séymu: o=
9:
prócz tych/ którzy ku zapiſóm ſpráwy iákié máią/ álbo mieć bę=
10:
dą. A ták ku lepſzému tego wſzyſtkiégo świádectwu/ Pieczęć
11:
náſzę przyćiſnąćeſmy kazáli.
12:
Dan w Wárſzáwie ná Séymie
13:
Wálnym Koronnym/ piérwſzégo dniá Kwietniá/ Roku Bo=
14:
żégo/ Tyśiącnégo/ pięćſętnégo/ ſześćdźieśiątégo czwartégo.
15:
Pánowánia náſzégo/ Trzydźieſtégo piątégo.
16:
WICI.
17:
Wići przed woyną máią bydź
18:
wyſyłáné.
19:
VStáwiamy/ y ten porządek czynimy: áby gdy poſpolité
20:
ruſzenié wedle dawnych Státutów przez nas y potomki náſzé
21:
będźie vchwaloné: tedy troie Wići iedné zá drugimi oſobno
22:
niech będą ſłáné/ á ná oſtátnich liśćiéch Wići/ będźie miánowan
23:
dźień Séymików Powiátowych.
24:
Ná który czás w Powie=
25:
ćiéch Káſztelani powiátowi będą powinni z ſzláchtą ſie ziecháć/
26:
y między ſobą poſtánowić iednoſtáynie czás y mieyſce: ták áby
27:
ſie ſzláchtá Powiátów z ſwémi Káſztelany ná mieyſce poſpoli=
28:
tému ruſzeniu náznáczoné ziecháłá.
29:
A Káſztelan w ciągnie=
30:
niu ſpráwiedliwość z ſzláchty czynić ma/ tym którzy ſie ná nie
31:
ſkárżą o ſzkody y o krzywdy: á niepoſłuſzné nam y potomkóm
32:
náſzym będźie odnośić: co ieſli nie vczyni/ ſam ſzkody płáćić bę=
33:
dźie.
34:
A gdyby Káſztelan dla choroby álbo dla innéy przyczy=
35:
ny ćiągnąć niemógł/ tedy ma ná mieyſce ſwé godnégo inégo
36:
ſzláchćicá náznáczyć/ ku wypełnieniu przerzeczonych rzeczy.
37:
Iedné Wići zá dwoie nie máią bydz
38:
ſłáné.
Zyg. Aug. w Piotrko. 1550.

39:
WIći iedné zá dwoie bez vchwały Séymowéy nie máią


strona: 130

1:
bydź wyſyłáné/ iedno iedné po drugich wedle Státutu. A o=
2:
koło wyzwolenia od woyny wedle ſtárádawnégo zwyczáiu y
3:
práwá poſpolitégo záchowamy ſie.
4:
POTOCZNA OBRONA.
5:
Bronić od nieprzyiaćielá Szláchtá
6:
powinná byłá.
7:
TO iedno wyráźiwſzy: iż gdźieby naiazd nieprzyiaćielſki ná
8:
rzeczone Kroleſtwo zkąd przypadł: tedy ſzláchtá Koronna ku
9:
odpędzeniu ich ſrogośći ma ſie záſtáwić ze wſzytką mocą.
10:
Królowie poſzledni potym tę po=
11:
winność ná ſię przyięli, Quártę
12:
oſtáwuiąc.
13:
GRánice Koronné oboygá narodu/ wſzyſtkich Panſtw do
14:
Korony należących/ od wtárgnienia nieprzyiaćielá wſzelákié=
15:
go/ obroną opátrowáć nakłádem náſzym mamy/
16:
y powinni bę=
17:
dźiemy y potomkowie náſzy/ oſtáwuiąc Quártę w mocy we=
18:
dle Státutu Polſkiégo.
19:
Podobna temuz
20:
Ale tu y potomki obowięzuie y Król Zygmunt III. to
21:
wſzyſtko confirmuie y rátifikuie.
22:
GRánice Koronné oboygá narodu y wſzyſtkich Pańſtw do
23:
Korony należących/ od wtárgnienia nieprzyiaćielá wſzelákie=
24:
go/ obroną opátrowáć/ nakłádem náſzym mamy y powinni bę=
25:
dźiem y potomkowie náſzy/ oſtáwuiąc Quártę w mocy we=
26:
dle Státutu Polſkiégo.
27:
Diſcurs niektórych.
Ludwik w Przywileiu w Koſzycá. dány 1374. Liſt 40.
Henryk w Confirmá. 1574.
Stephán 1576. Liſt 147.
Zygm III. w Confir. 1587.

28:
MIáſto nakłádów ná obronę potoczną, y áby Quártá domá zo=
29:
ſtáłá, rádzą niektórzy,
30:
Márchionatus Niemieckim ſpoſobem po=


strona: 131

Práwá krolew. albo wálnego Kśięgi pier. o Ruſzeniu poſpolitym.
1:
ſtánowić. Bo Márchionów vrząd iest, pográniczną obronę dzier=
2:
żeć: y ztąd ie Marchiones ięzykiem ſwym zową, co gránice ſtrzédz
3:
winni.
4:
Tych iest przednieyſzych ſześć, Antuerpienſis Marchio od
5:
Fránciiéy obronę dźierży: Auſtriae od Węgier: Moráwſki od Má=
6:
łéy Polſki: Brándenburſki Márchio od Wielkiéy polſki: Turyń=
7:
ſki od Angliiéy.
8:
A ná to máią páńſtwá vdźiélné Práwem pe=
9:
wnym, kędy oné źiemie ruſzyć mogą, y zamki opátruią przy gráni=
10:
cy: puſzkárnie, prochownie, płátnérze, fundowáné máią, y inné
11:
áppáraty woienné: owa ſie káżdy funduie ná to.
12:
Ieſliby ieden nie
13:
mógł zádźierżeć ná ſobie nieprzyiaćielá, tedy go blizſzy winni ráto=
14:
wáć. Ták y v nas od Tátárów kiedyby ieden Márchio Nieſtro=
15:
wy był, kędy Szárygród: Drugi Bohowy, kędy Brácław: Trzeći
16:
Nieprowy, kędy Kiiów:
17:
A tákże y wysſzéy od Moſkwy nád Dźwi=
18:
ną od Smoleńſka, Witepſká, Inflant, áż do morzá, któréby prá=
19:
wem lennym álbo niewárownym dźierżeli, żeby tym pilniéy ſie
20:
fundowáły zamki: ſtrzelby, żołniérze, wybráńce, kozaki, etć. mie=
21:
li:
22:
tedybyſmy tych háłáſów, vſtáwicznych poborów ták ćiężkich
23:
vſzli, y Quártáby zoſtáłá domá. Gdyż to iest iákoby lex naturae:
24:
że dálſzé członki w ćiele winné brónić ćiáłá y vitalia membra.
25:
A
26:
vitalia membra (iáko iet ſerce, głowá) winné duchem, porádą, y
27:
mocą pośiłkowáć oné odległé członki: iáko ſą ręce, nogi, etć. rá=
28:
mioná którémi ſie człowiek zwykł brónić.
29:
O Woynie/ álbo Ruſzeniu poſpolitym/ nic záczynáć nie
30:
mamy/ imo pozwolenié Séymowé wſzech ſtanów/ áni zá grá=
31:
nice Koronné oboygá narodu Rycérztwá Koronnégo/ woien=
32:
nym obyczáiem wywodźić:
33:
żadnym ſpoſobem/ áni prośbą ná=
34:
ſzą Królewſką/ áni płáceniém piąći grzywien ſuper haſtam, my
35:
y potomkowie náſzy Królowie Polſczy niemamy/ y ſłowem
36:
náſzym Królewſkim przyrzékamy.
Henryk w Confirmá. 1573. Liſt 147.

37:
Wſzákże/ ieſlibyſmy zá v=
38:
chwałą Séymową ruſzenié poſpolité vczynili/ iednák nie dłu=
39:
żéy mamy dźierżeć poddánych náſzych ná mieyſcu/ tám kędy im
40:
Wićiámi oſtátecznémi/ to ieſt/ Liſty woiennémi czás y mieyſce
41:
oznáczemy/ iedno dwie niedźieli.
42:
A ieſlibyſmy zá pozwole=
43:
niém wſzech ſtanów zá gránice poddáné ſwé wywiéźć chćieli/ á
44:
oni nam tego dobrowolnie dozwolili/ tedy ná káżdégo zoſo=
45:
bná iézdnégo żadnéy oſoby nie wyymuiąc/ tákże y ſzláchćicá pie
46:
ſzégo woynę ſłużyć powinnégo/ powinniſmy im dáć/
47:
niż ſie z


strona: 132

1:
gránic ruſzámy/ po piąći grzywien: á nie mamy ich dłużéy trzy=
2:
máć ná żołdźie tych piąći grzywien/ iedno ćwierć roku. Roz=
3:
dźiału żadnégo ná częśći wóyſk/ ták wielkiéo iáko y máłégo/ nie=
4:
czyniąc między nimi.
5:
A ieſlibyſmy ich do dwu niedźiél nie ruſzéli
6:
zá gránice/ tedy przy nas dłużéy trwáć nie będą powinni. A
7:
czáſu woyny będźiemy potrzeby wſzyſtkié koſztem ſwym odprá
8:
wowáć/ iáko dźiáłá/ prochy/ puſzkarze/ draby/ y ſtraż wſzeláką.
9:
Temuz podobny.
10:
O Woynie/ álbo Ruſzeniu poſpolitym/ nic záczynáć nie ma=
11:
my/ imo pozwolenié Séymowé wſzech ſtanów/ áni zá gránice
12:
Koronné/ oboygá narodu Rycérztwá Koronnégo woiennym
13:
obyczáiem wywodźić/
14:
żadnym ſpoſobem/ áni proſbą náſzą
15:
Królewſką/ áni płáceniém piąći grzywien ſuper haſtam, my y
16:
potomkowie náſzy Królowie Polſczy nie mamy/ y ſłowem ná=
17:
ſzym Królewſkim przyrzékamy.
18:
Wſzákże/ ieſlibyſmy zá vch=
19:
wałą Séymową Ruſzenié poſpolité vczynili/ iednák nie dłu=
20:
żéy mamy dźierżeć poddánych náſzych ná mieyſcu/ tám kędy im
21:
Wićiámi oſtátecznémi/ to ieſt/ Liſty woiennémi czás y mieyſce
22:
oznáczymy/ iedno dwie niedźieli.
23:
A ieſlibyſmy zá pozwole=
24:
niém wſzech ſtanów zá gránice poddáné ſwé wywieźć chćieli/
25:
á oni nam tego dobrowolnie dozwolili: tedy ná káżdégo zoſo=
26:
bná iézdnégo/
27:
żadnéy oſoby nie wyymuiąc/ tákże ſzláchćicá pie=
28:
ſzégo woynę ſłużyć powinnégo/ powinniſmy im dáć/ niż ſie z
29:
gránic ruſzymy/ po piąći grzywien: á nie mamy ich dłużéy trzy=
30:
máć ná żołdźie tych piąći grzywien/ iedno ćwierć roku.
31:
Roz=
32:
dźiału żadnégo ná częśći wóyſk/ ták wielkiégo/ iáko y máłégo
33:
nie czyniąc między nimi. A ieſlibyſmy ich do dwu niedźiel nie
34:
ruſzéli zá gránice/ tedy przy nas dłużéy trwáć nie będą powin=
35:
ni.
36:
A czáſu woyny będźiem potrzeby wſzyſtkie koſztem ſwym
37:
odpráwowáć/ iáko dźiáłá/ prochy/ puſzkarze/ draby/ y ſtraż
38:
wſzeláką.
Stephan w Conſti. 1576. Liſt 159.
Zygm. III. w Confir. 1587. Liſt 6.

39:
Potwiérdzenié tego, wſzyſtkiégo,
40:
przez Zygmuntá Trzećiégo, w
41:
przyśiędze y Confirm. Praw.
42:
WSzyſtki Práwá/ Wolnośći/ Przywileie poſpolité y oſobné


strona: 133

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Ruſzeniu poſpo.
1:
rć.
2:
od Królów Káźimiérzá ſtárégo/ Lódwiká rć. áże do Hen=
3:
ryká/ Stephaná/ królów Polſkich/ y Wielkich Kśiążąt Lite=
4:
wſkich przodków moich/ ſłuſznie y práwnie wydáné/ pozwo=
5:
loné/ darowáné:
6:
álbo téż od wſzyſtkich Pánów pod Interregnum
7:
poſtánowioné/ y vrádzoné y mnie ofiárowáné/ etć. Ták=
8:
że pákté y condicię z moimi Poſły poſtánowioné/ w rękách bę=
9:
dę trzymał/ záchowywał/ ſtrzégł/ dźierżał:
10:
we wſzyſtkch Ar=
11:
rtykuléch/ condyciach/ y punktćiéch w tychże wyráżonych/ rć.
12:
Co w Metryce dáléy znaydźieſz.
Zyg. III 1593. Liſt 8.
Zyg. III. 1593. Liſt 8.

13:
O poſpolitym ruſzeniu pod czáſem
14:
odiázdu królewſkiégo z Korony.
15:
A Iz tego ieſt pótrzebá/ áby pod czás odiáchánia náſzégo tá
16:
Rzeczpoſpolita od wſzech poſtronnych nieprzyiaćielſkich naiá=
17:
zdów y gwałtów byłá opátrzoná.
18:
Przetóż gdźieby co gwał=
19:
townégo do nieprzyiaćiół poſtronnych/ y wielka iáka nawáł=
20:
ność od możnégo iákiégo nieprzyiaćielá/ pod czás odiázdu náſzé=
21:
go/ ná Rzeczpoſpolitą przypádłá/
22:
tedy vchwalamy z pozwo=
23:
leniém wſzyſtkich ſtanów/ ná wſzeláką gwałtowną moc/ y na=
24:
iazd nieprzyiaćielſki/ poſpolité ruſzenié/ y tą vchwałą ninieyſzą
25:
po publikowániu Conſtituciy Séymu tego ma bydź zá dwoie
26:
Wići poczytano: á W. X. Litewſkim/ przez liſty woienné/ we=
27:
dle dawnégo zwyczáiu.
28:
O Conuokáciiéy Arcybiſkupiéy,
29:
czáſu poſpolitégo Ruſzenia w
30:
niebytnośći Królewſkiéy.
31:
A Ieſliby tákowy gwałt/ pod czás odiázdu náſzégo ná
32:
R.P. przypadł/ którémuby ſie ináczéy odeprzéć nie mogło/ ie=
33:
dno poſpolitym ruſzeniém/
34:
tedy trzećie tákowym ſpoſobem
35:
wyſłáné wići bydź máią. Naprzód Hetmánowie ták Koron=
36:
ni/ iáko y W.X. Litewſkiégo/ vpátrzywſzy iáko naprędzéy bę=
37:
dźie mógł niebeſpieczeńſtwo/ któréby ná R.P. przychodźiło/
38:
obwieśćić ma X. Arcybiſkupowi/
39:
który záraz obwieśćić powi=
40:
nien Senatoróm oboygá narodu/ y czás náznáczyć iáki/ ná
41:
któryby wſzyſcy ziácháć ſie mogli do Wárſzáwy/ á tám ziácha=


strona: 134

1:
wſzy ſie
2:
conſultatione facta vigore vchwały ninieyſzéy/ będą
3:
mogli PP. Senatorowie trzećie Wići zá ſpólną zgodą roze=
4:
ſłáć. Zá którémi káżdy/ ſub poena de expeditione bellica ſanci=
5:
ta, ſtáwić ſie ná mieyſce będźie powinien.
6:
WOYNA MORZKA.
7:
O woyſku morzkim, iáko ieſt wielce
8:
potrzebné do wiela rzeczy, téz obiecuią przerzeczeni Poſłowie.
9:
NAiáſnieyſzégo Królá obránégo/ iáko ſkoro zá wolą Bożą
10:
do Króleſtwá ſwégo przyiedźie/
11:
że winien będźie woyſko morz=
12:
kié potrzebné/ doſtátecznie/ ku obronie portów morzkich/ y zá=
13:
dźierżeniu Dominium maris, Páńſtwá Koronnégo/ y prowin=
14:
ciy iemu przyległych/ ták iáko ſie podáie wſzyſtko ono położenié
15:
mieyſc Polſkiégo páńſtwá/ ſwym koſztem chowáć.
16:
Któré to
17:
woyſko ták ſpoſobi y poſtánowi/ iáko rzecz będźie potrzebo=
18:
wáłá wedle porády ſtánów Koronnych. Którégo woyſká po=
19:
żytek ſie pokaże wielki ku zábronieniu Náwigáciiey portu Na=
20:
rewſkiégo/ y ku doſtániu y dobyćiu tego portu do Królestwá
21:
należącégo.
22:
O tymze Zygmunt III. ſtánowi.
23:
Item/ Woyſko Morzkié wſzyſtkiémi doſtátkámi opátrzo
24:
né/ ku potrzebie Korony Polſkiéy y Wielkiégo Kśięztwá Lite=
25:
wſkiégo ſwym kosztem chcę wyſtáwić/
Henr. Król 1573. 16. MAij Liſt 129. ((tekst łać.)) opiſuie

26:
áni w tym vſtawáć bę=
27:
dźiem/ záſtáwiáiąc ſie ná morzu dla potrzeby Korony Polſkiéy/
28:
y Wielkiégo Kśięztwá Litewſkiégo.
w Confir. Pakt. Liſt 15.
O tymże czytay wyzſzéy tit. Inwentarz. Liſt 105.

29:
PRZYPOMNIENIE.
30:
OD Narwie do Gdańſká álbo do Lemburgu, iest 130. mil mo
31:
rzem brzegu pięknégo, y wielce pożytecznégo: zkąd go Moſkiew=
32:
ſki ſtáry zwał Serebrnym brzegiem. Wielka to iest diſtáncia, że
33:
áni ći ztąd, áni owi ztámtąd ná rátunek niemogliby przybydź
34:
cza=
35:
ſu gwałtownéy potrzeby, ledwo zá ſześć niedźiél landem. A nimby


strona: 135

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Więźniach.
1:
woyſko doſzło, tymby ſie ſámo znędźiło, y ónby kray znędźiło ćią=
2:
gnąc:
3:
y żółdby im muśiał iść, nimby doćiągnęli, z wiełką ſzkodą
4:
ſkárbu. A kiedyby tá claſsis ábo flotá byłá, o któréy tu wſpomi=
5:
na w Conſtituciiéy, tedyby zá ſześć dni mógł woyſko przywieźć ná
6:
rátunek Narwi.
7:
á z Narwie
8:
tákże ná rátunek Pruſóm zá ſześć dni,
9:
czegoby zá ſześć niedźiél landem niemógł ſpráwić. Tákże y z portu
10:
który w Conſtituciach ſpomináią, Kieydany, pomocby mogłá bydź.
11:
WIĘZNIE.
12:
Zapłátá temu kto więzniá poima.
13:
IEſli kto z náſzych przełożonych z ſzláchty/ Pánów/ álbo
14:
obywátelów/ którégo álbo któré więźnie którégokolwiek ſtanu
15:
álbo záwołánia/ y przełożenia będącégo poima: onému/ álbo
16:
onym obiecuiemy
17:
od kożdégo tákowégo więźniá dáć y zápłáćić
18:
iednę kopę monety w Króleſtwie biéżącéy: á więźniá ſobie
19:
wźiąć mamy/ ábyſmy go ná śię ſzácowáli. Wyiąwſzy Mie=
20:
ſczany y proſtégo ſtanu ludźie: któré ſzácowáć będą oni/ którzy
21:
ich przywiodą/ álbo ie poymáią/ wedle woléy ſwéy.
22:
Więznie ſwé z zátrzymánia Król ma
23:
wyſwobodźić, y ſzkody nágrodźić.
24:
IEſliby naiazd nieprzyiaćielſki ná rzeczoné króleſtwo zkąd
25:
przypadł: tedy ſzláchtá Koronna ku odpędzeniu ich ſrogośći
26:
ma ſie záſtáwić ze wſzyſtką mocą ſwą.
27:
A Ieſliby téż zá czaſu
28:
pánowánia náſzégo/ ábo potomków náſzych dla woyny zá grá=
29:
nice króleſtwá iecháć nam była potrzebá:
Władyſł. Iágełło w Iedlnéy 1433. Liſt 51.
Lódwik 1374 Liſt 40
Zyg. III. 1593. Liſt 9.

30:
álbo táſz ſzláchtá przy
31:
bytnośći náſzéy z którémikolwiek nieprzyiaćioły ná woynie pot=
32:
kánié vczyni/ á niktórzy z nich w tymże potkániu będą poimáni:
33:
álbo zátrzymáni/ álbo y ſzkody bądź máłé/ bądź wielkié podéy=
34:
mą w rzeczach y oſobách/ tedy im to doſtátecznie nágrodźimy.
35:
OPATRZENIE MIAST.
36:
BEſpieczeńſtwo miaſt náſzych Krákowá/ Lubowle/ Ráb
37:
ſztyná/ Oświęćimiá/ Kámieńcá/ á tego z Quárty/ Poznániá


strona: 136

1:
Kiiowá/ Brácłáwiá/ zá vchwałą Séymu tego/ ludem ſłuże=
2:
bnym pieſzym opátruiemy. Którzy to ludźie máią bydź pod
3:
zleceniém Stárośćinym.
4:
Iednák Rotmiſtrze/ Porucznicy má=
5:
ią przyśiądz/ że wiernie mieyſc ſobie náznáczonych ſtrzédz/ y
6:
nam do czáſu náznáczonégo dotrzymáné będą. Do buntów
7:
y zaſzćia inter priuatas perſonas, przymiéſzywáć ſie nie máią.
8:
Zamków y Miaſt ſobie náznáczonych/ przy Stárośćiéch ná=
9:
ſzych brónić/ tákże y tumultów z któréykolwiek miáry y przyczy=
10:
ny/ którébykolwiek w miáſtách tych náſzych wſczynáły ſie/ zá
11:
tychże Stároſtów roſkazániém/ brónić máią/
12:
wierność y pod=
13:
dáność nam we wſzyſtkim wcále záchowuiąc.
14:
CONTENTACIA.
15:
Nagrodá Rycérzkim ludźióm od
16:
Królá Iego M. y wdźięczność zá
17:
ich poſługi.
Z Przywil. Iágełłów. 1422. Liſt 48.

18:
MAiąc baczenié ná wiárę wielką/ y ná ſłużby záwżdy wier
19:
né/ którémi Pręłaći/ Pánowie/ Przełożeni/ Szláchtá/ y wſzy=
20:
ſtko Królſtwá náſzégo Rycérztwo/ iuż rádząc/ niegdy téż ná
21:
woynach/ y innych przypadkách y przygodách vprzęymą cnotą
22:
knam przyſtawáiąc/
23:
wdźięczną chęć nam pokázowáli/ y bez
24:
przeſtánku pokázuią/ y ieſcze tym więcéy ná przyſzłé czáſy poka=
25:
záć mogą: z tych tedy przyczyn królewſkiéy ſczodrobliwośći ná=
26:
ſzéy dáry v nas ſobie záſłużyli.
27:
O dárowániu imión Szláchćie
28:
przez Królá.
29:
TYm Státutem ſkázuiemy ná wieki bydź chowano: iż dá=
30:
rowánia ſtale y mocnie máią ſtać/ choćby téż Przywiléy ná nie
31:
nie był dan:
Támże.

32:
gdy tylko śmierćią onégo który dárował/ ábo któ=
33:
rému dar ſie sſtał/ to było potwiérdzono: á zwłaſczá tym/ któ=
34:
rzy známi/ álbo z náſzémi potomki mężnie ná woynie woiuiąc/
35:
byli zábići: tákowé dárowánia nich wieczną moc máią.
Káź. Wiel. w Wiſlicy 1368. Liſt 38.



strona: 137

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Spráwiedliwośći.
1:
SPRAWIEDLIWOSC
2:
CZWARTA POWIN=
3:
NOSC KROLEWSKA.
4:
Spráwiedliwość czynić ſam: y in=
5:
nych od vkrzywdzenia powśćiągáć.
6:
SPRAWIEDLIWOSC
7:
zacnośc Królewſka.
8:
ABowiém zacność Królewſka/ prze grzéch nieſpráwiedli=
9:
wośći bywa zelżoná.
10:
Pokóy Koronny przez Spráwiedli=
11:
wośc bywa záhámowány.
Olbrácht w Piotrk. 1496. Liſt 96.
Káźimierz w Kráko. 1369. Liſt 53.

12:
GDyż piſmo święté świádczy/ że wſzyſtek wiek człowieczy
13:
ieſt ſkłonny ku złému/ y wſzelkié ſtworzenié w wyſtępku ſie znáyduie.
14:
Ktemu/ że przyrodzenié człowieczé łácniéy vpada ku złému/
15:
ták/ iże złośći ráczéy náſzláduiemy. Acz Páńſka vſtáwá ieſt/
16:
że poddáni máią bydź ſromieźliwi/ ſkrómni/ ſpráwiedliwi/ ſpo
17:
koyni:
18:
á wſzákóż niepohámowána pożądliwość/ by nie byłá
19:
pohámowána ſtárániém ſpráwiedliwośći/ tedyby záprawdę
20:
zgodá y pokóy między ludźmi zginęłá. Nawysſzé tedy dobro
21:
ieſt w tym żywoćie/ ſpráwiedliwośći náſzládowáć/ y iedné=
22:
mu káżdému co iego ieſt przywłaſczáć.
23:
Formá przyśięgi Królewſkiéy.
24:
SPráwiedliwość wſzytkim obywátelóm Koronnym/ we=
25:
dle Praw poſpolitych/ we wſzyſtkich Páńſtwách poſtánowio=
26:
nych/ bez wſzélákiéy przewłoki y odwłoki będę czynił:
27:
nie má=
28:
iąc względu álbo brákowánia ná wſzelákié oſoby.
29:
MATERIA SĄDÓW KROL:
30:
Co zá máterią do ſwych ſądów
31:
Król ſobie zoſtáwił.
Zyg. III. 1587. Liſt 7.

32:
EXceptis cauſis mere criminalibus, któré ſądowi náſzému
33:
ná Séymie należéć máią. A gdźieby kto ex ciuili cauſa crimi=
34:
nalem czyniąć/ ná Séym álbo zá Dworem kogo wyzwał/ tedy
35:
gdy będźie vznána przez nas ná Séymie bydź cauſa ciuilis, ma
36:
tákowy ((tekst. łać.))
37:
według Conſtituciiéy
38:
A cauſa ma bydź ode=
39:
ſłána ad forum competens. A wſzákże ((tekst łać))
40:
áppellácia ma bydź ((tekst łać do w. 28))
41:
któré ſądowi ná=
42:
ſzému zoſtáwuiemy.
Stephan w Conſti. o Tribu. 1578. Liſt 185.

43:
A ieſliby kto Stároſtę álbo Dźierżawcę
44:
pozwał o grunty náſzé/ z których Dźierżawcá álbo Stároſtá
45:
Quártę dawa/ ábo pod rewizią y luſtrácią podpádły/ tákże
46:
któré w ſtárych ſummách ſą inſcriptae, o tákié dobrá ma ſąd o=
47:
deſłáć ná Séym pro cognitione noſtra.
48:
A nam ſámému o do=
49:
brá náſzé iuxta praeſcriptum Statuti czynić/ y onych dochodźić
50:
wolno záwſze będźie.


strona: 139

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Sądźiech krolew.
1:
Tákże o niewydánié Quárty/ y o dobrá nullo iure recepta, ná
2:
Séymie ſądy bydź máią. Exceptis quoque cauſis iuris Magde=
3:
burgenſis, Teutonici, &Culmenſis, któré z oſtrzeżeniem rzeczy
4:
w ſtátućie opiſánych ſądowi náſzému należeć będą.
5:
Zſtrony
6:
przezyſków interim otrzymánych przećiw miáſtóm/ tákże téż
7:
mieſczan przećiw ſzláchćie/ to ſie záchowáć ma do vznánia ná=
8:
ſzégo/ iáko około przezyſków Duchownych.
9:
Ieſcze potym niektóré z tego Reyeſtru ſą wyięté, á do Trybunál
10:
ſkiégo ſądu przyłączoné: O czym weyźrzy w Conſtitucie Séymów
11:
annorum 1590. y záśię 1591. iáko o niewydánié Quárty, y inné
12:
niektóré ſkárbowé kauzy.
13:
Item, Státut Zygmuntów de cauſis officij, iuż iest znieśión, że
14:
nie trzebá znimi ná Roki królewſkié, bo ná Trybunał ſą odeſłáné.
15:
Item, o Remiſſiách od Trybunału, 1581.
Zygmunt 1538.

16:
Item, Reyeſtr Artykulów, któré Król ſądźi, ((tekst łać.)) w Láćińſkim.
17:
Item, Appellácię od ſądów Kśiążęćiá Pruſkiégo, Kurlánckié=
18:
go, ((tekst łać.))
19:
CZASY SĄDOW KRO:
Con. Wár. 1589. Liſt 37.

20:
Spráwy ná Séym przypádłé, we Srzo=
21:
dę y w Piątek ná kozdy tydzien má
22:
ią bydz ſądzoné: á po zámknieniu
23:
Séymu dáléy ſądzic nie máią.
24:
ZWalamy/ áby ſpráwy ná Séym Wálny Króleſtwá przy=
25:
pádłé dwá dni w tydźień/ to ieſt/ we śrzodę y w piątek/ przez
26:
nas były vznawáné y ſądzoné:
27:
á gdy ſie sſtánie zámknienié
28:
Séymu/ żaden potym w ſpráwách/ któré ná Séym przypádną/
29:
nie ma bydź/ áni będźie mógł bydź ſądzon.
30:
Criminalia Litewſkié, y ſądy
31:
Séymowé.
32:
VStáwuiemy/ áby ná Seymie Wálnym káżdégo tegodniá


strona: 140

1:
w dźiéń ieden/ miánowićie Wtorkowy/ ſpráwy główné Litew=
2:
ſkié Séymowé przez nas ſądzoné y odpráwowáné były.
3:
Król wyiézdzáiąc do któréy ziemie
4:
y powiátu, ma z Stároſty ſprá=
5:
wiedliwość czynić.
6:
OBiecuiemy/ iż záwżdy ná przyiechániu náſzych do źiem
7:
którychkolwiek náſzych/ w káżdym Powiećie/ do którégo ſczę=
8:
śliwie przyiedźiemy/ wſzyſtkim proſzącym ſpráwiedliwośći
9:
z Stároſtámi náſzémi onę czynić roſkażemy.
10:
((tekst łać.))
11:
INSTIGATOR.
12:
Vrząd Inſtigstorſki.
13:
A Zeby do ſpraw nullo iure mógł bydź Inſtigator gotowy/
14:
((tekst łać.)) y z drugiéy ſtrony/ áby
15:
téż przewłoká dálſza/ tym którzy ſie vpomináią nie byłá:
w Lać.

16:
káżdy
17:
któryby praetenderet żeby mu bona nullo iure były odięté/ ma
18:
ná piérwſzé á nadáléy wtóré Roki źiemſkié/ któryby był z Má=
19:
łopolſkich Woiewództw w Krákowie/ z Wielopolſkich w Po=
20:
znániu/
21:
z Ruſkich wſzech we Lwowie/ z Mázowieckich w
22:
Wárſzáwie/ dáć ſie wpiſáć w Reyeſtr.
23:
Inſtigator zá Dworem niepotrze=
24:
bnie nikogo niema wyzywác.
Káźimierz w Nieſzow. Liſt 93.

25:
NAprzód zábiegáiąc temu/ áby ludźie niepotrzebnie wyćią=
26:
gáni zá Dworem náſzym niebyli/ vſtáwiamy: iż Inſtigator
27:
náſz nie ma nikogo pozwáć ad inſtantiam ſuam, áni oſoby náſzéy/
28:
áni zá dilácią ſtrony/ tylko o rzeczy właſnie należącé oſobie/
29:
zwiérzchnośći/ pożytkóm/ y imionóm náſzym:
Stephán w Wárſzá. 1581. Liſt 3. Státut 2. w Conſtit. 1557. Liſt 6.

30:
A ktoby ſie wa=
31:
żył o inſzé rzeczy niż o té/ któré właſnie ſądóm náſzym należą/ zá
32:
dworem álbo ná Séym wyzywáć: táki ma bydź támże we ſtu
33:
grzywien winy ſtronie przekazan.


strona: 141

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Inſtigatorze.
1:
W pozwie vſczypliwé ſłowá, y czci
2:
czyiéy dotykáiącé, niemáią bydz
3:
wnaſzáné, ták przed Królem Ieo
4:
M. iáko y przed innym ſądem.
5:
MAyeſtat Królewſki Dekretem ſwym/ ná wieczné czáſy/
6:
iáko mocą Státutu/ wſzyſtkim poſpolićie ták Prokuratoróm/
7:
iáko téż innym oſobóm/ którégokolwiek ſtanu y záwołánie by=
8:
łyby/ roſkázáć y zábrónić raczył:
9:
áby żaden pozwu nievczćiwé=
10:
go y ſłów/ któréby czyiéy poczćiwośći y dobréy ſławie dotykáć
11:
miáły/ nápiſánych/ áni przed Máieſtatem Królá Ieo M. áni
12:
przed káżdy ſąd Ziemſki álbo Grodzki wnośić/ álbo nań co ſprá
13:
wowáć nie śmiał/ pod winą śiedzenia iednégo tygodniá w
14:
wieży:
15:
która winá ma bydź od tych odnoſzoná/ którzy przećiw=
16:
ko temu Dekretowi ninieyſzému przećiwnie czynić będą.
17:
Artykułów Reyeſtr Inſtigatorſkich
18:
y formá pozywác tákich.
Dekret Krolá Zyg. pierw.

19:
POzywa ćię: iżeś ty zápomniawſzy dobrégo obywátelá y
20:
wiernégo poddánégo powinnośći/ mówił to álbo owo prze=
21:
ćiw perſonie królewſkiéy/ áboś téż (czego Boże nieday) potá=
22:
iemnie/ ná iego ſkazę práktykował:
23:
przez co tę ábo owę káźń zá=
24:
ſłużyłeś/ iákoć to ſzérzéy będźie ná Roku wyłożono.
25:
Item, iżeś ty kaźni śiedzenia Nam y Rzeczypoſpolitéy prze=
26:
winionéy nie wyśiedźiał.
Zygmunt w Piotrko. 1523, Liſt 32.

27:
Item, iżeś ty ſądy/ y Commiſsarze/ y Séymów pokóy poſpo=
28:
lity zruſzył/ álbo Poſłóm náſzym gwałt vczynił.
29:
Item, iżeś ty dobróm ſkárbowym w tym á w tym/ tę álbo o=
30:
wę ſzkodę wyrządźił: z onych pieniądze/ któré od nas odbié=
31:
ráné bywáły/ y dochody czynſzów z dóbr náſzych/ álbo czynſz ná
32:
ſię zátrzymał.
33:
Item, iżeś ty ſól nád zákazánié náſzé poſpolité tám álbo ow=
34:
dźie przewoźił/
35:
Item, iżeś ty morze náſzé zbóycámi morzkiémi nápełnił/ y to=
36:
wáry do brzegu wyrzuconé przywłaſczyłeś ſobie.
37:
Item, iżeś ty rzéki ſpuſtné przenágábał.
38:
Item, iżeś ty gośćiniec náſz ścieśnił/ álbo záśiadł/ záwárł/
39:
álbo zaléwkiem zálał/ álbo gorſzym mieyſcem obróćił/ álbo téż
40:
odwróćił.
41:
Item, iżeś ty ſzlák/ gdźie konie álbo woły goniono z Korony/
42:
nád Dekret królewſki vganiał.
43:
Item, Myto y Cło nowé ſobieś wymyślił: álbo téż rzeczy
44:
któré z Komiſsiiéy ná nas przypadáły/ gwałtemeś pobrał.
45:
Item, Monetę fałſzywą kułéś/ álbo téż wnióſłeś.
46:
Item, iżeś win/ któréś nam przepadł/ álbo ſkárbowi náſzé=
47:
mu nie zápłáćił.
48:
Item, iżeś ty wpadł w winę peculatus, alias ſkarb poſpoli=
49:
ty z oſzukániém vſzkodźił.
50:
Item, iżeś ty famoſum libellum, álbo Páſquiluſz vczynił/ ál=
51:
bo dla iákiégo inégo złégo vczynku w winę wpadł.
52:
Item, iżeś ty pánnę ábo wdowę/ ábo żonę tego ábo owégo
53:
vnióſł y zgwałćił.
54:
Item, iżeś ty Gléytowy liſt wiáry poſpolitéy/ temu álbo o=
55:
wému dány/ poſłány/ złamał/ zátrzymał.
56:
Item, iżeś ty liſty Séymowé álbo Wići woienné odebrał/
57:
y zádźierżał.
58:
Item, iżeś ty ſzlub obowiązku złamał.
59:
Item, iżeś ty woyſko zebrawſzy ná zamek/ tego ábo owégo rę
60:
ką nieprzyiaćielſką dobył/ w czym pokóy Rzeczypoſpolitéy zru=
61:
ſzywſzy/ álbo téż woyſko nád Dekret Séymowy zá gránice do
62:
nieprzyiaćiół wywiódłeś.
63:
Item, iżeś ty w bitwie plácu niedoſtał/ alias vćiékł.
64:
Item, iżeś ty táiemną rádę tobie zwierzoną/ dźiáłá/ zbroie/
65:
prochy do dźiał/ woyſko/ zamki álbo miáſtá náſzé nieprzyiaćio=
66:
łóm ná zdrádźie wydał.
67:
Item, iżeś ty ná woynę poſpolitégo ruſzenia/ álbo téż żołd
68:
ſłużby woiennéy wźiąwſzy niedoſłużył/ rć. y inné podobné
69:
tym Artykułóm.
70:
PRZYPOMNIENIE Z STRONY
71:
INSTIGATOROW.
72:
TAk wiele rozumieią, co de Repub. mówić vmieią: że potrze
73:
báby Inſtigatorów więcéy mieć w kożdym zoſobná Woiewództwie,
74:
y ich opátrzyć. Bo exekucia Praw ináczéy niemoże dóźć, á Práwá
75:
bez exekuciiéy zimné ſą:
76:
á bez Prawá rząd Rzeczypoſpolitéy ſtać


strona: 143

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Pozwiech.
1:
nikaki niemoże. A ieden Inſtigator ták wiele Artykułóm ſpro=
2:
ſtáć, odia odiąć niemoże.
3:
Więc y ſpraw ſie przyczyniło zá Vnią,
4:
á Séymu ſie vkróćiło: bo iedno ſześć niedźiél. Tedy iáko Król Ieo
5:
M. niemoże tego odſądźić, ták y Inſtigator ieden inſtigowáć, y
6:
ták wiele rzeczy popiéráć niemoże, y niepodobna rzecz.
7:
Inſtigator z porády Márſzałká, Kánclérzá, y Podſkárbiégo po=
8:
czynáć ma. ((tekst łać.)) y
9:
Sam Inſtigator w niektórych rzeczach ma bydź Aktorem. ((tekst łać.))
10:
Tóż czynią Procuratores fiſci co Inſtig. ((tekst łać.))
11:
Zup. inſtigowáć, List ((tekst łać.))
12:
POZWY
13:
Y O NADWORNYCH.
14:
Około pozwów przed Królem Iego
15:
M. Nadwornych, y innych ſądziéch.
16:
STáry Státut ſłuſznym vmiárkowániém wykłádáiąc/ v=
17:
ſtáwiamy:
Zygmunt 1511 Liſt Zygmunt w Piotrko. 1507. Liſt 21.

18:
áby Prokurator ták ośiádły iáko nie ośiádły/ máiąc
19:
doſtáteczną prokurácią/ y moc v ſądów ſtawáć/ y wſzyſtko czy=
20:
nić y ſpráwowáć/ co iego Princypałá ſpráwy y ſpraw ſie doty=
21:
cze/
22:
tęż ſtronę Pozwem Nadwornym pozwáć/ ſędźiégo ruſzyć/
23:
y wſzyſtko czynić/ co ku obronie ſpráwy iego przynależy: wſzák=
24:
że zapiſów áni nowych czynić/ áni ſtárych kwitowáć/ áni pie=
25:
niędzy zápiſánych bráć będźie mógł/ okróm bytnośći ſwéy
26:
ſtrony Powodowéy.
27:
Pozew Nadworny tylko, gdy Król
28:
w któréy zemi ieſt, bywa: á in=
29:
né forum fori odſyłáią.
30:
IZ Termin/ álbo iáko mówią/ Nadworny Rok wielóm
31:
ludźióm trudnośći przynośić zwykł/
Támże.

32:
dla tego/ iż niekiedy ći/
33:
którzy ſpráwy poſpolité przy nas odpráwuią/ nieuważnie y v=


strona: 144

1:
pornie od kożdégo zwykli bydź pozywáni/ y w ſpráwách Rze=
2:
czypoſpolitéy zátrudnieni:
3:
Vſtáwiamy/ áby nápotym/ gdy my
4:
będźiemy w źiemiách Máłéy Polſki/ żaden okróm tego/ który
5:
w onychże źiemiách mieſzkánié ma/ przed nas Nadwornym po=
6:
zwem niemógł bydź pozwan/ o ſummę w Státućie opiſáną.
7:
Tákże gdy będźiemy w źiemiách Wielkiéy Polſki/ tylko z tychże
8:
źiem ſzláchtá do ſądu Dworu náſzégo ma bydź pozywáná. A
9:
ſpráwy przed námi nieſkończoné/ do powiátu pozwánégo má=
10:
ią bydź odeſłáné:
11:
któré Sędźia Ziemſki będźie ſądźił/ y ná Ro=
12:
céch o wſzelką ſummę/ o którą przed námi rzecz ſie pocznie.
13:
O pozwie nieſpodziéwánym ná
14:
kogo przypádłym.
15:
GDyż w rozmyśle dobrym zależy mátká cnót Diſcretio, to
16:
ieſt/ dobré rzeczy vważenié y rozeznánié: przydawa ſie częſto=
17:
kroć/ iż niektórzy náſzy ſłudzy/ álbo inni iákokolwięk ná Dwo=
18:
rze náſzym poſtánowieni/ álbo v ſądu záſtáni/ z tráfunku nád
19:
nádźieię przed nas/ álbo przed ſędźiégo bywáią wyzywáni:
20:
y
21:
quaeſtię álbo ſpráwy/ o których namniéy niemyślili/ bywáią im
22:
zádawáné: á ták chcąc oboię ſtronę obwárowáć/ áby rzeczo=
23:
nym obyczáiem pozwáni z dobrym rozmyſłem y vważeniém ná
24:
rzeczy ſobie zádáné odpowiádáli/
25:
á Powodowé ſtrony w ſwo=
26:
ich ſpráwách nie były omyláné/ vſtáwiamy: iż gdy kto ná Dwo=
27:
rze náſzym álbo ná ſądźie będźie ználeźión/ y przed nas álbo ſę=
28:
dźiégo náſzégo bytność obyczáiem przerzeczonym wyzwan:
29:
te=
30:
dy Powodowa ſtroná/ álbo ſam ſędźia onę ſpráwę pozwáné=
31:
mu dowodnie ma przelożyć/ y ná piſmie będźie powinien od=
32:
dáć: áby odpowiádał ná tęż rzecz y pytánié.
Káźimierz w Wiſlicy Liſt 12.

33:
Roki nadworné Sędźia Ziemſki może ſądźić: á niedokończoné.
34:
((łać.))
35:
O pozwie verbali, záocznym pozwem Conſt.
36:
Formá pozwu Nadwornégo.
In Priluiſii doſtátecznie Liſt 55.



strona: 145

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pierwſze o Terminach.
1:
TERMIN.
2:
Ná pozwie, który ieſt nápiſány ná Séym, Rok ſzóſtégo dniá po przy
3:
iechániu Królewſkim niech bę=
4:
dzie nápiſan.
Ián Olbr. Liſt Káźimierz w Wiſlicy Liſt

5:
IZ niekiedy Rok Pozwów zámiéſzánié był piſan ná Séym
6:
Wálny/ álbo nie był pewnym miánowániém dniá oznáczón/
7:
álbo ná długi czás był náznáczón:
8:
zkąd przydawáło sie/ iż vbo=
9:
dzy niektórzy nieczekáiąc Roku/ dla niedoſtátku wydatków z
10:
Séymu odiéżdżáli/ zkąd w nieſpráwiedliwośći bywáli zánie=
11:
dbáni:
12:
tą tedy przyczyną poruſzeni vſtáwiamy: áby Pozew
13:
ſtrony Powodowéy przećiwko pozwánému/ który ma bydź ná
14:
Séym Wálny/ w ſobie zámykał Rok/ álbo dźień ſzóſty po przy=
15:
iechániu náſzym ná mieyſce Séymu/ pod winą trzech grzy=
16:
wien.
17:
A to dla tego/ iż gdy wynidźie ieden tydźień po przyie=
18:
chániu náſzym ná Séym/ Zdánia y Sądy będą ſpráwowáne/
19:
áby nakłády y wydatki wielkimi ludźie nie byli vćiśnieni.
20:
Pozwowi Nadwornému o Dzidzi=
21:
ctwo álo o Summę czterdźieśći
22:
grzywien. Rok we trzy niedziele
23:
ma bydz: á o mnieyſzą ſummę ál=
24:
bo o krzywdę, názáiutrz moze
25:
czynić.
26:
IEſli ſpráwá będźie o Dźiedźictwo/ álbo o wielką ſummę
27:
pieniędzy/ to ieſt/ o Cztérdźieśći grzywien: Rok przez Sędźié=
28:
go we trzy niedźiele má bydź mu náznáczón: ále o mnieyſzy dług/
29:
álbo krzywdę ſłowną/ do iutrá Rok niech będźie przedłużón.
30:
Roki zá Dworem wedle Státutów niech
31:
będą náznáczoné.
32:
POzwy y Roki zá Dworem/ któré ták zową wedle Stá=
33:
tutów/ O porządku Pozwów/ y ich kłádźieniu vczynionych/
34:
niech będą náznáczáné.
Zygmunt w Piotrk.

35:
ACTA.
36:
Séymowé rzeczy do Káncelláriiéy,
37:
á Ziemſkié, w Ziemſkié Actá
38:
wpiſane bydz máią.
39:
IZ téź Práwem poſpolitym róznym vrzędóm/ rózné ſprá=
40:
wy ſą przypiſáné:
Zyg. Aug. 1550 Liſt 2. w Conſti.

41:
cokolwiek Ziemſkim ſpráwom ſądowym na=
42:
leży/ któré przy bytnośći náſzéy ſpráwowané bywáią: to w źiem
43:
ſkié kśięgi wpiſano bydź ma: á inſzé rzeczy y ſpráwy do Kán=
44:
celláriiéy náſzéy/
45:
wedle ſtárádawnégo zwyczáiu Státutu/
46:
Roku Páńſkiégo 1538, wedle tegóż Roku Státutu Referen=
47:
darze náſzy záchowywáć ſie máią
48:
Sądowi ná Séymie náznáczonému
49:
ieden álbo dwá z Rády, álbo z V=
50:
rzędników Mázowieckiégo Kśię=
51:
ztwá, niech będą przyſádzeni.
52:
ABy Práwóm y zwyczáióm Kśięztwá Mázowieckiégo
53:
przerzeczonégo náſzégo w czym ſie nieubliżyło/ á zwłaſczá ná
54:
Séymiéch Wálnych króleſtwá náſzégo/ gdźie ſpráwy przez Ap=
55:
pellácię do ſądu náſzégo zwykły ſie zſtáczáć:
56:
obiecuiemy/ iż do
57:
ſędźi/ któré ná ſądzenié ſpraw ná Séymie króleſtwá náznáczy=
58:
my/ iednégo álbo dwu z Rad náſzych/ álbo Vrzędników Kśię=
59:
ztwá onégo przydamy ſędźi/ którzy będą vmieiętni około vſtaw
60:
y zwyczáiów Kśięztwá onégo.
Zygmunt w Piotrk. z Státutu Mázowie.



strona: 147

Práwá krolew. albo wálnego Kśięgi pierwſze o Criminałách.
1:
DRVGA CZĘSC
2:
CZWARTEY POWINNOSCI
3:
Krolewskiey.
4:
Sam kſztałt Spráwiedliwośći ſądów
5:
pokázuiąca.
Káźi. III. w Nieſzo. 1454.

6:
SPRAWIEDLIWOSC.
7:
Sędzióm roſkázuie Król áby ſądzili
8:
wedle ſtateram AEquitatis:
9:
Sędźiowie Ziemſcy Króleſtwá náſzégo/ do Conſtituciy ſie
10:
nákłoniwſzy/ y z nich wyuczenié poiąwſzy/ w ſądzeniu ſpraw
11:
niech záchowuią ſtateram aequitatis. to ieſt/ Wagę ſpráwie=
12:
dliwośći.
13:
CRIMINALES.
14:
O rzeczach któré ſie poczćiwośći
15:
dotyczą.
16:
IZ ſie to zábiegło/ że iáko wielka licentia w ludźiéch vroſłá/
17:
iuż práwie bez wſtydu/ ludźie niebacząc nic ná przyrodzoną
18:
vczćiwość/ bez boiáźni wyſtępuią.
19:
To téż nie mnieyſza/ iż ſie
20:
záśię ták wiele potwarzy námnożyło/ że téż té bez przyczyny cri
21:
minaliter pozywáią perſony niewinné/ y wyćiągáią Akcię/ któ=
22:
réby właſnie miáły bydź Ziemſkié Grodzkię/ álbo ciuiles rzeczo=
23:
né ná Séym ábo zá Dworem przed oſobę náſzę:
24:
Czym ſie wie=
25:
le omieſzkiwa ſpráwóm Koronnym/ y ludźie ſie tym wielce ſzko
26:
dzą. A ták temu zábiégáiąc/ ze zwoleniem wſzech ſtanów/ ná
27:
ninieyſzym Séymie będących/ vſtáwiamy:
Zyg. Aug. w Piotrk. 1565. Liſt 54.

28:
iż ktobykolwiek ná


strona: 148

1:
potomné czáſy pozwał iáką perſonę criminaliter in cauſis hono=
2:
rem tangentes, przed Máieſtat náſz ná Séym/ iákóż nie gdźie
3:
indźie o to pozwáć nikt nie ma ſczypiąc go ná poczćiwośći ie=
4:
go:
5:
iuż ma bydź ták gotów/ iákoby vkazał rzecz bydź prawdźi=
6:
wą/ którą pozwánému záda. Tákże téż y pozwány ma bydź
7:
gotów ze wſzyſtkimi ku okazániu niewinnośći ſwéy.
8:
A gdźie=
9:
by więc z obudwu ſtron tákowé wywody wątpliwé były/ ál=
10:
bo z któréykolwiek ſtrony/ tedy w téy mierze ſcrutinium ma
11:
bydź czyniono w onym Powiećie álbo Ziemi/ gdźie Wiécá ſą=
12:
dzoné będą/ vbi crimen commiſsum eſt.
13:
A iż ná káżdy Rok
14:
Wiécá máią bydź w káżdym Woiewództwie/ tedy wolno to
15:
będźie ták Aktorowi/ iáko citato, dóydąli Wiécá przed Séy=
16:
mem przypozwáć pozwem zá źiemſką membraną ſtronę drugą
17:
ná Wiecá. A zá onym przypozwem ná Wiécach/ będźie po=
18:
winien ſąd wiécowy vczynić ſcrutinium.
19:
A naprzód wſzyſcy
20:
Dignitarze/ y Vrzędnicy/ y inſzy świádkowie/ będą powinni
21:
pod ſumnieniem wiádomość ſwoię w téy rzeczy powiedźiéć.
22:
Potym y káżdy ſzláchćic iny/ któryby iedno w tym był requiro=
23:
wan.
24:
Gdźieby téż więc po zápozwániu/ Wiecá nie doſzły przed
25:
Séymem: Aktor álbo téż Citatus, pozwałby ad deducendum
26:
ſcrutinium, & audienda teſtimonia. Tedy my ná Séymie bę=
27:
dźiem powinni ſkrutatory dáć do onéy źiemie/ gdźie ſie crimen
28:
sſtáło/ ((tekst. łać.))
29:
Po którym ſcrutinium
30:
á pewnym wywiádowániu/ tedy my mamy/ álbo Aktorowi/
31:
dowód/ álbo citáto odwód ſkázáć/ to ieſt: która ſtroná pew=
32:
nieyſzé dowody zá ſobą będźie miáłá.
33:
A gdźieby ſie nálázło
34:
przez Dekret náſz/ iż citatus niewinnie á potwarnie pozwan
35:
był: tedy ón Aktor będźie mu powinien wnet do ſądu nie od=
36:
chodząc/ ſto grzywien winy położyć: y ná cokolwiek/ ná ſzkody
37:
przyśięże/ co pozwány ná Práwo náłożył/ zápłáćić ma przy przy=
38:
śiędze.
39:
Y ktemu ieſcze dwánaśćie niedźiél ná dnie w wieży
40:
śiedźieć ma/ źiemie álbo powiátu ſwégo. A wſzákoż té Akcię/
41:
któré ſie ćiągną z dawnégo práwá y zwyczáiów/choćiaby do=
42:
brze były criminales, do ſądu Grodzkiégo y Ziemſkiégo/ nie má=
43:
ią podlegáć téy Conſtituciiéy.
44:
Cauſae criminales y ſcrutinium.
45:
SCrutinia in cauſis criminalibus máią bydź zá
Stephan w Wárſzá. 1578. Liſt 186.

46:
przypozwá=


strona: 149

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Criminałách.
1:
niém ſtrony przez ſtronę/
2:
ná źiemſkich/ álbo Grodzkich Rokách
3:
ſądowych ((tekst. łać.)) co piérwéy
4:
będźie ((tekst łać.)) wypráwowáné. A
5:
to dla tego/ gdy ſtroná ſtronę pozowie ná Séym/ áby tám iuż
6:
obie tronie były cum ſrutiniis gotowé dla prędkiégo odpráwo
7:
wánia ſpraw.
8:
A iżeby ſie criminales actiones ná Séymie zá=
9:
wſze odſądźić y odpráwowáć mogly/ tedy od poczęćia Séy=
10:
mu/ który ná náznáczony dźiéń liſty Séymowémi propozycią
11:
záczynáć ſie ma záwżdy.
12:
A po propozyciiéy/ y odpráwieniu
13:
przy Pośléch źiemſkich wót Senatorſkich/ tydźień cáły dźiéń
14:
podle dniá mamy mieć wolny do ſądów criminalium actio=
15:
num.
16:
A potym póki iedno Séym będźie/ mamy odpráwowáć
17:
té criminalia, ná káżdą Srzodę/ Piątek/ y Sobotę/ nie omie=
18:
ſzkawáiąc innych ſpraw Séymowi należących. A zwłaſczá
19:
nullo iure, y Quárty ſądzenia/ wedle Conſtituciiéy Lubelſkiéy/
20:
((tekst łać.))
21:
Dwoiákié ſpráwy, któré ſie pocz=
22:
ćiwośći dotyczą: iedné mere cri
23:
minalia, á drugie ták rzeknącé
24:
criminalia.
25:
EXceptis cauſis mere criminalibus któré ſądowi náſzému
26:
ná Séymie należéć máią.
27:
A gdźieby kto ex ciuili cauſa crimi=
28:
nalem czyniąc/ ná Séym álbo zá Dworem kogo wyzwał/ tedy
29:
gdy będźie vznáná przez nas ná Séymie bydź cauſa ciuilis, ma
30:
tákowy ((tekst łać.))
31:
według Conſtituciy.
32:
A cauſa ma bydź odeſłá=
33:
na ad forum competens. A wſzákże ((tekst łać.))
34:
Appellácia ma bydź ((tekst łać. do w. 32)) któré ſądowi náſzému zoſtáwuiemy.
35:
O criminaléch Wołynſkich.
Stephan w Wárſzá. 1578. Liſt 185. Pozwyzſzono

36:
A Spráwá ma bydź odeſłána do należącégo ſądu/
Zyg. III. w Wárſzá. 1589. Liſt 52.

37:
wſzák=


strona: 150

1:
że w Artykuléch Criminálnych/ od ſądu y práwá Grodzkiégo
2:
áppellácia ma bydź do ſądu Trybunálſkiégo/ wyiąwſzy tylko
3:
ſpráwy Práwá Máydeburſkiégo/
4:
rzeczy ſkárbu náſzégo/ któré
5:
zoſtrożeniém pewnym ſądowi náſzému należéć będą. ((od w. 5 do w. 7 - tekst łać.))
6:
W ſpráwách criminalia, áni Król, áni Stároſtá nie ma vzná=
7:
wáć, áni żadnego ſkázowáć, áż któryby ſie o iáki vczynek wyznał,
8:
ábo práwem przewyćiężon był do wyznánia. w Polſkim 27. I.
9:
BEZECNI
10:
KTORZY SĄ.
11:
Siedmnaśćie ſtopniów bezecnych.
12:
BEzecni/ którzy z króleſtwá ziéżdżáią rozbóie czyniąc.
w Lácinſk. Liſt

13:
Bezecni/ którzy Hęretyków brónią. Tit. Hęretyk.
14:
Bezecni ſą/ którzy zbóyce y złodźieie w domu przechowywáią.
15:
Którzy w Reyeſtrzéch trzy rázy ſą popiſáni. Tit. Szláchcic.
16:
Bezecni ſą/ którzy przez świádków oczyśćienia do ſądów przy=
17:
ſtępuią.
18:
Bezecni ſą/ którzy oyce ſwé álbo bráćią zábiiáią.
19:
Bezecni ſą wſzyſcy/ którzy popełniwſzy złodźieyſtwo vćiekáią.
20:
((tekst łać.))
21:
Bezecni ſą/ którzy złodźieie przechowywáią.
22:
Bezecni ſą/ którzy czwarty raz o potwarſtwo bywáią pozywá
23:
ni.
24:
Bezecni ſą/ którzy náſzćié domowé vczyniwſzy/ z króleſtwá v=
25:
ćiekáią.
26:
Bezecni ſą/ którzy o poimánié bywáią pokonáni.
27:
Bezecni bywáią pokonáni.
28:
Bezecni ſą ſłudzy/ którzy złoczyńców nie gonią/ gdy Pan roſka=
29:
że.
30:
Bezecni ſą/ którzy czáſu Ruſzenia woiennégo od pánów odſta=
31:
waią.
32:
Bezecni ſą mężobóycy/ którzy pozwáni nie ſtáną/ zwłaſczá nie
33:
ośiedli.


strona: 151

Práwá krolew. álbo wálnégo Kśięgi pierw. de Crimine laeſae M.
1:
Bezecni ſą wſzyſcy/ którzy ná Séymie záburzenié vczyniwſzy
2:
vćiekáią.
3:
Bezecni ſą/ którzy vrzędy y doſtoieńſtwá przećiwko Státuto=
4:
wi biorą: á vpomnieni/ niepuſczáią ich.
5:
Bezecni ſą/ którzy Zamki Koronné przećiw Státutowi trzy=
6:
máią.
7:
CRIMEN LAESAE M. REGIAE.
8:
Pátrzáć trzebá wysſzéy, List 21. dwá Státuty o téy rzeczy:
9:
ále tu iuż ſam Proces opiſány.
10:
Poſtępek práwny in cauſa criminis laeſę
11:
Maieſtatis Regię:
Zygm. III. Liſt

12:
IEſliby kiedykolwiek nam/ y potomkóm náſzym Królóm
13:
Polſkim/ z poddánym ſwym/ ſzlácheckiégo záwołánia/ przyſzłá
14:
ſpráwá o crimen laesae Maieſtatis, które tylko in perſonam Regiam,
15:
podług Práwá/ ((tekst łać.))
16:
tedy od Inſtigatorá náſzégo/ zá wiádomośćią Márſzalká ná=
17:
ſzégo/ ma ná tákowégo pozew/ ſześć niedźiél przed terminem/
18:
bydź położony ná Séym: y onégo położenia relácia w kśięgách
19:
Grodzkich tegóż Powiátu/ ma bydź zápiſána/
20:
w którą pozew
21:
ma bydź wpiſány/ y ná Séymiku tákié położenié pozwu/ dla
22:
doſtátecznéy wiádomośći przez woźnégo ma bydź publikowá=
23:
né. Który ták pozwány/ ma peremptorie ſtánąć:
24:
y gdy ſprá=
25:
wá z pozwu tákowégo przypádnie/ mamy/ wyſłuchawſzy pro=
26:
pozycią y dowody Inſtigatorá náſzégo/ tákże y ſtrony obwi=
27:
nionéy/ Panóm Rádóm náſzym/ y Poſłóm źiemſkim/ niżéy o=
28:
piſánym/ w tym dáć czás/
29:
áby ná tę ſpráwę ná Séymie onym/
30:
bez bytnośći náſzéy/ wotowáli: y w niéy ſie/ wedle potrzeby/
31:
rozmówili. A gdyby ſie ſpólnie wſzyſcy ná iednę ſentencią
32:
zgodźili/
33:
tedy táki Dekret przez nie/ w niebytnośći náſzéy con=
34:
cludowány/ przy nas ex ſcripto ma bydź ferowan przez Már=
35:
ſzałká. A gdźieby ſie wſzyſcy ná ieden Dekret zgodźić niemo=
36:
gli/ tedy przy więtſzéy częśći concluzya zoſtáwáć ma.
37:
Do któ=
38:
régo tákowégo ſądu z kołá Poſelſkiégo/ deputowáni bydź má=
39:
ią ośm oſób: którzy przyśiągſzy/ ná práwné y ná ſpráwiedliwé/


strona: 152

1:
podług ſumnienia/ wotowánié/ przy pániéch Senatorzéch wo=
2:
towáć.
3:
y wotá ich tákże iáko y Pánów Rad/ liczoné y porácho=
4:
wáné bydź máią. Delator żeby był przy Inſtigatorze dla con=
5:
wikciiéy/ który może bydź y plebeius.
6:
A gdźieby probationes &
7:
documenta contra reum, nie były certa manifeſta, notoria &
8:
ſufficentia tedy obwiniony/ blizſzy záwżdy będźie do Ewázi=
9:
iéy/ wedle Státutu de viro bonae famae, choćby téż eiuſmodi
10:
inſufficientia documenta & probationes, były depozycyámi po=
11:
przyśiężonémi vtwiérdzoné.
12:
Tákże ieſliby byłá votorum pa=
13:
ritas, tedy obwiniony do odwodu blizſzy bydź ma. To miá=
14:
nowićie wáruiąc/ iż ktobykolwiek był ((tekst łać.))
15:
á toby nań doſtátecznie było
16:
dowiedźiono/ iáko wysſzéy nápiſano ieſt/ ma bydź do tego ſą=
17:
pozwan: á byłliby iáko y Pryncypał conuictus, reus eſſe cri=
18:
minis condemnabitur.
19:
A ten któryby ratioue criminis laesae Ma=
20:
ieſtatis był pozwány/ nie ma w więtſzym poczćie ná Séym przy
21:
iéżdżáć/ tylko ad ſummum, ze dwudźieſtą oſób/ includuiąc w
22:
to/ ták przyiaćiele iáko y ſługi: y w tákiéyże liczbie oſób/ do miey
23:
ſcá ſądów/ nie więtſzéy przychodźić ma.
24:
Prokurator ma bydź
25:
dan z Práwá/ ieſliby go ſtroná obwiniona potrzebowáłá. któ=
26:
ry ták przydány/ poſt propoſitionem & documenta omnia, per
27:
Inſtigatorem exhibita, ma mieć ſpatium delibera ad reſponden=
28:
dum do trzećiégo dniá/ będźieli tego ſtroná potrzebowáłá.
29:
A
30:
ieſliby ſie to pokazáło/ iżby pozwány niewinnie á potwarnie
31:
był odnieśión/ ma bydź ((tekst łać.))
32:
karan wedle Conſtituciiéy/ ná tákié anno 156 quinto v=
33:
chwalonéy/ á ná tym Seymie popráwionéy: á plebeius poena
34:
capitis.
35:
Iednák gdźieby obwiniony nie zgołá/ ále przez przy=
36:
śięgę ſie odwiódł/ tedy ná Delatorá żadna poená śćiągáć ſie nie
37:
ma. A tákowa ſpráwá nie ma bydź przez Inſtigatorá żadnym
38:
obyczáiem zwłóczóná:
39:
owſzem przez té oſoby/ któré do tego ſą=
40:
du wysſzéy ſą náznáczoné/ ſądzoná bydź ma/ ták áby iuż ná
41:
tymże Seymie odpráwióná byłą: ałias ná dokończeniu Séy=
42:
mu nie ma bydź bronioná/ y owſzem dopuſczoná pozwánému
43:
euazia/ gdźieby mu z práwá przyſzło:
44:
oprócz żeby ſam pozwá=
45:
ny vżywał diláciiéy vera infirmitate, którá ſámá iedná in eo ca=
46:
ſu ma bydź pozwoloná/ do dwu niedźiél: álbo żeby on ſąd v=
47:
znał ex allegatis & reſponſis, żeby w tym potrzebnę było ſcruti=
48:
nium.
49:
Iáko gdy Król z poddánym zaydźie w iáki kłopot, zwłaſczá


strona: 153

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze de Parduellionis Cri.
1:
in crimine laeſae Maieſtatis, pátrz Alexándrá Królá Przywileiu w
2:
Metryce, tám iáki poſtępek w téy mierze przyſtoi, znaydźieſz.
3:
PERDVELLIONIS CRIMEN.
4:
Wyſtępek przećiw Rzeczypoſpo.
5:
y Oyczyznie, alias Perduellia.
6:
TAkiż poſtępek ma bydź in cauſa perduellionis, contra R.P.
7:
to ieſt/ gdyby kto czynił bunty przećiwko Rzeczypoſpolitéy/
8:
porozumiéwáiąc ſie z nieprzyiaćielem Koronnym ku ſzkodźie
9:
Koronnéy:
10:
wynośił táiemnice R.P. zwierzoné: nieprzyiaćie=
11:
lowi Koronnému/ podał mu zamek ná zmowie: wzruſzał pa=
12:
cta & faedera z poſtronnémi Pány/ rebellią facto pokázuiąc: ál=
13:
bo którykolwiek iny wyſtępek popełnił/ któryby właſnie był cō=
14:
tra Rempub.
15:
Iednák iuż in tali caſu, my iáko głowá/ z pány Rá
16:
dámi/ y z ośmią Deputatów Poſelſkich/ ſądźić/ y przy więt=
17:
ſzéy częśći concluzią vczynić mamy: w których ((tekst łać.))
18:
To
19:
wáruiąc/ iż gdźieby in ea cauſa perduellionis Delatora nie sſtá=
20:
ło/ tedy ſam Inſtigator/ z wiádomośćią Márſzałká náſzégo/
21:
máiąc certa & euidentia documenta, táką kauzę może inſtituere
22:
& continuare, záchowuiąc w ſwéy mocy poſtępek/ tu ná tym
23:
Séymie oſobno contra perduelles modernos vczyniony.
24:
Reſtitucia rozróznionych
25:
w Elekciiéy.
26:
Z Wrodzonéy dobroći y łáſki náſzéy królewſkiéy/ zá pozwo=
27:
leniem PP. Rad wſzech zgodnym y prośbą Poſłów Ziemſkich.
Zygm. III. Liſt
Zygm. III. Liſt

28:
Ze wſzyſtkich/ którzy in hoc exilio ſą/ álbo którzy byli in contu=
29:
matiam zdáni w Krákowie/ dla popiéránia Arcykśiążęćia Ieo
30:
M. Máximilianá/ decreta poenarum infamiae znośiémy/
31:
y oné
32:
in priſtinum ſtatū reſtituiemy/ wolnégo im przyiázdu do Koro=
33:
ny exnunc pozwaláiąc/ á oni máią wierność nam przyśięgą
34:
ſwą oświadczyć.


strona: 154

1:
DVELLVM.
2:
O wyzwániu ná poiedynek.
3:
IZ ſie to między ludźmi rozbieżáło/ że ieden drugiégo ná
4:
poiedynek wyzywał/ nád práwo Krześćiáńſkié/ tedy vchwa=
5:
lamy/ áby żaden ſzláchćic ſzláchćicá ná duellum nie wyzywał: á
6:
wyzwány/ áby ſie nie sſtáwił/ oprócz żeby to było komu przez
7:
nas dopuſczono.
8:
A ktoby ſie przećiw temu poſtánowieniu
9:
ważył tego vczynić/ tedy ma śiedźieć pułroká w wieży/ y ſześć=
10:
dźieśiąt grzywien dáć: o co forum w Ziemſtwie.
Zygm. III. liſt

11:
De duellis, czytay w Státućie ſtárym, gdźie Gregorius
12:
Papiéż oné odrzuca, iáko té któré ſą przećiwné práwu
13:
Bożému (ſą ſłowá Státutowé) Támże nágánił Specu=
14:
lum Saxonum z téyże przyczyny de duellis list CLXXIIII.
15:
KWAPLIWOSC.
16:
W ſądzeniu, kwápliwośći ma ſie
17:
ſtrzédz Pan. a AEquitatem ſie
18:
dokłádáć.
Káźim. W. w Wiſlicy Liſt
Włádiſła. Iágełło w Przywil. Liſt
Káźi. III w Piotrko. Liſt

19:
ACzkolwiek w wielu ſpráwách prędkość zálécáią/ y wſzá=
20:
kóż táż prędkość álbo kwápliwość w ſądzeniu y odpráwowá=
21:
niu niektórych kauz/ ſłuſznie nie ma bydź záchowána/ á owſzem
22:
przedłużona y przymnażána:
23:
z téy przyczyny/ iże ſądzącému
24:
wſzyſtko potrzebá ieſt zwártowáć.
25:
O tymze.
26:
Sąd náſz/ y tych/ których ná to deputuiemy z Pręłaty/ y téże
27:
weſpółek z Pány/ matura cognitio, t.i. doyźrzáłé vznánié y De=
28:
kret ma zátym náſzládowáć.
29:
O tymze
30:
TYm ſpoſóbem wagę álbo funt ſpráwiedliwośći záchowa=


strona: 155

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pier. o kwápliwośći ná ſądźiech.
1:
my/ ieſli tym którzy ſie nie porownywáią rádźi/ z ſtráchem
2:
Praw rátunku vdźiélamy/ záſtáwuiąc ſie zá drobnieyſzé/ bu=
3:
cznieyſzych niezáhámuiemy.
4:
Ku temuz o świętéy ſpráwiedliwośći.
5:
GDyż Trybunał ſpráwiedliwośći ſą do práwice nay=
6:
wysſzégo Bogá/ z rządzenia Bożégo záchowáné ku rozezná=
7:
niu ſpráwiedliwéy rzeczy.
8:
Tedy y my/ którzy namieſtnic=
9:
two pieczołowánia ludzkiégo poruczoné nieśiemy/ imięniem
10:
ſpráwiedliwośći/ prawdy w prawdźie ſzukamy/ Bogá potáie=
11:
mnie w tym wierząc/ rć.
12:
PRZYPOMNIENIE.
13:
TAk rozumieią mądrzy Práwnicy: nim nisſzy vrząd, tym ſie
14:
do práwá práwnégo bárźiéy przywięzuie: A nim wysſzy vrząd, tym
15:
ſie do ſpráwiedliwośći iest wolny gárnąć, niéco vchyliwſzy práwá.
16:
A iż Król á Trybunał naywysſzy vrząd trzyma y oſtáteczny rozſą=
17:
dek, tym mu wolniéy iest y należy ſpráwiedliwośći y Práwá ſie
18:
przydźierżywáć: ſpráwiedliwość iednák w práwéy ręce máiąc, á w
19:
lewéy Práwo.
20:
POKI SPRAWA W ZAWIE=
21:
SZENIV IEST.
22:
Zgadzáiący ſie, od win wolen by=
23:
wa: táka ieſt benignitas Práwá
24:
Polſkiégo.
Z przywile. Włádiſłá. Liſt.

25:
TEż ieſli którzy obywátele náſzy/ álbo którzy ini Króle=
26:
ſtwie náſzym mieſzkáiący/ gdy ieſcze Dekret nie ieſt vczyniony
27:
w ſądźiéch/ chćieliby ſie zgadzáć o którékolwiek rzeczy: tych od
28:
win náſzych y Sędźiéch/ y Podſędków y Woiewodzych/ y Ká=
29:
ſzteláńſkich/ czynimy wolné y ſwobodné.


strona: 156

1:
O GLEYCIECH,
2:
Gléytowé liſty kto dawáć moze.
3:
VStáwiamy/ iż gdy kto przed námi/ álbo náſzym Stáro=
4:
ſtą o iáki wyſtępek álbo zły vczynek będźie oſkárżon/ á ku oka=
5:
zániu ſwéy niewinnośći przez nas álbo Stároſtę náſzégo nie
6:
będźie dopuſczon/
7:
á dla tego przydáłoby ſie mu vćiéc: á ták/ że=
8:
by tákowé iego vćiekánié nieſławy mu nie przynioſło: tedy ten
9:
vćiekáiący przed Naywielebnieyſzym w Pánu Kryſtuśie Oy=
10:
cem/ Biſkupem Krákowſkim/ álbo Krákowſkim/ álbo Sędo=
11:
miérſkim Woiewodą/ będźie ſie świadczył/
12:
iżeſmy mu/ álbo
13:
Stároſtá náſz okázáć niewinnośći ſwéy niechćieli dopuśćić: á
14:
ći przerzeczeni álbo Woiewodá náſz onéy źiemie temu vćiekáią=
15:
cému może dáć Gléyt do dwu Mieśięcy/ y onégo zbiegłégo mo
16:
że chowáć.
17:
W którym to czáśie tenże Woiewodá v nas álbo
18:
v potomków náſzych temu zbiegłemu niech ſzuka łáſki/ ábyſmy
19:
go ku ſpráwiedliwośći dopuśćili.
Káźimierz Wielky w Wiſlicy Liſt

20:
Czego ieſli przerzeczony
21:
Woiewodá nie będźie mógł vprośić/ to ieſt/ iż go niebędźiemy
22:
chćieć przepuśćić ku ſpráwie iego niewinnośći/ tedy Woiewo=
23:
dá do gránic źiemie będźie go powinien doprowádźić:
24:
który od
25:
czáſu doprowádzenia Woiewodzégo przez Rok źiemi Króle=
26:
ſtwu obywátelóm żadnych ſzkód czynić niema: á żoná w do=
27:
brách iego w pokoin ón rok ma bydź zániecháná.
28:
Ten rok
29:
gdy wynidźie/ przez który czás vſtáwicznie ma ſie ſtáráć o łáſkę
30:
náſzę: á gdyby iéy otrzymáć nie mógł/ á ten to przerzeczony ſzko
31:
dy iákié poddánym náſzym poczynił/
32:
zá to nie ma bydź zá beze=
33:
cnégo mian/ áni obywatele Pańſtw náſzych vłápionégo máią
34:
dáć nam álbo Stárośćie náſzému ná śmierć: áni zá to w iáki
35:
gniéw náſz máią przydź poddáni náſzy.
36:
A ieſli komu ſie przy=
37:
da ze złośći ſwéy y przez winy vćiéc/ y niechćieć bydź poſłuſzen
38:
práwá/ á vćiékſzy/ czyniłby obywátelóm y Króleſtwu ſzkody:
Bez obrázy Páná gleyt może bydź wydány.

39:
dobrá iego nieruchomé (wyiąwſzy opráwę żony iego) Komo=
40:
rze náſzéy ná wieki niech będą oddáné: á ruchomé między nas y
41:
Przełożoné náſzé ná poły máią bydź rozdźieloné.
42:
A ieſli bę=
43:
dźie poiman przez kogokolwiek/ niech będźie ná łáſce náſzéy: áni dla poimánia onégo nie ma bydź żaden gniéw/ áni nieprzyiaźń
44:
od przyiaćiół iego ſkryta álbo iáwna:
45:
á żoná iego przy opráwie
46:
zoſtánie/ iáko wysſzéy ieſt napiſano: álbo onę będźie iéy wolno
47:
przedáć.


strona: 157

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Gleyćiech.
1:
Wſzyſtkim Gléyty máią bydz dáné.
2:
IZ częſtokroć przydawa ſie obywátelóm Króleſtwá/ zá
3:
przygodą przypadáiącą/ álbo dla nieprzeſpieczeńſtwá żywotá z
4:
Króleſtwá z potrzeby wyiecháć:
Ian Olbr. Liſt

5:
á ták áby Máyeſtat Królew=
6:
ſki o nieſpráwiedliwość lżon nie był/ chcemy/ vſtáwiamy/ y
7:
ſkázuiemy: áby obywátelom ſzláchcicóm/ ábo téż proſtégo ro=
8:
du oboiéy płći ludźióm/ którégobykolwiek ſtanu ábo doſtoieńſtwá byli
9:
(którzy dla beſpieczeńſtwá oſób ſwych y zá potrzebą
10:
z Króleſtwá wyiádą) Gléyt y vprzeſpieczenié przez nas y po=
11:
tomki náſzé było dáné tym/ którzy o nie proſzą/
12:
áby w ſwobo=
13:
dźie poſpolitéy będąc álbo ſie ſpráwowáli/ álbo ſpráwiedliwo=
14:
śći prośili/ álbo téż oſkárżeni będąc vſpráwiedliwiáli ſie.
15:
Stároſtowie ſługóm gléytownych
16:
liſtów przećiwko Pánóm dáwáć
17:
nie máią.
18:
GDy ſie ſkárżyli Pręłaći y Pánowie Wielkiéy Polſki/ iż z nie
19:
iákim deſpektem y obelżeniem ich do tego czáſu Stároſtowie Poznáńſcy gléytowne liſty/ kmiećióm ich/ y poddánym zwykli
20:
dáwáć:
21:
vtáwiamy zá ſpólnym zwoleniém/ áby nápotym Prę=
22:
łáckim/ Páńſkim/ y innych obywátelów náſzych poddánym/
23:
kmiećióm/ mieſczánom álbo ſługóm/ Stároſtowie mieyſc gléy=
24:
townych liſtów nie dawáli:
Alexánder w Rádom. Liſt

25:
ále ſkázuiemy/ áby w przypádłych
26:
rzeczach do Práwá poſpolitégo vćiekáli ſie kmiećie/ y inni któ=
27:
rzy ſie ſkárżą: á ták áby od Práwá káżdému obroná byłá po=
28:
winna.
29:
Komu gléyt dádzą, niech go
30:
obwołáią.
31:
ABy ná obie ſtronie około Gléytowéy przeſpiecznośći o=
32:
nych/ którym nieprzyiaźńi bywáią opowiedáné/ było obwáro=
33:
wano: á iżby ći/ którym karánié przynależy/ potwarzmi gléyto=
34:
wnych liſtów niewinnie nie byli wikłáni:
35:
ſkázuiemy/ áby w
36:
winę żadnégo gléytownégo liſtu żaden nie wpadał/ iedno zá
37:
tákowym gléytownym liſtem/ który będźie obwołan/ y który=
38:
by ſie im iáwnie brónić chćiał.
Zygmunt w Kráko.



strona: 158

1:
Gléytowné Liſty wedle Státutu
2:
máią bydz.
3:
LIſty gléytowné żadné/ któréby były Práwu poſpolitému
4:
przećiwné/ nie máią bydź dawáné: á ieſli kto ie otrzyma/ niech
5:
nikczmné będą.
Zyg. Aug. w Piotrko. Zyg. III Liſt.
Kázimierz Wielki Liſt

6:
Approbatio Salui conductus Páná
7:
Kryſztophá Zborowſkiégo.
8:
SAluum Conductum o bytnośći y mieſzkániu w Polſcze áż
9:
do Séymu przyſzłégo/ y dwie niedźieli po Séymie/ Vrodzoné=
10:
go Kryſztophá Zborowſkiégo/ we wſzyſtkich punktách y klau=
11:
zulách iego/ vchwałą Séymu tego vmacniamy/
12:
y ápprobuie=
13:
my/ záchowuiąc wcále Conſtitucią anni 89. & anni 1591. tyczących ſie oſoby ſámégo y domu iego.
14:
Tóż ſie ma rozumieć, gdy przećiw Práwu opiekę Król dáie.
15:
Bywáią téż zeznánia zapiſów przed Królem.
16:
Syła téż Król do niemocnych dla czyniénia Teſtámentów.
17:
SZLVBEM WIąZANIE, O tym pátrzay wysſzéy ((od w. 17- do w. 20 tekst łać.))
18:
NA ROZMYSLENIE.
19:
Ná rozmyślenié nie przychodzi
20:
Królowi bráć, iedno rozmyślnie
21:
wedle ſpráwiedliwośći ſądźić.
22:
GDyż w poſtępkách Práwnych v ſpráwiedliwych ſędźi nie
23:
ma miec waśń mieyſcá/ áni łáſká nie ma ſobie nic przywłaſczáć/
24:
tákże boiaźń nie ma nic przemagáć/ áni zapłátá ſpráwiedliwo=
25:
śći wywracáć:
26:
bo oni noſzą wagę w rękach/ którą ná ſzalách
27:
záwieśiwſzy iednoſtáynie/ áby w rozumieniu y czyniéniu ſkazá=
28:
nia ſámégo Bogá przed oczymá máiąc/ ſławy ſwéy nie zápá=


strona: 159

Práwá krolew. ábo wálnego Kśięgi pier. o brániu ná rozmyśle.
1:
miętáli/
2:
y áby przenáſzládownicy czći ſwéy przećiwko ſwému
3:
ſumnieniu y ſpráwiedliwośći dla łáſki álbo ſczęśćia czyiégo nic
4:
nie czynili ku vbliżeniu ſtronie.
5:
Podobny temuz.
6:
Sędzia ma ſie przypodobáć ku pro=
7:
ſtoćie ſtron, ieſliby która niedo=
8:
myślnie opuśćiłá potrzebné rze=
9:
czy ſobie do ſpráwy.
Zygmunt w Piotrk. Liſt

10:
BEdźie powinien Sędźia ná ſądźie śiedzący od ſtron ſto=
11:
iących przed vczynieniem ſkazánia pytáć/ ieſliby mieli iákié mu=
12:
nimentá álbo dowody/ álbo obrony Práwné ſłuſzné ku popié=
13:
rániu ſwéy rzeczy: áby ludźie prośći proſtotą ſwą w rzeczach
14:
ſwych nie vpádli.
15:
A będźie wolno oboiéy ſtronie przywodźić
16:
rzeczy pomocné/ y ſłowné/ y liſtowé przed vczynieniém ſkazánia:
17:
y niech káżdéy ſtronie będźie wolno wſzyſtko czego ma potrze=
18:
bę przywodźić/ y kłáść przed vczynieniém ſkazánia.
19:
PRZYSIĘGI.
20:
PRzyśięgi któré ſkázuią v ſądu náſzégo/ ták ná Séymie/ iá=
21:
ko króm Séymu/ máią bydź odſyłáné do Powiátów/ chybá iż
22:
kto támże będźie chćiał przyśiądz.
Zyg. Aug. Liſt w Conſti.

23:
ODESZCIE.
24:
Wolność odeſzćia ná porádę.
25:
GDy iuż ná pozew y przypozew ku doſyć vczynieniu ſtrony
26:
ſpór wiodą/ tedy ieſliby która ſtroná potrzebowáłá ná ſtronę
27:
odyść od ſądu/ może ſie ná ſtronę odwiéść od ſądu
28:
z przyiaćio=
29:
ły ſwémi y z Prokuratory ná porádę/ wyſłuchawſzy Akciiéy po=
30:
wodowéy ſtrony/ á wſzákóż ták żeby záśię wróćiwſzy ſie od po=
31:
rády/ odpowiédź vczyniłá ſtroná pozwána.
32:
SCRVTINIUM, o tym pátrz w Práwie Ziemſkim, Kśięgi X.


strona: 160

1:
INTERPRETATIO PRIVILEGIORVM, Pátrz w práwie
2:
Káncelláriiiéy.
3:
TESTAMENTVM, Iáko Król zwykł do niemocnych Vrząd
4:
ſyłáć pátrz Tit.AEger.
5:
Są y inné Tytuły y z ich Státutámi obwłáſnémi, ku nábyćiu
6:
biegłośći w práwie Królewſkim: Iáko iest, Obligácia, Minutá, ((w. 7 do 8 - tekst łać.))
7:
Pręſcriptia, Contumácia, Inhibicia, Mán=
8:
daty, Exempty, ((w. 9 - 10 tekst łać.))
9:
Tych wſzyſtkich tytułów z Státutámi wła=
10:
ſnémi opiſánié znaydźieſz w Práwie Ziemſkim, w Kśięgách 10.
11:
TRZECIA CZĘSC
12:
CZWARTEY POWINNOSCI
13:
Krolewskiey.
14:
O rzeczach po ſądziéch Królewſkich.
15:
O Areſtowániu ſpraw oſądzonych.
16:
GDy kto kogo zda nieſpráwiedliwie/ zdány niech áreſtuie
17:
zdánié w Kśięgách. A ieſli pozowie o nieſpráwiedliwé zdá=
18:
nié/ tedy ón/ który ták zdał/ ma zápłáćić winę trzy grzywny: á
19:
zdánié wypiſáć z kśiąg.
20:
A ieſli zdány nie áreſtowałby zdánia/
21:
tedy ón/ który zdał/może wypiſáć okróm winy.
22:
PRZESĄDZONE WINY.
23:
Winy ſądowné nie máią bydz
24:
nikomu dárowáné.
Zwyczay źiemie Krá. Z Przywil. Włádyſł. Liſt

25:
TEż obiecuiemy: iż Win ná ſzláchćie nam ſądownie ſkazá=
26:
nych/ żadnému nie obiecuiemy ku wyćiągániu dopuśćić: ále o=
27:
né przez nas ábo Stároſty ábo vrzędniki náſzé będźiemy wyćię=
28:
gáć/ á wyćiagnioné będźiemy wedle woléy náſzéy ſzáfowáć.


strona: 161

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Appelláciách.
1:
Temuz podobny.
2:
WIn przeſądzonych żadnych ná Szláchćie dawáć nie bę=
3:
dźiem/ wedle Przywileiu Prádźiádá náſzégo Królá Iágełłá.
4:
SALARIA, Iákié podatki przy ſądźiéch, y od Pozwów, y od Li=
5:
ſtów v Dworu: pátrz Tit. Cáncellária,
6:
APPELLACIA.
7:
Appellácia do KRólá.
Zyg. Aug. Stá. 7. w polſkim ſtátućie śiłá o tym/ liſt

8:
MOże tedy áppelowáć od Roków przerzeczonych głów=
9:
nych do Królewſkiégo Máyeſtatu/ iáko do Páná wysſzégo
10:
wſzyſtkich Praw/ dla otrzymánia ſpráwiedliwośći.
Zygmunt w Piotrk. Liſt

11:
Appellácia od Królá w niektórych
12:
rzeczach ná Séym.
13:
DLa znieśienia wątpliwośći/ y dla oddalenia ſporów nie
14:
potrzebnych/ któré mogą ſie wczynáć z róznośći zapiſów dóbr
15:
náſzych/ vſtáwiamy:
16:
iż gdy tákowé dobrá wykupić zechcemy/
17:
máią bydź oglądáné Liſty zapiſów: á któré ſłuſznie/ ſpráwie=
18:
dliwie/ y wedle Práwá ſą zápiſáné/ któré téż ináczéy: to ma
19:
bydź vznano y ſkazano przez nas y Rády náſzé.
20:
A ieſli kto tá=
21:
kowym vznániém y Dekretem czułby ſie bydź vćiśnionym: bę=
22:
dźie mu wolno to vznánié vćiſku ſwégo przez áppellácią przy=
23:
nieść ná Séym Wálny.
24:
EXEKVCIA SąDOW KROLEWSKICH, przychodźi ná vrząd Már=
25:
ſzałkowſki, álbo odsyłáią ad brachium Regale: wſzákże nie vbli=
26:
żáiąc nic onému Státutowi y wolnośći, ((w. 24-25 tekst łać.))
27:
o
28:
Wolnośćiách. ((26-28 w. tekst łać.))
Zygmuut w Kráko. Liſt.
Séymowych Conſtituciy Zygmunt król nie ſromał ſie retráctowáć



strona: 162

1:
Iáko Stáro=
2:
ſtá Królewſki/
3:
ták y ſam Król
4:
troiákié kauzy
5:
y ſądy miéwa.
6:
Stároſtá ma
7:
Grodzkié Ro=
8:
ki/ Querellę/ y
9:
Coercicia:
10:
Tákże y Król.
11:
ZAMKNIENIE.
12:
I Cauzy Séymowé ad conuenti=
13:
onem ſtatis diebus in Comi=
14:
tiis iudicentur. List 376. Itē,
15:
Stá. ſtáry, 151. ſta. II.
16:
Te dni
17:
miáſto Terminos Regales, o
18:
których maſz śiłá, Tit. Ap=
19:
pellatio: Otóż ono częſto wſpomina ad Ter=
20:
minos &c comitia: vel quod prius horum fue=
21:
rit: iáko téż ad colloquia vel comitia, vel
22:
quod horum prius fuerit.
23:
A ná Séym Ter=
24:
min, ſexta die poſt ingreſſum, Item, de cauſis officij vt iudicentur non expectatis termi=
25:
nis Regalibus.
26:
Crimináły/
27:
Remiſ=
28:
ſie od
29:
Trybu=
30:
nału/ gdy ((t. łać.)) gdy ((t. łać.))
31:
II. Cauſae poſt Curiam Zadworné 187. á 185.
32:
w Polſkim 30. zowie tám Pozwy y Roki zá
33:
Dworem Hetermini. Bo tám dokłáda, Przed
34:
námi: á tám mówi, Ná Séym. ((do w.22 - tekst łać.))
35:
III. Cauzy Nadworné Curiales, Tu dáią po=
36:
zwy in loco facti ná Dworze. Item, Nie=
37:
mieckié kauzy. Kauzy potoczné Emergen=
38:
tes, in Hoſpitio citati. ((do w.28 - tekst łać.))
39:
Ter=
40:
minus facionatus, 283. 5. zaoczny, oczywiſny,
41:
Areſtatio in hoſpitio.
42:
OBLIGATIA.
43:
Obowiązek Królów Polſkich zſtrony niepoſłuſzen=
44:
ſtwá obywátelów, gdzieby ſobie co pozwaláli vpor=
45:
négo, przećiwko Práwóm y wolnośćióm czynić.


strona: 163

Práwá krolew. álbo wálnego Kśięgi pierwſze o Obowiąſku krole.



strona: 163

1:
Prózno Práwá czynić, króm exe=
2:
quowánia ich.
3:
PRózno ieſt Prawá czynić/ któré wyiſczáné álbo exequo=
4:
wáné nie będą.
5:
Król Alexánder w Piotrkowie w
6:
potwiérdzeniu Praw ná
7:
Koronáciiéy.
8:
PRzetóż teráznieyſzym piſániem náſzym vmacniamy/ v=
9:
twiérdzamy y pochwalamy: áby ná wieczné czáſy prawdźiwą/
10:
wieczną/ nie wątpliwą moc miáły:
Olbrácht w Piotrk. Liſt Roku Páń. 1505. w Kráko.

11:
obiecuiąc pod przyśięgą/
12:
która ſie ná przerzeczonéy ſczęśliwéy Koronáciiéy náſzéy przez
13:
nas ſkutecznie sſtáłá/ náſzą oné wſzyſtkié y káżdé zoſobná we
14:
wſzyſtkich zwyczáiach/ obyczáiach/ położeniu/ wypiſániu
15:
ár=
16:
tykuléch/ punktćiéch/ ſpoſobiéch/ mocnie/ niezgwałcenié trzy=
17:
máć/ záchowywáć/ y cále trzymáć/ mieć/ záchowywáć/ roſkáże
18:
my ná wieczné czáſy.
19:
A ieſlibyſmy co przećiwko wolnośćióm/
20:
przywileióm/ ſwobodóm/ y Práwóm przerzeczonégo Króle=
21:
ſtwá náſzégo vczynili: to wſzyſtko ma bydź nikczemné/ prózné/
22:
y zá nic ie mieć od tego czáſu chcemy y ſkázuiemy: y to wſzyſtko
23:
nikczemnym próznym przez ninieyſzy liſt czynimy.
24:
Temuz podobny Zygmuntá Królá.
25:
To przydawáiąc mocą przyśięgi/ którąſmy przy Koronáci=
26:
iéy vczynili/ wſzyſtkié przerzeczoné wolnośći we wſzyſtkich zwy=
27:
czáiach/ wypiſániu/ punktćiech/ członkach/ konkluziách/ rozu=
28:
mieniu/
29:
mocnie y niezgwałcenié dźierżeć/ y roſkazáć/ dźierżeć/
30:
mieć y záchowáć ná wieczné czáſy. A ieſli co przećiwko wol=
31:
nośći/ przywileióm/ práwóm/ y ſwobodóm/ przerzeczonégo
32:
Króleſtwá vczyniemy/
33:
onym co vbliżáiąc/ y oné pſuiąc wcá=
34:
łośći álbo w częśći/ któréykolwiek rzeczy wysſzéy miánowá=
35:
néy: to wſzyſtko niech będźie nikczemné y prózno/ y áby żádnéy
36:
mocy áni władzéy niemiáło/ mocno mieć chcemy.


strona: 164

1:
Temuz podobny Zygmuntá Auguſtá.
2:
OBiecuiemy ſłowem náſzym Królewſkim/ y pod tą przyśię=
3:
gą/ którąſmy vczynili/ obowiązuiemy ſie/ iż té wſzyſtki wysſzéy
4:
miánowáné Práwá/ Státutá/ Swobody/ Wolnośći/ Dáni=
5:
ny/
6:
Przywileie/ y Liſty przez przodki náſzé ſławnéy pámięći/ á
7:
miánowićie przez Królá Ieo M. Oycá náſzégo ſłuſznie y ſprá=
8:
wiedliwie dáné y wydáné/ mocnie á nieporuſzenié dźierżeć/
9:
y
10:
wedle nich poddáné náſzé ſtanów wſzyſtkich ták wobec wſzyt=
11:
ki/ iáko y zoſobná káżdégo záchowywáć będźiemy/ y wſzyſtkim
12:
dźierżeć y záchowywáć roſkażemy czáſy wiecznémi. A to/ co
13:
by im było przećiwnégo/ áni ſámi czynić będźiemy/ áni innym
14:
czynić dopuśćimy.
15:
A gdźieby ſie przytráfiło/ iżby álbo przez
16:
nas álbo przez kogo inſzégo sſtáło ſie co tákowégo tym to Prá=
17:
wóm/ Státutóm/ Dáninóm/ Przywileióm/ Liſtóm/ Swo=
18:
bodóm/ y Wolnośćióm przećiwnégo:
19:
álbo iżbyſmy im dero=
20:
gowáć/ álbo abrogowáć ſámi przez śię czym chćieli: tedy to
21:
wſzyſtko żadnéy mocy áni wagi mieć nie ma: ále wſzyſtko mo=
22:
cą tego Séymu nikczemné y ſkáżoné rozumiano bydź ma.
23:
iákóż
24:
y my to pſuiemy y káźimy/ á nikczemné bydź náyduiemy tym li=
25:
ſtem náſzym czáſy wiecznémi.
26:
Temuz podobny Królá Stephaná.
w Przyśię. Liſt
((do końca strony tekst łać))


strona: 165

Práwá Krolew. álbo Wálnego Kśięgi pierwſze o Obowiąſku krole.
1:
Declaratio articuli de obedientia.
2:
ARtykuł de obedientia non praeſtanda mógłby przyczyną
3:
bydź różnégo rozumienia y wykłádánia.
4:
Przeto wáruiąc w
5:
tym Regiam dignitatem, interpretácią Artykułu tego/ którą Po=
6:
ſłowie Koronni w Węgrzéch/ z poruczenia wſzech ſtanów nam
7:
podáli/ Teraz zá ſpólnym wſzech zwoleniem vtwiérdzamy/ y
8:
pewną bydź znáyduiemy. Która tákowa ieſt. ((do w.26 tekst łać.))
w Conſti. Seymu koronáciiéy Stephán Liſt

9:
Henryk Król, y Pan náſz dźiśieyſzy, temuż podobną Confirmá=
10:
cią y Obligácią vczynił: czego wſzyſtkiégo Copią w Metryce znay=
11:
dźieſz.
12:
Bo ieſli przećiw Dignitarzóm ninieyſzym ten ieſt poſtępek, że
13:
piérwéy trina vice auiſati: ieſliby vpornie w tym leżeli, dopiéro ich
14:
deponuią: Dáleko więcéy przećiw Królóm nie ma ſie nic ſkwá=
15:
pliwie poczynáć. ((tekst łać.))
16:
Alexánder in Radom. ((tekst łać.))
17:
Wyiąwſzy w nagłéy rzeczy, gdźieby criminaliter, á o zdrádę.


strona: 166

1:
DRVGA TABLICA
2:
PRAWA DVCHOWNEGO.
3:
Iáko téz v Rzymian był rex Sacrorum.
4:
Kośćielnych
5:
oſób z Státu=
6:
tu opiſánych/
7:
Arcybiſkupá/
8:
Biſkupów/
9:
Kánoników/
10:
y fundáciy ko=
11:
śćielnych:
12:
kte=
13:
mu cztéréch v=
14:
rzędów Ducho
15:
wnych oſób/
16:
do których pe=
17:
wné tytuły/ do
18:
tytułów ſtátu=
19:
ty/ á ſtátuty ná
20:
wiérſzé rozdźie
21:
loné/ powinność ieſt
22:
I. Chwałę Bożą pomnażáć.
23:
A do tego należą
24:
Duchowni/
25:
Akádemia/
26:
Opáći/
27:
Klaſztory/
28:
Włádyctwá.
29:
II. Rząd dobry w ludu, zwie
30:
rzonym od Bogá, czynić.
31:
Bo tego należą viſitácie/
32:
Archidiakon/
33:
Kośćioły/
34:
Sácrámentá/
35:
Skárby Kośćielné.
36:
III. Sądy y Iuriſdicią ſwą od=
37:
práwowáć, wedle Arty=
38:
kulów
Práwu Duchow=
39:
nému podległych. A do
40:
tego ſie śćiąga
41:
Práwo Duchowné y ártykuły im podległé/ Wykłádánie Práw/ Heretyk/ Scyſmátyk/ Aktá Duchowné.
42:
IIII. Senatorem wiernym bydź Regi & Regno, wedle ich przyśięgi. Diſcipliná kośćielna.


strona: 167

1:
DRVGIE KSIĘGI
2:
PRAW
3:
KORONNYCH.
4:
W KTORYCH PRAWO DVCHO=
5:
WNE, PRZEDTYM PO WSZY=
6:
STKICH KARTACH STATVTV
7:
ROZSYPANE, A TERAZ W KVPĘ
8:
IEST ZEBRANE, Y NADOBNYM
9:
PORZĄDKIEM OBIASNIONE.


strona: 168

1:
IASNIE OSWIECONEV KSIąZęCIV,
2:
Ieo M. X. Ierzemu, Kardynałowi,
3:
RADZIWIŁOWI,
4:
BISKVPOWI KRAKOWSKIEMV, KSIąZęCIV
5:
NA OLYCE Y NIESWIEZY, &c. &c.
6:
Pánu ſwému M.
7:
Oświecone Miłośćiwe Kśiążę.
8:
MAm ia przyczyny domowé, przéczem ia winien ſłużby ſwé od=
9:
dáwáć Wáſzéy Kśiążęcéy M. o czym wié dobrze Ieo M. pan Wo=
10:
iewodá Trocki, Pan Brát Wáſzéy X.M.
11:
Bo moi rodzeni y powi=
12:
nowáći, fámiliiéy zacnéy Wáſzéy X.M. długi czás byli ſługámi.
13:
Ale iest ieſzcze druga przyczyná więtſzá, że ia w oſobie Wáſzéy X.
14:
M. Duchowné Práwo, Ieo M.X. Arcybiſkupowi Gniéźnieńſkié=
15:
mu oddáię, & toti ordini Eccleſiaſtico.
16:
Bych nie miał nic więcéy
17:
zálécenia v ſtanu Duchownégo, ieno żem Práwo Duchowné, któ=
18:
ré było po wſzyſtkim Státućie rozsypáné, w kupę zebrał, y zebra=
19:
wſzy porządnie y methodicè porządźił: tedy pewieném tego, że mi
20:
wſzyſcy Ich M. mogą miłośćiwą łáſkę ſwą obiecowáć.
21:
Vmyſlnie
22:
da pan Bóg nicem nie zbłądźił áni odmięnił. Co ieſli ták iest, do
23:
vſzu Wáſzéy X.M. áppelluię: á przytym me, & obſequia mea,
24:
ſed & ſeruitia do łáſki Wáſzéy X.M. mégo M. Páná zálécam.


strona: 169

1:
ARCYBISKVP
2:
Zacność y praerogátywá koronowánia
3:
Królá, ſámému Arcybiſkupowi
4:
Gniéznienſkiému nalezy.
5:
KRolá wolno obránego/ żaden
6:
inny koronowáć nie ma/ oprócz kśiędzá
7:
Arcybiſkupá Gniéźnieńſkiégo/
Zyg. Aug.

8:
wedle
9:
Przywileiu iego/ przez Królá Káźimié=
10:
rzá dánégo/ Roku Páńſkiégo/ 1451.
11:
Przy którym Arcybiſkupie máią bydź/ któ
12:
rzy ktemu wedle ſtárádawnégo zwyczáiu
13:
należą/ Biſkupi.


strona: 170

1:
Ale y Królowéy nikt inny nie ma koronowáć, iedno tenże
2:
Arcybiſkup. Priluſ. List
3:
Moderowano to zſtróny Koronáciiéy w Iędrzeiowie,
4:
Ieſli kto przed kśiędzem Arcybiſku=
5:
pem ſzkárádé ſłowá będźie
6:
mówił.
7:
IEſli kto przed kśiędzem Arcybiſkupem ſzkárádé ſłowá bę=
8:
dźie mowił: winę niechay temuż Arcybiſkupowi trzy grzyw=
9:
ny/ álbo iáko zową/ piątnądźieſtą zápłáći.
10:
Ieſli kto przed Kśiędzem Arcybi=
11:
ſkupem kogo ráni, álbo miecz
12:
wyymie.
13:
IEſli kto przed kśiędzem Arcybiſkupem miecz/ álbo kórd
14:
wyymie/ choć kogo ráni álbo nie ráni: śiedmnądźieſtą/ to ieſt/
15:
cztérnaśćią grzywien ma bydź karan: która ma bydź Kśiędzu
16:
Arcybiſkupowi dáná.
17:
LAGATVS NATVS, Y PRIMAS,
18:
KARDYNAŁ, BISKVP.
19:
O zwiérzchnośći Arcybiſkupiéy.
20:
NAprzód tedy/ iże Stolicá Metropolitáńſka/ rć.
Káźimirz w Wiſlicy Liſt.
Káźimierz w Wiſlicy. Liſt
Alexánder Król

21:
My Ale=
22:
xánder Król oznáymuiemy: iż Nawielebnieyſzy w Pánie Kry=
23:
ſtuśie oyćiec/ Pan Andrzéy Róża/ Arcybiſkup Gniéźnieńſki/
24:
y Króleſtwá náſzégo Primás/ przy bytnośći Rad y Przeło=
25:
żonych Duchownych y Swietckich/ podał nam prośby ſwé/
26:
ábyſmy z Reyeſtrów Káncelláriiéy Oświéconégo KAźi=
27:
miérzá Królá Polſkiégo Oycá náſzégo/ Przywiléy kośćiołowi
28:
Gniéźnieńſkiému przynależący/ przez Máieſtat królewſki Oycá
29:
náſzégo dány/ y pozwolony przypiſáć/ y odnowić/ y potwiér=
30:
dźić raczyli: który ieſt táki.


strona: 171

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o zwierzchnośći Arcybiſk.
1:
KAZIMIERZ. Oznáymuiemy ninieyſzym Liſtem wſzyt=
2:
kim/ teraz y potym będącym/ którym tego wiedźieć ieſt potrze=
3:
bá:
4:
iż gdy między źiemiámi Króleſtwá náſzégo Polſkiégo/ y
5:
poddánych náſzych niemáłé róznośći y ſpory sſtáły ſie/ około
6:
Kárdynálſtwá Nawielebnieyſzégo w Pánu Kryſtuśie/ Páná
7:
Zbigniewá Biſkupá Krákowſkiégo:
8:
dla których róznic Rzecz=
9:
poſpolita práwie ſie tárgáłá/ y wiele ſzkody bráłá. My tedy tá=
10:
kową rózność y ſpory (iakoſmy ná to z vrzędu náſzégo powin=
11:
ni) chcąc oddalić/ vſpokoić/ y porownáć
12:
y chcąc źiemie náſzé
13:
ku iednośći przywiéźć/ złożywſzy przez nas/ nawięcéy dla téy
14:
rzeczy/ Séym z Pręłaty y Pány Króleſtwá náſzégo/ w mieśćie
15:
w Piotrkowie ná dźiéń Swiąteczny/ zá rádą tychże Pręłatów
16:
y Pánów Króleſtwá náſzégo/
17:
tákeſmy tę rzecz zámknęli/ deter=
18:
minowáli/ y ſkazáli. Naprzód/ iż Stolicá Metropolitaná ko=
19:
śćiołá Gniéźnieńſkiégo/ y Kśiędzá Arcybiſkupá/ y Primáſá téy=
20:
że Stolice ná ten czás będącégo/ we wſzyſtkim práwie/ po=
21:
wadze/
22:
mocy/ pręrogátiwie/ iurisdiciiéy/ zwyczáiu/ któré inych
23:
czáſów kośćiół Gniéźnieńſki z ſtárádawná nád kośćiołem Krá=
24:
kowſkim miał y ma/ ma bydź ná wieki záchowána. Tochmy
25:
téź vſtáwili y poſtánowili:
26:
iż przerzeczonégo Zbigniewá Kár=
27:
dynałá y Biſkupá Krákowſkiégo/ wſzyſcy y káżdy zoſobná oby=
28:
wátele/ którégokolwiek ſtánu y doſtoieńſtwá będący/ zá praw=
29:
dźiwégo y niewątpliwégo Kárdynałá będą trzymáć y rozu=
30:
mieć/
31:
y iego tytułem Kárdynálſkim piſáć/ y napiſy czynić/ y
32:
zwáć onégo powinni y przyćiśnieni będą.
Zaden z duchownych Práłatow niema doſtáwáć Tytułu Kárdinálſkiégo. Ordinácya zſtrony mieſcá Kárdynałowi w Senaćie.

33:
Ale od tychmiaſt
34:
nápotym/ áni kśiądz Arcybiſkup Gniéźnieńſki/ áni Biſkup Krá
35:
kowſki/ áni inni Biſkupi nie máią próśić/ álbo którymkolwiek
36:
obyczáiem vpraſzáć Doſtoieńſtwá Kárdynálſkiégo/ álbo Po=
37:
ſelſtwá Stolice Apoſtolſkiéy/ przez dozwolenia náſzégo/ y
38:
wſzyſtkich Rad Króleſtwá.
39:
A żeby wſzyſtkié przekázy w da=
40:
wániu rády dla dobrégo poſpolitégo vſtáły/ y trudnośći były
41:
odćięté/ y áby mocna ſtałość Rad w Króleſtwie náſzym zoſtá=
42:
łá: obádwá przerzeczeni Praełaći máią ieźdźić z inémi Praełaty
43:
y Pány ná Séymy zá czáſem złożoné/
44:
áby dawáli rády Rzeczy
45:
poſpolitéy pożyteczné wedle tego/ iáko ktory w czym pytan bę=
46:
dźie. Ale ieden z nich iednégo dniá/ á drugi drugiégo do Rá=
47:
dy przychodźić ma/ wezwány od nas: á nie wezwány/ w go=
48:
ſpodźie ma zoſtáć.
49:
Wſzákże ma dawáć ztámtąd rády potrze=
50:
bné ná to/ o co będźie pytan. A ten ninieyſzy Dekret w prze=
51:
rzeczonych rzeczach vczyniony/ miány/ y zámkniony/ niezgwałce


strona: 172

1:
nié y króm ſporu wſzélákiégo trzyman y záchowan bydź ma.
2:
A
3:
któryby tego Dekretu chowáć/ dźierżeć y pilnowáć niechćiał/
4:
y im gárdźił/ álbo nań dbáć niechćiał/ tedy my przećiwko táko=
5:
wéy ſtronie przerzeczonych vſtaw niechowáiącéy/ y wſzyſtkié
6:
Rády náſzé y obywátele mamy bydź/ y niedopuſczáć mu ſwéy
7:
woléy.
8:
Ku którému wſzyſtkich rzeczy wierze y świádectwu
9:
pieczęć náſzá temu liſtowi ieſt záwieſzona. Dźiało ſie to w
10:
Piotrkowie ná Wálnym Séymie w Piątek po oktawie Swią
11:
tecznéy/ Roku Páńſkiégo 1451.
12:
Ze téż Arcybiſkup Gniéźnieńſki między Królem á Biſku=
13:
pem Krákowſkim rozſądek czyni, Patrz ((tekst łać. do w. 13))
14:
Iże teraz mieyſce Kárdynałóm dáią, iáko kárdynałóm w Se=
15:
naćie: Ale przedśię Arcybiſkup piérwéy wotuie.
16:
((od w. 16-19. tekst łać.))
17:
Ieſli Biſkupi máią przyśięgáć w Rádźie, weyźrzy w Conſtitu=
18:
cią Królá Auguſtá. Item weyźrzy 1588. fol. 40. przydáwáć má=
19:
ią w przyśiędze: ((do w. 23 t. łać.))
Ian Olbr. w Piotrk. Liſt

20:
IVSPATRONATVS,
21:
O PODAWANIV.
22:
Kto ſobie vprośi Duchowné opá=
23:
trzenié podawánia Królewſkié=
24:
go, álbo poddánych iego, iáko
25:
ma bydz karan.
26:
IEſliby kto Duchowné opátrzenié podawánia náſzégo
27:
Królewſkiégo/ álbo poddánych náſzych ku krzywdźie y vbliże=


strona: 173

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o podawániu beneficiy.
1:
niu podawánia náſzégo y tychże poddánych náſzych z któréykol=
2:
wiek przyczyny vprośił/
3:
vſtáwiamy/ y ſkázuiemy/ y roſkázuie=
4:
my: áby tákowy ná wſzyſtkich dobrách ſwych ták ſpólnych/ iá=
5:
ko właſnych świetckich byli karáni: to ieſt/ áby im dobrá były
6:
do ſkárbu álbo ſtołu náſzégo wźięté/
7:
á kośćielné dobrá ich áby
8:
byly zápowiedźiáné/ y do ſkárbu obróconé: y ieſcze nád to/ niech
9:
będą zárázem tákowi wywołáni.
10:
Táki drugi Státut.
Alexander Rádom. Liſt

11:
ABy żaden bądź którégokolwiek rodzáiu y záwołánia Be=
12:
neficium podawánia náſzégo nie śmiał iáko vpraſzáć/ álbo po=
13:
danégo od kogokolwiek prziymowáć przez dozwolenia náſzeo /
14:
pod winą przerzeczonéy kaźni:
15:
to ieſt/ wywołánia/ y dóbr ták
16:
iego iáko téż rodźiców y przyiaćiół iego do ſkárbu obrócenia.
Alexander w Rádom. Liſt
Zygmunt w Kráko. Liſt

17:
Tákiz trzeći Státut.
18:
PRzydáie ſie częſtokroć: iż Kortyrozowie y biegunowie
19:
do Rzymá duchowné opátrzenia/ któré przez poddáné náſzé z
20:
dóbr ich ku poćieſze przyiaćiół żywiących y vmárłych ſą nádáné/
21:
vpraſzáią/
22:
á ztąd wielkié Szkody vbogiéy ſzláchćie/ Práwem ſie
23:
broniącéy zádawáć zwykli: dla tego ſkázuiemy/ áby ći/ którzy
24:
opátrzenié duchowné v Stolice Apoſtolſkiéy podawánia ná=
25:
ſzégo/ y tákże Pánów y ſzláchty świetckiéy Króleſtwá náſzégo
26:
vpraſzáią/ byli karáni ná oſobie y dobrách ſwych:
27:
tákże przyia=
28:
ćiele y powinowáći tych/ którzy vpraſzáią/ tákowąż kaźnią niech
29:
będą karáni.
30:
Podawánia, któré nie będą ná Li=
31:
śćiéch wyrázoné, Królewſkiému
32:
podawániu ſą záchowáné.
33:
GDźie oſobnéy zmienki w Przywileiu álbo w zapiśie o po=
34:
dawániu nie ieſt vczyniono: Práwu Królewſkiému ieſt zácho=
35:
wano.


strona: 174

1:
Podawánia, któré ſobie kśięza ná iné
2:
vpraſzáią, ſą ſkázoné.
3:
POdawánia/ któré ſobie kśięża ná pewné oſoby wyprá=
4:
wuią/ ſkáźiliſmy y zepſowáli/ ták iż żadnéy mocy mieć nie
5:
maią.
6:
ANNATY, SACRY.
7:
Annaty więcéy nie dawáć Papiezo=
8:
wi, ále ná obronę R.P.
9:
Doſyć czyniąc prośbóm Pánów Rad náſzych świetckich
10:
y Poſłów Ziemſkich/ poſzlemy do świętégo Oycá Papieżá pro=
11:
śić o Annaty/ ábyſmy ich z Króleſtwá nie dopuśćili wynośić/
12:
ále żeby w Króleſtwie zoſtáły ná obronę Rzeczypoſpolitéy.
13:
A
14:
ieſlibyſmy ich vprośić nie mogłi/ tedy iuż od tychmiaſt mamy
15:
ſie mu opowiedźiec/ że ich my áni dawáć/ áni wynośić żadnym
16:
kſztałtem nie dopuśćimy.
Zyg. Aug. w Piotrk.
Zygmunt w Kráko.

17:
O tychze Annaciech.
18:
SWiętobliwy Máyeſtat Królewſki/ między innémi przy=
19:
czynámi Legáciiéy do Rzymu/ w Rzymie v Papieżá będźie v=
20:
śiłował/ áby Annáty zoſtáły w Króleſtwie/ rć.
támże. Tenże Krol

21:
Temuz podobny, o Bázyleyſkim
22:
Concilium.
23:
ANnaty będźie vśiłował vprośić v Papieżá/ któré iemu
w Láć. liſt.

24:
náſzy Biſkupi przećiwko Dekretóm Bázyleyſkiégo Concilium
25:
zwykli dáwáć.
26:
Annaty.
27:
POzwalamy/ áby Annaty w Koronie zoſtáły ná obronę
28:
Rzeczypoſpolitéy.
Zygmunt y Pánowie w Piotrko. w Conſtit. Piotrkow Liſt



strona: 175

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Annáciech y Korty.
1:
Pod winą duplicis Annatae, máią
2:
bydz oddawáné do ſkárbu.
3:
ANnaty/ któré Séymową Conſtitucią ſą pozwoloné/ ná
4:
obronę potoczną: támże máią bydź oddawáné od poſseſsorá/
5:
od Contituciiéy dwuletniéy Piotrkowſkiéy/ pod winą dupli=
6:
cis annatae.
7:
Temuz podobny.
8:
ANnaty Ich M. Kśięża Biſkupi wedle Conſtituciiéy An=
9:
ni 1567. Anni 1569. powinni oddawáć támże w Wárſzáwie
10:
do ſkárbu Koronnégo ſub poenis ibidem expreſsis.
Conſtitu. Lubelſkie Liſt

11:
KORTYZANI.
12:
Ná Kortyzany grozá.
13:
IEſliby kto przećiwko poſtánowieniu Státutowému co
14:
práwem Kortyzáńſkim otrzymał: niech będźie wywołan zárá=
15:
zem/ y dobrá iego wedle Státutu máią bydź do ſkárbu náſzé=
16:
go obróconé.
17:
A ieſliby zá boiáźnią przerzeczonégo karánia
18:
odſtąpił od Práwá y kauzy ſwéy: tedy przedśię ku zápłácéniu
19:
ſzkód y nakłádu temu/ przećiwko którému Práwem Kortyzáń=
20:
ſkim czynił/ będźie powinien/ y ma bydź przyćiśnión:
21:
á ſzkody
22:
y nakłády przyśięgą tego/ który z nim práwem czynił/ máią bydź
23:
dowodzoné.
w Confir. Iędrzeiow. Liſt
Zygmunt w Piotrko.
Zygmunt

24:
Kortyzáni pod winą wywołánia, má=
25:
ią ſie do Beneficiy wróćić.
26:
IZ niektórzy z poddánych náſzych od wiele lat w Rzymie
27:
mieſzkáiąc/ w Króleſtwie náſzym niemáło duchownych vrzę=
28:
dów/ ſtáránié około duſz máiącé dźierżą:
29:
y té częſtókroć zánie=
30:
dbawáiąc inſzych tu w króleſtwie mieſzkáiących pokoiowi y
31:
Bozkim poſługóm oddáné/ Pozwy do Rzymſkiégo Dworu
32:
wyzywáią/ práwy motáią/ y rozmáićie trapią:
33:
która ich ſwa=
34:
wola y nie dobré przedśięwźięćie w vmyſłach poddánych ná=
35:
ſzych niemáłé zruſzenié vczyniłá. Dla tego prośbą Poſłów ná=


strona: 176

1:
ſzych źiemſkich/ y wołániém niktórych poddánych náſzych poru=
2:
ſzeni y práwie przymuſzeni/ vſtáwiamy:
3:
áby wſzyſcy tácy Kor=
4:
tyzani z Rzymu do Króleſtwá náſzégo/ y do Beneficiy któré
5:
dźierżą/ byli wyzwáni: á gdźieby ſie wezwáni przez nas w ná=
6:
znáczonym czáśie niewróćili/ zá wywołáné y bezecné niechay
7:
będa miáni:
8:
áni ná potym niech przywrócenia do Oyczyzny nie
9:
máią.
10:
Temuz podobny.
11:
ABy tákowi Kortyzani ku niedoſtoieńſtwu náſzému y o=
12:
belżéniu narodu Polſkiégo ná Dworze Rzymſkim tákowémi
13:
nieprzyſtoynémi chytrośćiámi ſie nie ćwiczyli/
14:
zá iednoſtáyną
15:
rádą y zwoleniém Rad náſzych/ y Poſłów źiemſkich króleſtwá
16:
náſzégo ſkázuiemy y vſtáwiamy: áby tym Kortyzanóm poddá=
17:
nym náſzym/ którzy w króleſtwie y w Páńſtwách náſzych Du=
18:
chowné mieyſcá trzymáią/
19:
którzy poddánym y ſługom náſzym
20:
ſwowolnie przykrośći zádáią/ przywodząc ie ku ſumptóm y na
21:
kłádóm niepotrzebnym/ którzy vżywáią Praw króleſtwá ná=
22:
ſzégo/ Przywileiów od ſtolice Apoſtolſkiéy nam y Króleſtwu
23:
náſzému pozwolonych:
24:
áby iuż przez nas byli wezwáni/ otwo=
25:
rzyſtémi Liſty náſzémi: któré do kośćiołów ich poſzlemy/ áby w
26:
ſześći Mieśięcy (od czáſu do kośćiołów liſtów náſzych oddá=
27:
nych czás obliczywſzy) do Króleſtwá y Pańſtw náſzych/ y do
28:
vrzędów ſwych kośćielnych wróćili ſie/
29:
wedle vſtáwy Piotr=
30:
kowſkiéy przerzeczonéy/ rć.
31:
Edict ten zupełnié znaydźieſz w Metrice Státutowéy.
32:
O BISKVPSTWACH.
33:
Statuta de Cortiſanis w mocy zachowuiemy/ y oné do exe=
34:
kuciiéy przywodząc/ vchwalamy ná wieczné czáſy:
35:
áby żadna
36:
oſobá/ Biſkupſtw/ ku vbliżeniu práwá náſzégo królewſkiéo / nie
37:
otrzymywáłá/ ále do nich wedle praw y zwyczáiów ſtárádaw=
38:
nych przychodźiłá: áliás to wſzytko ináczéy otrzymano/ ma bydź
39:
iritum & inane.
40:
PENSIAE.
41:
Wymyślnych obyczáiów nábywánie Duchownégo chlebá. Práwo zákázuie.
Zygmunt w Kráko. Zygm. III. ná Séymie Kornáciey Liſt



strona: 177

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Biſkupſt. y Penſyách.
1:
((od w. 1 do 28. tekst łać.))
2:
PLEBEIVS.
3:
Kánonie ná Tumách Szláchćicóm z
4:
oycá y z mátki, máią bydz dawáné.
Ian Olbr. w Piotrko. Liſt.

5:
ACz przez święté niegdy Króle Polſkié przodki náſzé z ſtárá=


strona: 178

1:
dawná było vſtáwiono/
2:
y przez niektóry czás niezgwałcenié by=
3:
ło chowano: áby dla obrony Kośćielnéy y dóbr iego/ do prze=
4:
dnieyſzych kośćiołów/ to ieſt Gniéźnieńſkiégo/ Krákowſkiégo/
5:
Włocłáwſkiégo/ Poznáńſkiégo/ Płockiégo/ nie były prziymo=
6:
wáné/
7:
iákóż nie były prziymowáné/ ná doſtoieńſtwá perſona=
8:
tus, Vrzędy/ Kánoniae/ y Prębendi/ oſoby nie ſzlácheckiégo y proſtégo ſtanu: któré ku obronie potrzebnéy kośćiołów w kró=
9:
leſtwie náſzym/
10:
zwłaſczá dla ludźi ſwowolnych y częſtych wy=
11:
praw woiennych/ máło/ álbo nic/ mogą bydź pomocni kośćio=
12:
łóm: ále tylko mieli bydź prziymowáni Pánowie Vrodzeni y
13:
ſzláchetni: z którychby prędka y łácwa obroná Kośćiołóm mo=
14:
głá bydź.
15:
Wſzákże gdy przez nieiákiéś ochylánié/ któré było w
16:
Státućie y Przywileiu ſtárym záchowáné/ wiele oſób proſté=
17:
go ſtanu do kośćiołów przerzeczonych tych czáſów było brano/
18:
ták iż kośćielné dobrá żadnéy obrony niemiáły:
19:
y dla tego z wiel=
20:
kiéy częśći ſpuſtoſzoné y ſkáżoné/ á ná niektórych mieyſcách ták
21:
zepſowáné były: że téż niémaſz domów wczęśnych ná grunćiéch
22:
oſobóm kośćielnym ku mieſzkániu: á to wſzyſtko ztąd/ iż ludźie
23:
proſtégo ſtanu ich nie bronią.
24:
Téż obaczywáiąc ćiężkié nietyl=
25:
ko Duchowieńſtwá/ ále y Króleſtwá náſzégo y Rzyczypoſpoli=
26:
téy ſzkody/ któré z záchowánia beneficiy zá żywotá poſseſsorá
27:
nie dawno wymyślonégo/ y z penſiiéy/ którá bywa dawáná o=
28:
ſobóm/ nie w tym króleſtwie zrodzonym/ y nie tu mieſzkáią=
29:
cym
30:
iáko káżdégo czáſu doznawamy ſkutkiem. Iż tedy té ſzko=
31:
dy ztąd przychodzą/ y przez nié chwałá Boża bywa vmnieyſzo=
32:
na: obroná kośćielna y wolnośći bywa odięta/ y przyſtęp oſo=
33:
bóm godnym/ któré ſą Rzeczypoſpolitéy Krześćiiáńſkiéy y kró=
34:
leſtwu náſzému pożyteczné/ bywa odięté:
35:
ktemu y pogorſzenia
36:
od Duchowieńſtwá wczynáią ſie w ludźiach nam poddánych.
37:
Dla czego my niemniéy Rzeczypoſpolitéy/ iáko téż Kośćielnéy
38:
Króleſtwá náſzégo w téy mierze (iákoſmy powinni) ſzkodźie
39:
chcąc zábieżeć vſtáwiamy:
40:
áby w káżdych Kápitułách kośćio=
41:
łów przerzeczonych ná Doſtoieńſtwá/ perſonatus, y vrzędy/ y
42:
Kánonię y Prębendy nie byli bráni/ tylko oſoby té/ któré ſą o=
43:
bywátelmi Króleſtwá Polſkiégo ſzláchćicy z oboygá rodźiców:
44:
o których ſzláchectwie tákby wiádomo y dowiedźiano było: iá=
45:
ko w poſpolitym Práwie Króleſtwá náſzégo ſzláchectwo nie=
46:
nágánioné zwykło bydź dowodzoné.


strona: 179

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Plebeiuſzach.
1:
Tákiz Státut.
2:
DO kośćiołów Tumſkich w króleſtwie náſzym niech nie
3:
będą prziymowáni ná Biſkupſtwá/ Pręłatury/ Kánonię/ ie=
4:
dno ſzláchćicy z obudwu rodźiców/ y którzy ſą obyczáiem ſzlá=
5:
checkim wychowáni:
6:
á proſtégo ſtanu ludźi pewna liczbá niech
7:
przy kośćieléch będźie. A którzy z nich ná Biſkupſtwá y Prałá=
8:
tury ſą podnieśieni/ którzyby nie byli z oboygá rodźiców náro=
9:
dzeni y wychowáni obyczáiem ſzláchćiców
10:
niech ná wysſzé nie
11:
wſtępuią/ pod winą wiecznégo wywołánia y dóbr rodziców
12:
ich/ y krewnych do ſkárbu wźięćia/ tych/ którzyby kuśili ſie prze=
13:
ćiwko tákowému porządku to czynić/ zá zaſłoną iákiéykolwiek
14:
mocy y władzéy.
15:
Dla tego ninieyſzy y niżéy nápiſány Státut
16:
ná to iáwnie vczyniony náſzémi ninieyſzémi/ y innémi przez nas
17:
potwierdzonémi przodków náſzych Státutmi/ y Przywileymi
18:
wiecznémi przypiſuiemy pod tákowémi ſłowy.
19:
Státut o proſtégo ſtanu ludziach:
20:
NA prośbę Naiaſnieyſzéy Kśiężny/ Pániéy Helżbiéty/ z łá=
21:
ſki Bożéy Królowéy Polſkiéy/ Mátki náſzéy/ vſtáwiony: zá=
22:
mykáiąc w ſobie/ którzy y iáko ná Biſkupſtwá y Doſtoieńſtwá
23:
máią bydź bráni:
24:
y iáko ſzláchectwo tákowych ná potym ma
25:
bydź dowodzoné.
26:
Ten Státut w Metrice ſtátutowéy znaydźieſz.
27:
ZYGMVNT Potwiérdza Práwá przećiwko proſtégo ſta=
28:
nu ludźiam/ y przećiwko Kortyzanóm. w Metrice znaydźieſz.
29:
O INDVLTCIE v Oycá S. Papieżá vproſzonym/ ná
30:
podawánié Beneficiy kośćielnych w ſześć Mieśięcy. Máło co
31:
niżéy naydźieſz przed Akádemią.
Alexánder Liſt
Alexander w Rádom.
Zyg. w kra. Liſt Zyg. Aug. w Kráko. Ian Olbr. w Piotrko.

32:
Wiele, y iácy, proſtégo ſtanu lu=
33:
dzie, do kościołów Tumſkich
34:
máią bydz bráni.
35:
ABy ſie co nie zdáło bydź vczynionégo z nienawiśći proſté=
36:
go ſtanu ludźi/ których ſtan zwykł vżywáć oſobnégo opátrze=


strona: 180

1:
nia y nádánia ſwégo w Króleſtwie náſzym:
2:
dla tego ácz ſyno=
3:
wie ſzlácheccy/ zdádzą ſie tákże bydź vczeni/ y częſtokroć vczen=
4:
ſzy nád proſtégo ſtanu ludźie: y niémáſz téy Kápituły/ któraby
5:
ludźi vczonych y biegłych/ Pręłatów/ Kánoników/ ſzláchćiców
6:
w ſobie nie miáłá/
7:
którzy nie mniéy ſą godni ku potrzebie/ iáko
8:
téż ku czći y ozdobie kośćiołów: y którzy o kośćiołách zwykli y
9:
vmieią rádźić. Wſzákże mimo Doktory/ którzy ſą w Kápitu=
10:
łach z ſynów ſzlácheckich/ ſkázuiemy/
11:
áby byli téż przypuſczeni
12:
Doktorowie z proſtégo rodzáiu pod liczbą y porządkiem niżéy
13:
nápiſánym: to ieſt/ v Kośćiołów przerzeczonych/ v których ſą
14:
Doktorowie/
Zygmunt Zyg. Aug. w Piotrko.

15:
ábo czytáiący Práwo Duchowné y święté piſmo/
16:
bądź zdawná/ bądź téż teraz nowo poſtánowieni y fundowá=
17:
ni/ álbo gdźie máią bydź przez nową fundácią ná nie nádáną
18:
ſtáwieni: ná tych mówię mieyſcách ieden ma bydź Doktór w
19:
świętym Piſmie:
20:
drugi w Práwie Duchownym: á trzeći w
21:
Lékárſkiéy náuce. A gdźie v kośćiołów nie ſą fundowáni prze=
22:
rzeczeni Doktorowie/ ſkázuiemy/ áby nie więcéy ich było/ iedno
23:
dwá w świętym Piſmie/ dwá w Práwie Duchownym/ á pią=
24:
ty w Lékárſkiéy náuce.
25:
Którzy to nieináczey będą prziymowá
26:
ni w kápitułach: iedno których przełożeni mieyſc godné w táko=
27:
wych náukách doktorſkich pochwalą: y tákowi/ ná któré będą
28:
rádźić/ áby pod tąż liczbą byli przyięći.
29:
Podobnyz temu Státut.
30:
STátuty o liczbie proſtégo ſtanu ludźi/ którzy máią bydź
31:
do głównych Kośćiołów bráni/ y około odięćia penſiiéy/ y o
32:
winie ná Kortyzany/ ilekroć będźie potrzebá/ będźiem y roſka=
33:
żemy exequowáć.
34:
O tychze ludziach proſtégo ſtanu,
35:
Zygmunt Auguſt piſze.
36:
GDyż to ieſt Státuty przodków náſzych opátrzono/ áby
37:
ludźie narodu proſtégo do głównych Kośćiołów dawáni nie
38:
byli/ tylko ludźie narodu y krwie Polſkiéy:
39:
roſkażemy Kápi=
40:
tułam/ áby ich między ſię nád opiſány poczet nieprziymowáli.


strona: 181

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o wolnośćiách kośćiel.
1:
KOSCIOŁY.
2:
O praerogátywach kośćiołów Tum=
3:
ſkich, y o wolnośći kośćielnéy.
4:
WSzyſtki domy Bożé álbo Kośćioły/ we wſzytkich ich prá
5:
wiéch/ ſwobodách/ wolnośćiách/ gránicach/ rozdźiałách ſtá=
6:
rych/ których zá czáſów świętych Przodków náſzych Królów
7:
Polſkich y Kśiążąt vżywáli/ chcemy wcále záchowáć.
8:
Doſtoienſtwá kośćielné przy Prá=
9:
wiéch y wolnośćiach ich zácho=
10:
wywa.
11:
DOſtoieńſtwá kośćielné y świetckié Króleſtwá Polſkié=
12:
go iednoſtáynie przy práwiéch y zwyczáiach y wolnośćiach ich/
13:
któré y ktorych/ czáſu Naiáſnieyſzych Kśiążąt/ Pánów Káźimié
14:
rzá Lódwiká/ y innych Królów y Kśiążąt/ dźiedźiców Króle=
15:
ſtwá Polſkiégo vżywáli/ dopuſczamy ſtać/ y chcemy przy nich
16:
zoſtáwić.
17:
Ktoré to doſtoieńſtwá gdyby wákowáły/ to ieſt
18:
gdyby ten/ który ie miał vmárł/ żadnému codzoźiemcowi po=
19:
ſtronnému iedno ſzláchćicowi dobrze záſłużonému/ y w ſławie
20:
chwalebnie záchowáłému onéy źiemie/ w któréy doſtoieńſtwo
21:
tákowé będźie wákowáło/
22:
to ieſt/ w źiemi Krákowſkiéy oby=
23:
wátelowi Krákowſkiému: w Sędomiérſkiéy/ Sędomiérſkié=
24:
mu: w Wielkiéy Polſcze obywátelóm Wielkiéy Polſki: á ták
25:
we wſzyſtkich źiemiach Króleſtwá náſzégo będźiemy dáwáć/ y
26:
rozdáwáć.
27:
Ná któré doſtoieńſtwá ták Duchowné iáko y świet
28:
ckié/ Expektátyw zápiſánych żadnéy oſobie nie damy ná przyſzłé
29:
czáſy. A tákowych Doſtoieńſtw przerzeczonych/ ták Ducho=
30:
wnych iáko y Swietckich niemamy vmnieyſzáć/ potłumiáć:
31:
y
32:
ich dźierżaw/ czynſzów/ álbo dochodów ku nim należących
33:
przez ſłuſznégo vznánia práwá nie mamy bráć.
Iágełło w Iedlney Liſt
Támże Liſt.
Zygmunt w Krák. Pożogá



strona: 182

1:
Práwo poſpolité nie dopuſcza, á=
2:
by byli bronieni od Kośćiołów
3:
nocni złodzieie.
4:
NOcni ſzkódnicy ná polu/ grunćiéch/ rolách: tákże zwadź=
5:
ce/ y ná dobrowolnych drógách záſtępuiący:
6:
ktemu złodźieie iá=
7:
wni/ álbo trzykroć do Reyeſtru wpiſáni: ieſcze którzy palą y
8:
gwałcą wolnośći kośćielné: ci wſzyſcy tákowi máią bydź z ko=
9:
śćiołów bráni/ á nie ma ich żaden brónić.
10:
O ſkárbach kośćielnych niżéy Tytuł właſny naydźieſz.
11:
FVNDACIAE.
12:
O FVNDACIACH y nádániu Kośćiołów/ Klaſzto=
13:
rów/ Kollegia/ Szpitalów/ y inſzé nádánia/ co o nich rozumieć:
14:
Znaydźieſz wysſzéy w kśięgach Piérwſzych w Tytule, Nádánia,
15:
Fundácię.
Zygm. III Liſt.

16:
O rekuperowániu dóbr kośćielnych
17:
álienowánych.
18:
IZ wiele dóbr Kośćielnych od Kośćiołów y Klaſztorów
19:
nieſłuſznie ieſt álienowánych/ ták/ iż powinnośćiam onych ko=
20:
śćiołów nie może ſie przyſtoynie doſyć czynić.
21:
Poſtánawia=
22:
my/ áby nápotym álienácię żadné ważné nie były/ którychby w
23:
Práwiéch y Przywileiach przyczyn y kondiciy ſłuſznych/ y oné=
24:
mu kośćiołowi pożytecznych/ probabiliter ſpecificé, & auten=
25:
ticé wyráżonych y opiſánych nie było:
26:
y conſenſy/ quorum in=
27:
tereſt, wedle práwá nie przyſtąpiły. A ináczéy álienatá/ prá=
28:
wem rekuperowáć ſucceſſoribus záwżdy wolno będźie: o co
29:
forum w Ziemſtwie ratione bonorum vkázuiemy.
30:
Iednák do
31:
ſwégo żywotá poſſeſſores vżywánié mogą dáwáć/ cittra tamen
32:
praeiudicium Eccleſiae, & derogationem onerum ipſis, według
33:
práwá/ incumbentium. Tóż ſie y o dobrách Gréckich Władyctw
34:
y Monáſterów rozumieć ma.


strona: 183

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Dźieśięćinach.
1:
DZIESIĘCINY.
2:
Iároſław Arcybiſkup Gnieznienſki,
3:
między Káźimiérzem á Bodzán=
4:
tą Biſkupem Krákowſkim, około
5:
róznośći Dzieśięćin, ták poſtá=
6:
nowił.
7:
Káźimiérz z łáſki Bożéy Król Polſki: Oznáymuiemy niniey=
8:
ſzym piſániém: iż chcąc áby poddáni náſzy w króleſtwie náſzym
9:
mieſzkáiący/ á zwłaſczá w króleſtwie Polſkim y w źiemiách/ bę=
10:
dąc którégokolwiek ſtanu y záwołánia/ poczćiwie żyli/
11:
á ieden
12:
drugiégo nie obrażał/ y áby práwo ſzło káżdému: nád to zá rá=
13:
dą Wielebnégo w Pánie Kryſtuśie Oycá y Páná Iároſłáwá/
14:
świętego kośćiołá Gniéźnieńſkiégo Arcybiſkupá/
15:
tákże Pręła=
16:
tów/ Woiewód/ Pánów/ y wſzyſtkiéy ſzláchty náſzéy Polſkiéy/
17:
ná wieczną pámięć wydáliſmy Státutá niżéy nápiſáné:
Káźi. Król Liſt
Támże ná tym Liśćie.

18:
chcąc
19:
áby té Státutá w przerzeczonéy źiemi Polſkiéy/ od wſzyſtkich
20:
były chowáné/ ieſliże chcą vydź niełáſki náſzéy/ y kaźni w nich
21:
nápiſánych. Abowiém potrzebuie tego częſtokroć śmiáłość
22:
złych/
23:
ábyſmy nietylko zákázowáć co mieli/ ále téż y winę ná
24:
przeſtępce włożyli.
25:
Król máiąc przy ſobie Arcybiſku=
26:
pá Gnieznienſkiégo iáko iedna=
27:
czá, ták z nim około Dzieśięćin
28:
poſtánowił.
29:
MY tedy Iároſław/ Boskim przeyźrzeniém Swiętégo
30:
Gniéźnienſkiégo Kośćiołá Arcybiſkup/ w Krákowſkim Bi=
31:
ſkupſtwie ná Wizytáciiéy będąc/ wſzyſtkim/ do których té Liſty
32:
prziydą/ chcemy bydź wiádomo:
33:
iż przez Naiáſnieyſzé Kśiążę
34:
Królá Káźimiérzá z łáſki Bożéy Królá Polſkiégo/ y obrońce náſzégo z iednéy ſtrony/ á Bodzántą z drugiéy ſtrony brátá ná=
35:
ſzégo namilſzégo/ Biſkupá Krákowſkiégo/
36:
gdy byłá wątpli=


strona: 184

1:
wość wſczęta około Dźieśięćin/ y około innych rzeczy niżéy o=
2:
piſánych/ potym iż ſtrony chcąc ku zgodźie bez obráżenia ſu=
3:
mniénia przyść/ ná nas dobrowolnie z pewnéy wiádomośći
4:
nie żadnym obłądzeniem/
5:
áni iáką zdrádą oſzukáni/ zá Artyku=
6:
ły niżéy opiſáné z ſtróny ſwéy y namiáſtków ſwych/ zgodnie ſie
7:
zgadzáiąc/ dáli ſie ná náſz wyrok/
8:
iáko ná nalazek Compromiſ=
9:
ſárſki/ y ná nas iáko iednaczá/ pochwalićielá y definitorá/ álbo
10:
przyiaćielſkiégo zgodźićielá/ dáiąc y pozwaláiąc nam wolną y
11:
ſtáteczną moc y władzą:
12:
ábyſmy mogli zgołá/ y przez práw=
13:
nych poſtępkow/ y obyczáiu ſądowégo ná przerzeczoné Arty=
14:
kuły ſkázáć/ pochwalić/ ſkończyć/ iednáć/ poſtánowić/ práwny
15:
poſtępek záchowawſzy/ iákokolwiek nam będźie ſie zdáło nale=
16:
piéy y napożyteczniéy.
17:
My tedy wezwawſzy imięnia Bożé=
18:
go/ y porádźiwſzy ſie ludźi mądrych/ y dobrze ſie około tego ro=
19:
zmyśliwſzy/ dla dobrégo pokoiu y pożytku Kośćiołá Krákow=
20:
ſkiégo/ mocą Compromiſſu przerzeczonégo vchwalamy/
21:
po=
22:
ſtánawiamy/ ſkázuiemy/ y kończąc rzecz/ to iednánié czynimy/
23:
między Królem Ieo M. y Biſkupem przerzeczonym.
24:
Kto folwárkową Dzieśięćinę wydziéra.
Liſt Liſt Támże

25:
IEſli który ſzláchćic Dźieśięćinę po Folwárku wydrze/ tá=
26:
kowy wydźiércá álbo złoczyńcá/ piérwéy vpomniony/ będźie
27:
záklęt: á gdźieby w klątwie przez ſześć Mieśięcy trwáć miał:
28:
tedy poddáni w iego wśi mieſzkáiący/ którzy byli powinni Dzie
29:
śięćinę dáwáć/ máią bydź záklęći z tym/ który był pobrał Dźie=
30:
śięćinę. A gdźie żoná czyiá w niebytnośći mężowéy Dźieśię=
31:
ćinę wydrze:
32:
przez klątwę kośćielną ma bydź ku doſyć vczynié=
33:
niu ſłuſznému przećiwko tákowéy poſtąpiono: która ieſliby
34:
przez ſześć Mieśięcy w klątwie zátwárdźiałym vmyſłem trwá
35:
łá/
36:
tedy kmiećie w téyże wśi/ gdźie Dźieśięćiná byłá vłápiona/
37:
z nią weſpółek máią bydź záklęći.
38:
O poſtánowieniu targu około
39:
Dzieśięćiny.
40:
TEż którybykolwiek Pan we wśi chćiał Dźieśięćinę kupić/
41:
przed świętym Iákubem ma z Pánem Dźieśięćiny ſtánowić:


strona: 185

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Dźieśięćinach.
1:
bo gdy tego nie vczyni/ tedy Pan Dźieśięćinny Dźieśięćinę
2:
przeda wolnie: á przekázowánié Páná onéy wśi nie má nic
3:
ſzkodźić.
4:
Około Dzieśięćiny z pośianych
5:
rzeczy ná ogrodzie.
6:
GDźiekolwiek pługiem w ogrodźie álbo ná polu będźie o=
7:
rano/ Dźieśięćiná zupełnie ma bydź dawáná/ wyiąwſzy Rzepę/
8:
mák/ kápuſtę/ cebulę/ czoſnek/ y iné rzeczy tym podobné ná o=
9:
grodźie ſie rodzącé.
10:
Ieſliby kto orząc ſczépił/ Dźieśięćiná od
11:
tego żadnym obyczáiem nie ma bydź bráná.
12:
Zá wolą królá Kázimiérzá, Bodzán=
13:
tá Biſkup Krákowski około Dzie=
14:
śięćin ták poſtánowił ná Séymie.
15:
By były zá niezawiśći wielkié y róznośći/ między
16:
Duchownémi y Swietckiémi oſobámi/ Pány Dioeceſiiéy Krá=
17:
kowſkiéy:
Liſt Liſt
Tenże

18:
potym były vſpokoioné między niémi ná Séymie
19:
przez Królá Káźimiérzá/ y ná Synodźie przez Bodzántę Bi=
20:
ſkupá Krákowſkiégo ná ieden czás/ w Krákowie czwartégo
21:
dniá Mieśiącá Czérwcá/ Roku 1369. złożonym.
22:
Przy czym
23:
był Iároſław Gniéźnieńſki Arcybiſkup Boguria rzeczony: któ
24:
ry ná ten czás przyczyną onych róznośći zá władzą ſwégo
25:
przełożeńſtwá wizytował Dioeceſią Krákowſką.
26:
A ſą poſtá=
27:
nowioné rzeczy niżéy nápiſáné/ o wolnośći Dźieśięćin/ o wy=
28:
dźiérániu Dźieśięćin/ o czáśie wytykánia Dźieśięćiny/ około
29:
targu/ około kupienia Dźieśięćiny przez Pány/
30:
około bránia iéy
31:
z pługu/ około naymu nowiny/ y ich poſtępkách/ rć. około Co=
32:
lumbáciiéy/ około Wizytáciiéy Ardźiákońſkiéy/ w wypráwie
33:
Duchowieńſtwá ná woynę/
34:
o pozywániu świetckich do ſądu
35:
duchownégo/ o opráwie kośćiołá/ o Dźieśięćinie konopnéy/ o
36:
interdiktcie trzech dni przeſtánia od ſłużby bożéy/ około zapłá=
37:
ty Poſłóm/
38:
około budowánia kośćiołów w imięniu ſzláchec=
39:
kim: iáko to wſzyſtko niżéy ieſt nápiſano:
40:
W Imię Boże Amen. NIechay wiedzą wſzyſcy/


strona: 186

1:
którzy ninieyſzégo ſtánowienia wiádomość będą mieć:
2:
iż my Bodzántá z bozkiégo przeźrzenia y Stolice Apoſtolſkiéy/ Bi=
3:
ſkup Krákowſki/ przypátruiąc ſie/ iż źiemiá Lubelſka/ Siećie=
4:
chowſka/ y Lukowſka/ náſzéy Dioeceſiiéy/ przez naiazd niewier=
5:
nych Tátárów y Litwy dla grzéchów náſzych ſą po wielkiéy czę
6:
śći ſpuſtoſzoné.
7:
Chcąc tedy áby ku oſádźie tych źiem lud Krze=
8:
śćiiánſki był przywiedźion/ ná vśilną prośbę Naiáſnieyſzégo
9:
Kśiążęćiá Páná náſzégo Páná Káźimiérzá/ z łáſki bożéy Królá
10:
Polſkiégo oświéconégo/ zá wolą y dozwoleniem Bráćiéy ná=
11:
ſzéy Kápituły Krákowſkiéy/
12:
wſzyſtkim y káżdému zoſobná/ któ=
13:
rzy w źiemiach przerzeczonych ośiędą/ álbo do tego czáſu ośie=
14:
dli we wśiach przerzeczonych y ośiádłośćiach/ w których do
15:
ſtołu náſzégo Biſkupiégo dźieśięćiny należáły/
16:
od płacéy dźie=
17:
śięćiny/ trzydźieśći lat od daty teráznieyſzéy zupełną/ y wſzelá=
18:
ką dáiemy wolność. A wſzákże ták/ iż ieſli w czáśie téy wol=
19:
nośći będźie przerzeczony Król Ieo M. álbo iego Vrzędnicy/
20:
álbo ſzláchtá którakolwiek/ ná Borách ſwych/ któré ſą w przerze=
21:
czonych źiemiách/
22:
dźieśięćinę od ſwych kmieći weźmie/ álbo ku
23:
pożytku ſwému obrácáć ie chćiał/ tedy od tego czáſu wolność
24:
tá nic przekázowáć nie ma: áby téż dźieśięćiná dóbr tychże ná
25:
ſtół náſz/ przez wſzelkiégo ſporu niemiáłá bydź przywróconá.
26:
A w tych folwárcech/ w których dźieśięćiná nie będźie bráná/
27:
wolność niech trwa/ iáko przedtym ieſt dáná. Ale przez náſzę
28:
tę wolność/ Zakonnikóm y Kśiężéy téż świetckiéy/
29:
którzykol=
30:
wiek w źiemiách przerzeczonych względem ſwych klaſztorów/
31:
innégo kośćielnégo opátrzenia/ dźieśięćiny dźierżą/ ábo dźier
32:
żeli/ żadnégo vbliżenia niechcemy czynić/ ále káżdy z nich przy
33:
práwie ſwym zoſtánie/ iáko piérwéy.
34:
Dzieśięćiny iáko bywáły dawáné z
35:
ſtárádawná, ták máią bydz dawá
36:
né: y o Dzieśięćinach Wóytow=
37:
skich álbo Szołtyskich.
38:
TO téż roſkázuiemy/ zá przyzwoleniem Paná náſzégo Kró=
39:
Ieo M.
Liſt

40:
iż gdźiekolwiek we wſzyſtkim Biſkupſtwie náſzym/
41:
w mieśćiéch/ zamkach/ miáſteczkach/ wśiach/ folwárcéch/ o=
42:
śiádłośćiách/ dźieśięćiná ſnopowa z polá do tych czáſów byłá bráná:


strona: 187

Práwá Duchownego/ Kśięgi wtore o dźieśięćinách.
1:
tám y teraz tymże ſpoſobem dźieśięćiny nápotym máią
2:
bydź bráné/ nic niedbáiąc ná przećiwienié czyie. Ale Wóyto=
3:
wie/ Sołtyśi/ w mieściéch/ w miáſteczkach/ álbo we wśiach/
4:
w których dźieśięćiny ſnopowé płácą/ ze cztéréch włók Woyto=
5:
ſtwá ſwégo/ któré będą robić właſną robotą y nakłádem/ z
6:
káżdéy włóki przerzeczonéy/ ná dźiéń świetégo Marćiná kśięży=
7:
cá Liſtopádá/ ośm groſzy Práſkich zá dźieśięćinę nam zápłácą.
8:
A ieſli więcéy włók zechcą robić niż cztérzy/ álbo przerzeczoné
9:
cztérzy przedádzą/ naymą/ álbo dádzą ku robieniu: z tych má=
10:
ią dáć táką dźieśięćinę ſnopową ná polu/ iáką inni kmiećie ich
11:
ſąśiedźi zwykli płáćić.
12:
Dzieśięćin wytykánia czás.
13:
ABy roboty ludzkié dla leniſtwá tych/ którzy wytykáią/ nie
14:
omieſzkáły ſie: ſkázuiemy/ áby káżdy w Oktawę świętégo Iá=
15:
kubá ku zbierániu ſwéy dźieśięćiny/ álbo przez ſię/ álbo przez
16:
poſłá ſwégo ku temu godnégo był gotow.
17:
á ieſliby ináczéy v=
18:
czynił/ tedy odłożywſzy y zoſtáwiwſzy ná polu pięć ſnopów z
19:
káżdéy kopy zboża/ káżdy ſwé wolnie woźić będźie.
20:
Około dzieśięćin ná nowinách.
Liſt Liſt.

21:
NA nowinach/ któré ſie poczęły zá Wiſłą/ y ku gránicy Ru=
22:
ſkiéy/ Węgierſkiéy/ áż do gránic źiemie/ gdźie do tego czáſu
23:
nam ſnopowa dźieśięćiná nie byłá dawáná/ gdy wolność ſie
24:
wypełni/
25:
z káżdéy włóki máłéy álbo wielkiéy ośiádłéy/ álbo któ=
26:
rą oſádźić máią/ wiérdunek groſzy Práſkich ná święto święté=
27:
go Marćiná przerzeczoné/ ná káżdy rok nam máią bydź płáco=
28:
né miáſto dźieśięciny folwárkowéy.
29:
A Wóytowie/ Sołty=
30:
śi z nowin przerzeczonych ze cztéréch włók álbo źrzebia/ Wóy=
31:
toſtwá álbo Soltyſtwá/ któréby robili właſnémi robotámi/
32:
iáko ſie przedtym rzekło/ z káżdéy włóki przerzeczonéy ſześć gro=
33:
ſzy płáćić máią/
34:
onému kośćiołowi zá dźieśięćinę/ gdźie ſłuchá=
35:
ią chwały Bożéy/ y prziymuią kośćielné świątośći. A ieſliby
36:
więcéy niż cztérzy włoki robili/ álbo niektórzy z nich nieco inym
37:
przedáli/ náięli álbo dáli ku roboćie:
38:
z káżdéy z nich włóki/ ie=
39:
den wiárdunek groſzy/ iáko y kmiećie/ ná święto przerzeczoné
40:
zá dźieśięćinę zápłácą. A ktemu zá tę łáſkę/ którą im czynimy


strona: 188

w płáceniu dźieśięćiny/ iáko ſie rzekło/
1:
ćiż Wóytowie y Soł=
2:
tyſowie Wiárdunki náſzé dźieśięćinné w święto świętégo
3:
Marćiná wysſzéy miánowáné/ pod przyśięgą wiernośći ſwéy
4:
od ludźi wybráć/ á nam/ álbo náſzému ſprawcy/ w piętnaśćie
5:
dni przed świądki bliſko przyſzłémi przyniéść wiernie y cále bę=
6:
dą powinni.
7:
A wſzákże gdźie ná przerzeczonych Nowinach
8:
nam dźieśięćiná ſnopowa byłá płáconá/ ieſcze ná przyſzłé czáſy
9:
ná wieki płácona ma bydź: áni iéy dla tego popuſczamy ná
10:
Wierdunki.
11:
O Dzieśięćinach ról płónnych y
12:
Długiégopolá y Czorſtyná ku
13:
Myślimicóm,
14:
ALe iż w rozdźialéch przy Długimpolu Czorſtynie pod tą
15:
gránicą/ to ieſt/ między drógą która bieży do Myślimic ku
16:
Twárdoſzynu/
17:
y między Słoną górą ku górze/ którą zową Ob=
18:
zdów w Dunáiec/ y iákoſmy wyrozumieli/ ſą polá płonné/ y źi=
19:
wná
wielkie dłużéy źiemię zátrzymawáią/ ták iż krótki czás
20:
przez rok tám robią/ chcąc łáſkáwiéy z onych ſtron obywátel=
21:
mi ſie obéydź y poſtánowić/
22:
vſtáwiamy: iż kmiećie przerzecze=
23:
ni/ którzy ſie tám oſádźili/ y nápotym oſádzą/ ná święto świę=
24:
tégo Marćiná przerzeczonégo/ zá Dźieśięcinę z káżdéy włóki
25:
ſześć groſzy/ groſzów Práſkich ná káżdy rok nam niechay zápłá=
26:
cą:
27:
któré pieniądze Sołtyśi mieyśc przerzeczonych będą odbié=
28:
ráć/ y nam álbo ſprawcy náſzému oddáwáć/ iáko w téy rzeczy
29:
wysſzéy ſkończenié ieſt wyráżono.
30:
A to ſámo rozgrániczenié około płácénia wiárdunków zá dźieśięćinę ná mieyścách wys=
31:
ſzéy wyráżonych/ doſtátecznie z Pánem Káźimiérzem Królem/
32:
iż ma trwáć/ poſtánowiliſmy:
33:
á wſzákże nápotym ná miáſtá/
34:
wśi/ miáſteczká/ folwárki/ ośiádłośći/ którékolwiek we wſzy=
35:
ſtkim okręgu Biſkupſtwá náſzégo/ gdźie nam ſnopową dźie=
36:
śięćinę z ſtárádawna płácą/ to nigdy ná żadny czás śćiągáć
37:
ſie nie ma.


strona: 189

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o dźieśięćinách.
1:
O Dzieśięćinách przez Szláchtę
2:
zoránych, árendowánych, álbo
3:
od kmieći miánych.
Liſt Liſt Liſt

4:
SKázuiemy/ iż gdźiekolwiek który Szláchćic drugiému
5:
ſzláchćicowi ſobie równému/ gdy będźie potrzebą przyćiśnion/
6:
dźiedźictwo ſwé záſtáwi/ á ten/ który ná zaſtáwę dał/ będźie
7:
rolą orał/
8:
tedy dźieśięćinę zboża z pól ſwych niech płáći onému
9:
kośćiołowi/ którému ten/ który záſtáwił/ płáćić był zwykł z ſtá=
10:
rádawná. Ale ieſli przerzeczony zaſtáwnik chćiałby roboty
11:
ſwé rozſzérzyć / zganiáiąc kmiećie/ á orząc polá ich:
12:
tedy z pól o=
13:
nych kmieći/ któré orze/ będźie powinien płáćić dźieśięćinę w
14:
gonitwę: choćiayby téż ſzláchćić kmiećiowi/ álbo komu inému
15:
dźiedźictwo záſtáwił.
16:
Tenże nieſzláchćic/ dźieśięćinę/ która ieſt
17:
niewolna/ komu z Práwá będźie powinien/ z pól któré záśié=
18:
wa/ będźie powinien dáć.
19:
Około dzieśięćin, któré wzdłuz idą.
20:
NAkoniec vſtáwiamy/ y poſtánowiliſmy zá wolą y przy
21:
zwoleniem oſobliwym Páná náſzégo Królá przerzeczonégo: iż
22:
gdźiekolwiek od ſtárych pól wciąſz ktokolwiek láſy/ chróſty/
23:
álbo dąbrowy będźie kopał/
24:
do dźieśięćinę ma bráć z nowin/
25:
od tych czáſów: ná kogo z ſtárych ról dźieśięćiná z przodku przy
26:
należáłá. Ale ieſli z práwéy álbo lewéy ſtrony od ſtárych pól
27:
kmiećie będą poſádzeni/
28:
y wykopáią láſy/ chróſty/ gáie/ dąbro=
29:
wy/przerzeczeni kmiećie z pól ich ták wypráwnych nam/ y ná=
30:
ſzym potomkóm dźieśięćinę płáćić będą powinni.
31:
Około tych, co dzieśięćiny y do=
32:
brá kośćielné chwytáią: y około
33:
tych, którzy klątwę więcéy niz
34:
Rok ná ſobie nioſą.
35:
W Imię Boże Amen/ etć.
36:
MY tedy Włádyſław/
37:
wielkim pożądániem/ y przodków náſzych przykłádem/ iáko o=


strona: 190

1:
brońce y záchowywáćiele Praw/ Wolnośći/ y Przywileiów
2:
kośćielnych/ y oſób iemu poddánych/
3:
rozmnożenia wolnośći
4:
kośćielnéy z powinnośći náſzéy prágnąc/ y Státutóm tákowym
5:
chcąc exequucią vczynić/ (bo próznoby Práwá dáwáć/ gdyby
6:
ku exequuciiéy nie były przywiedźioné) y chcąc to wiedźieć/
7:
áby/
8:
którégo boiaźń Boża y miecz duchowny od złégo niehámuie/
9:
kaźnią doczeſną był powśćiągniony/ ninieyſzym náſzym De=
10:
kretem/ zá rádą y iednoſtáynym Pręłatów y Przełożonych ná=
11:
ſzych pożądaniém/ wiádomośćią/ przyzwoleniem/ chcemy/
12:
ſká=
13:
zuiemy/ y mocnie á ſkutecznie ná wieki obiecuiemy chowáć.
14:
Przeto iuż vſtáwiamy y ordinuiemy przez Przywiléy ninieyſzy:
15:
iż gdy który obywátél Króleſtwá náſzégo którégokolwiek ſtanu
16:
y záwołánia/
17:
o vłápienié dźieśięćin y innych rzeczy kośćielnych
18:
opánowánié/ álbo o którékolwiek wyſtępki/ téż o niepoſłu=
19:
ſzeńſtwo Práwá y roſkazánia świętégo kośćielnégo ſkazániem
20:
ſpráwiedliwie będźie záklęt:
21:
á tákową klątwę dłużéy niż rok
22:
práwny vpornie będźie ná ſobie nośił/ ániby ſtárał ſie do rá=
23:
mięniá świętéy mátki Kośćiołá przywróćić/ y zá wyſtępek
24:
ſłuſznégo polepſzenia vczynić:
25:
tedy gdy rok tákowy wynidźie/
26:
wſzyſtki dobrá onégo záklętégo ruchomé y nieruchomé/ któré ná
27:
ten czás będźie dźierżał/ máią bydź wźięté przez Stároſtę
28:
mieyśc/ którému dobrá ſą podległé:
29:
á ták długo ie
30:
ći Stároſto
31:
wie trzymáć máią/ áżby przez té záklęté/ álbo przez Stároſty
32:
przerzeczoné z tákowych dóbr ſzkody y ſzácunk obráżonym/ y
33:
którzy ſzkodę máią/ doſtátecznie ſie zápłáćiło.
34:
Któré rzeczy gdy
35:
popłáconé będą/ tedy dobrá przerzeczoné záklętym/ ále rozgrzé=
36:
ſzonym/ zaśię máią bydź przywróconé przez Stároſty przerze=
37:
czoné.
Liſt

38:
Roſkázuiemy tedy/ rć. wſzyſtkim/ y káżdému Stáro=
39:
śćie Króleſtwá náſzégo/ y ich Podſtárośćiam/ áby ku pohámo=
40:
wániu tákowych záklętych vporu. rć. W Metrice ſtátutowéy
41:
zupełny ten Státut znaydźieſz.
42:
KONOPNA.
43:
Około dzieśięćiny konopnéy.
44:
O Dźieśięćinę Konopną ták vſtáwiamy. Którykolwiek
45:
kmieć orze cáłym pługiem/ ile będźie miał wołów álbo koni/
46:
ma dáć cztéry wiązáni konopi gotowych/ wedle ſtárego zwy=
47:
czáiu źiemie:
48:
á który połowicę pługu/ dwie wiązáni dáć będźie


strona: 191

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Roku łáſki.
1:
powinien: á którzy około konopi nie robią/ od Dźieśięćiny ko=
2:
nopnéy máią bydź wolni.
3:
COLVMBATIO.
4:
O Stołowym álbo Kolędzie.
5:
NAd to roſkázuiemy/ żeby Stołowégo álbo Kolędy Re=
6:
ktorowie kośćielni niewyćiągáli nápotym od ſwych Párochi=
7:
ánów poniewolnie.
8:
Ale coby który chćiał po dobréy woli
9:
proſzącému/ żeby dawał: A to co dáią/ z podźiękowániem
10:
prziymował.
Bodzántá Biſkup Krákowſki Liſt Liſt

11:
ROK ŁASKI.
12:
O roku łáſki.
13:
VStáwá tá ieſt Kśiędzá Ianá Lutká/ Biſkupá Krákow=
14:
ſkiégo: iż káżdy Pręłat/ Kánonik/ Altáriſtá/ Pleban/ Wikárij/
15:
y którékolwiek beneficium máiący/ bądź curátum, bądź nie cu
16:
ratum we wſzyſtkiéy Dioeceſiiéy Krákowſkiéy/
17:
ieſli vmrze w
18:
piérwſzé trzy kśiężyce Roku/ począwſzy od Nowégo látá/ niech
19:
ma czwartą część wſzyſtkich dochodów/ wedle prawdźiwégo
20:
ſzácunku ſwych beneficiy: ále ſucceſsorowi ſwému niech zoſtá=
21:
wi zbożá letnié/ ku ośianiu folwárku.
22:
A ieſli we trzech wtó=
23:
rych Mieśiącách zéydźie/ niech ma połowicę: ieſli we trzećich
24:
trzech Mieśiącách/ niech ma trzećią część zboża oźimégo/ zo=
25:
ſtáwiwſzy temu/ który po nim będźie/ zboża/ wedle wielkośći
26:
folwárku nieośianégo:
27:
á ieſli w oſtátnich Mieśiącach żywotá
28:
dokona/ niech ma wſzyſtko.
29:
O pieniądzu Swiętégo Piotrá.
30:
O pieniądzu Swiętégo Piotrá, który zwykli dawáć Pogłówié
31:
do Rzymu: znaydźieſz in Conſuetudinibus Regni Kśiędzá Kró=
32:
mérá: y w kśięgách Annalium.


strona: 192

1:
O CZTERZECH
2:
VRZĘDZIECH
3:
oſób Kośćielnych:
4:
Do których té tytuły należą, z ich właſnémi Státuty
5:
práwá Duchownégo, porządkiem ſwym.
6:
Pierwſzy Duchowny vrząd ieſt: Chwalę bożą
7:
pomnażáć/ y o vczonych ludźiach ſtáránie mieć.
8:
O INDVLTCIE
9:
V Oycá S. Papiezá vproſzonym,
10:
ná podawánié Beneficiy Kośćiel=
11:
nych w ſześc Mieśiecy.
12:
GDyż wielka część Rzeczypoſpolitéy náſzéy ná ſtanie Du=
13:
chownym należy/
14:
á kośćioły Króleſtwá náſzégo przez przodki
15:
náſzé ſą hoynie nádáné: częśćią dla odpráwowánia chwały bo=
16:
żéy/ y iéy záchowánia: częśćią téż dla opátrowánia ludźi vczo=
17:
nych y godnych/ á zwłaſczá ſzlácheckich:
18:
z których máłoby ſie ná=
19:
lázło/ by mieli mieć chuć y doſtátek vczyć ſie náuk/ álbo czego
20:
dobrégo/ záczym ludźie ku więtſzym ſtanóm zwykli przycho=
21:
dźić:
Zyg. w Krá.

22:
gdyby dobrá Kośćielné tákowym nietylko pomocy ku ży=
23:
ćiu/ ále téż podpomożenia im y przyiaćiołóm ich nie dawáły/ z=
24:
kądby ſzláchtá Koronna będąc nalepſzą częśćią króleſtwá te=
25:
go/
26:
y których domy y fámilię/ częśćią zá rozmnożeniém potom
27:
ſtwá/ częśćią téż zá innémi przygodámi częſtokroć bywáią po=
28:
trzebnémi/ miáłá ſtanu y podwysſzénia ſwégo podpomożenié
29:
y podporę.
30:
Ale iż zá czáſem wiele niegodnych ludźi rozmáité=
31:
mi chytrośćiámi/ á zwłaſczá Rzymſkim vpraſzániém/ ná Bene=
32:
ficia ſie wtrącáli/ godné ludźie do nich vbiegáiąc:
33:
dlá tey przy=
34:
czyny Przodkowie náſzy rozmáitémi Státuty/ y ciężkiémi wi=
35:
námi podawánia ſwé/ y poddánych ſwych świetckich vtwiér=
36:
dźili y obrónili. Iedno iż przełożeni Duchowni w Króle=


strona: 193

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Indultćie Papieſkim.
1:
ſtwie náſzym
2:
(którym więcéy należy do Stanu y Doſtoieńſtwá
3:
kośćielnégo przeſtrzégáć/ y lepiéy vmieią oſoby Duchowné ko=
4:
śćiołowi y Rzeczypoſpolitéy godné obieráć) do tego czáſu nie
5:
mieli nic pomocy:
6:
iákoby ſwé podawánia y prowizie/ choć tyl=
7:
ko w Mieśiącach ſwych/ przećiwko Rzymſkim rozmáitym re=
8:
ſerwáciom
/ acceſsóm/ regreſsóm/ y coadiutoriam/ y inym tá=
9:
kowym trudnośćiam mogli brónić: zkąd Práwá y wyćiągánié
10:
wielkich nákłádów przychodźiły.
11:
My tedy między inémi rze=
12:
czámi/ które zá czáſu ſczęſnégo Pánowánia náſzégo w Króle=
13:
ſtwie náſzym ſtáráliſmy ſie nápráwić/ tákową zelżywość y ſzko
14:
dy/ ták Kośćielné/ iáko téż Rzeczypoſpo.
15:
bacząc/ z wielką pil=
16:
nośćią ſtáráliſmy ſie v Naświętſzégo w Pánu Kryſtuśie Oy=
17:
cá y Páná Klemenſá śiódmégo/ świętégo Rzymſkiégo y po=
18:
wſzechnégo Kośćiołá nawysſzégo Biſkupá:
19:
áby co niektoré iné
20:
Króleſtwá y Pánſtwá zá wielki y oſobny máią Przywiléy/ y z
21:
pilnośćią chowáią/ nam y króleſtwu náſzému/ iáko przećiwko
22:
Stolicy Apoſtolſkiéy/ ták téż przećiwko wſzyſtkiému Krześći=
23:
iánſtwu dobrze záchowáłému/
24:
tákiégóż Przywileiu nam poz=
25:
wolić raczył: to ieſt/ áby przełożeni kośćielni/ y iné oſoby Du=
26:
chowné/ ná wieczné czáſy nápotym mieli zobopólnie z ſtolicą
27:
Apoſtolſką ſześć Mieśięcy wolnych:
28:
w których żadné iákiekol=
29:
wiek reſerwácie/ żadné ácceſsy/ y regreſsy/ y coádiutorie/ y iné
30:
przekázy z Dworu Rzymſkiégo/ w prowiziach y podawániu
31:
ich nie mogli przekázowáć/ áni ſie im przećiwić.
32:
Który to Przy
33:
wiléy z łáſki y z dobrotliwośći iego świątośći otrzymáliſmy/
34:
zacnémi dowody y klauzulámi vtwiérdzony. Iákóż ſie to z
35:
Przywileiu iáſnie pokázuie: którégo przepiſy do wſzyſtkich Ko=
36:
śćiołów głównych ſą pod pieczęćią náſzą przeſłáné.
37:
Wſzákże iż
38:
tákowy ieſt w wielu ludźi vpór/ ták wielka ludźi y czáſów ro=
39:
zmáitość/ iż nic ták gruntownégo otrzymáć/ y poſtánowić ſie
40:
nie może/ coby nie miéſzáło ſie/ y nie vpádło nápotym/
41:
gdyby v=
42:
śilnośćią y mocą Pánów broniono y trzymano nie było: zá rá=
43:
dą y zwoleniem wſzyſtkich iednoſtáynie ták Rad/ iáko Poſłów
44:
Ziemſkich Króleſtwá náſzégo/ vſtáwiamy y ſkázuiemy/ ná wie=
45:
czné czáſy áby było chowano:
46:
Iż ktoby przećiwko Przywileio=
47:
wi ták pożytecznému/ y zá tákową pracą y ſtárániém náſzym o=
48:
trzymánému przez vwłaczánia/ álbo przez którékolwiek ſpoſo=
49:
by niéco przez ſię/ álbo przez napráwné oſoby/ álbo którymkol=
50:
wiek ſpoſobem álbo bárwą/
51:
ten Przywiley w częśći/ álbo we
52:
wſzyſtkim przeſtępuiąc/ álbo przećiwko niemu nieco kuſząc sie/


strona: 194

1:
śmiáłośćią vporną ważył ſie zgwałćić/ y téż przećiwko iego v=
2:
ſtáwie opátrzenié iákiékolwiek duchowné wźiąłby/ álbo chćiał
3:
wźiąć/
4:
álbo penſią iáką z dochodu duchownégo opátrzenia
5:
przezeń vproſzonégo y przyiętégo ſobie záchowáć chćiał: táko=
6:
wy którégokolwielkby był ſtanu/ doſtoieńſtwá/ záwołánia/ wi=
7:
nie w Státućie Oświéconych Pánów/
8:
Ianá Olbráchtá y A=
9:
lexándrá Królów Polſkich bráćiéy y przodków náſzych/ któré
10:
przećiwko tym/ którzy z proſtégo ſtanu do więtſzych kośćiołów
11:
ſtáráią ſie bydź przyięći/ y tákże przećiwko Kortezanóm wydá=
12:
néy/ ma podłeć zárázém: to ieſt/
13:
áby wſzyſtkié dobrá iego po=
14:
ſpolité y oſobné/ ruchomé y nieruchomé/ świetckié do ſkárbu y
15:
ſtołu náſzégo były wźięté y oddáné: á dobrá tákowégo Ducho=
16:
wné/ áby były áreſtowáné y rozprzedáné:
17:
y ktemu ma bydź z kró
18:
leſtwá y z Pańſtw náſzych wywołániém karan. A iżby ſie po=
19:
ſtronnym oſobom przećiwko temu Przywileiowi kuśić ſie o co
20:
drógá nie otwieráłá/ gdyby przez nápráwné oſoby przećiwić ſie
21:
iemu iáki obyczáy był zoſtáwion:
22:
vſtáwiamy y ſkázuiemy ie tá=
23:
kowéyże winie y karániu y kaźni bydź podległé: á iż tymże oby=
24:
czáiem maią bydź karáni wſzyſcy y káżdy zoſobná/ Pręłaći/ Du=
25:
chowni y Swietcy/ y Kápituły ták Swietckié/ iáko y Zakon=
26:
nicze/ Opáći/
27:
Kánonicy/ Plebani/ Wikárię/ y ini opátrzenia
28:
Duchownégo Dźierżawcy/ y którzykolwiek ſtárſzy wſzyſtkich ko
29:
śćiołów: tákże ſłudzy/ Piſárze/ y którékolwiek inne Duchowné
30:
y Swietckié oſoby króleſtwá náſzégo/
31:
y ini zkądkolwiek będą=
32:
cy/ którzyby liſty którékolwiek Przywileiowi króleſtwá náſzégo/
33:
y ninieyſzému poſtánowieniu przećiwné oſobóm poſtronnym/
34:
álbo obywátelóm/ y inym którégokolwiek ſtopniá/ záwołánia/
35:
przełożenia/ y którégokolwiek doſtoieńſtwá będącym/ prowi=
36:
ſię/ vitalitates, penſię/ ſurrogácię/ y którémikolwiek poſtępki o=
37:
trzymánié iákié w ſobie máiącé przynieśli/
38:
iáwnie y táiemnie pu
39:
blikowáli/ álbo którzyby tákowych penſiy táiąc/ oné ſummámi
40:
pieniężnémi odkupowáli/ y tákowé odſtępki y rezygnácie du
41:
chownégo opátrzenia/ álbo Práwá knim należącé prziymowá=
42:
li y przyięli:
43:
álbo którzyby nápominánia/ klątwy/ prokurácię/
44:
ſequeſtrácię przećiwko opátrzeniu/ któré ſie sſtáły przez Vrzę=
45:
dniki kośćielné/ o niezápłácenié penſiy/ téż zá właſną wolą zá=
46:
chowánych w ſobie zámykáiące/ którąkolwiek mocą dáné przy=
47:
ięliby/
48:
álbo exequowáć ie śmieli/ álbo tákowych rzeczy obroń=
49:
cé/ Exekutory/ Prokuratory/ álbo popiérácze wſpomagáliby/
50:
chowáli/ y im wſpomożenié iákié śmieliby dáwáć/ álbo iżby tá=


strona: 195

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Akádemi. Krak.
1:
kowé rzeczy czyniono podpomagáli:
2:
tácy winóm opiſánym
3:
niech będą podlegli/ á Stároſtowie mieyſc pod winámi vſtá=
4:
wionémi ná niedbáłé Stároſty/ przećiwko tákowym przeſtęp=
5:
cóm ſpornym/ nie folguiąc/ áni namniéy nie odpuſczáiąc/ niech
6:
poſtąpią.
7:
Dan ná Wálnym Séymie Krákowſkim/ w dźiéń
8:
Swiętégo Fábianá y Sebáſtianá Męczenników/ Roku pán=
9:
ſkiégo 1532. Króleſtwá náſzégo dwudźieſtégo piątégo.
10:
O tymze, ze chwałá Boza od kościel=
11:
nych oſób ma bydz rozmnazána.
12:
TEdy więcéy kośćiolóm (zkąd chwałá y cześć naywysſzé=
13:
mu Pánu Iezu Kryſtuſowi wſzyſtkich rzeczy ſtworzyćielowi/
14:
y duſzné zbáwienié przychodźi) y oſobam y członkam Kośćiel=
15:
nym to czynić y vżyczáć ieſt ſłuſzniéy/ rć.
16:
AKADEMIA.
17:
O ſławnéy Akádemiiéy Krákowſkiéy,
18:
y o wolności Studentſkiéy.
Liſt
Z biblioteki Akádemiiéy Kráko.

19:
WLádyſław Król Polſki/ rć.
20:
Oznáymuiemy/ iż gdyſmy
21:
z Bozkiégo zrządzenia z błędów Pogáńſkich/ y z ćiemnośći do
22:
świátlośći/ á do poznánia iego imięnia z miłośierdźia iegóż ſá=
23:
mégo byli przywiedźieni:
24:
y gdy potym nas Pan Bóg ná Kró=
25:
lewſki ſtopiéń wſádźić raczył/ do tegoſmy pilność ſwą przyło=
26:
żyli: áby którycheſmy będąc w zabobonách báłwochwálſkich/
27:
miánowićie Litwę/ mieli vczeſtniki ćiemnośći/
28:
tych záś ſprá=
29:
wámi pobożnémi Krześćiiánſkiémi (bez których y wiárá niepo=
30:
żyteczna ieſt) ná dobrą drogę przywiéźć/ y z nich ſyny świátło=
31:
śći vczynić mogli.
32:
Co inák nie rozumiémy móc bydź/ iedno
33:
zá pomocą ludźi tákowych/ których w piſmie biegłych bydź ro=
34:
zumiémy: bo z náuk wolnych Rzeczpoſpolita záwżdy pomno=
35:
żenié bierze.
36:
Abowiém widźimy to ná oko/ y doświádczyli=
37:
ſmy tego dobrze/ iáko Paryż zá zgromádzeniem y przyzwániém
38:
ludźi vczonych y mądrych wſzyſtkę Fráncią zdobi: Padwá ták=
39:
że y Bononia/ wſzyſtkę Włoſką źiemię ſławną czyni:
40:
Prágá zá=
41:
śię Czechy oświéca: á Niemiecką źiemię/ Vxonia oſzláchćia.


strona: 196

1:
Záprawdę/ dla tegoſmy z Bozkiégo zrządzenia Páńſtwo lu=
2:
dźi rozmáitych y Prowinciy róznych przyięli/ y ná Króleſtwo
3:
Polſkié koronowáni/
4:
ábyſmy tóż króleſtwo vczonémi ludźmi
5:
ozdobili: y áby náukámi ich nieumieiętność wypędźiwſzy/ kró=
6:
leſtwo to náſzé zá żywotá ſczęśliwégo Pánowánia náſzégo z i=
7:
némi kráinámi/ mogliſmy porownáć: nic niewątpiąc/ iż tá ſprá=
8:
wá poddánym náſzym pożytek przynieśie/
9:
á zwłaſczá w mie=
10:
śćie náſzym w Krákowie/ w którym chcemy ſtudium we wſze=
11:
lákich náukách/ iáko miánowićie w Theologiiéy/ in iure cano=
12:
nico, w Phiſice/ w Práwiéch/ y w inych náukách wſzyſtkich
13:
wyzwolonych:
14:
y zá przyſtoyną ſie nam rzecz zdáło Kollegium
15:
miánowáć/ obráć/ poſtánowić/ záſádźić/ ordynowáć/ y erigo=
16:
wáć: y iuż tym Liſtem teráznieyſzym záſadzamy/ poſtánawia=
17:
my ná wieczné czáſy.
18:
Y niechay iuż tám będźie iáko iáka Perłá
19:
náuk wſzyſtkich: áby wypuſczáłá z śiebie ludźie porádné/ cno=
20:
támi ozdobioné/ y w rozmáitych profeſsiach ćwiczoná: y niech
21:
tám będźie ſtudnicá Náuk/ z których będą mogli wſzyſcy czér=
22:
páć/ chcący co vmieć.
23:
TO KOLLEGIVM ták fundowáné, Pápiéż Vrban con=
24:
firmował, zákázuiąc w nim tylko Theologiiéy czytáć. O tym
25:
Przywiléy znaydźieſz ná końcu w Metrice Státutowéy.
26:
PAPIEZ BONIFACIVS dopuśćił czytáć Theologiéy:
27:
Y o tym támże w Metrice Státutowéy znaydźieſz.
28:
Doktorowie máią bydz ná Kano
29:
niae do Tumſkich kośćiołów brá
30:
ni, y iáko ich wiele bydz ma przy
31:
kośćiele.
32:
ABy ſie co nie zdáło bydź vczynionégo z nienawiśći proſté=
33:
go ſtanu ludźi/ który ſtan zwykł vżywáć oſobnégo opátrzenia
34:
y nádánia ſwégo w króleſtwie náſzym:
Ian Olbr. w Piotrko. Liſt

35:
dla tego ácz ſynowie
36:
ſzlácheccy/ zdádzą ſie tákże bydź vczeni/ y częſtokroć vczeńſzy
37:
nád proſtégo ſtanu ludźie: y niemáſz téy Kápituły/ któráby
38:
ludźi vczonych y biegłych Pręłatów/ Kánoników ſzláchćiców
39:
w ſobie nie miáłá:
40:
którzy nie mniéy ſą godni ku potrzebie/ iáko
41:
téż ku czći y ozdobie kośćiołów: y którzy o kośćiołách zwykli y v=


strona: 197

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Akádemiiey Krák.
1:
mieią rádźić.
2:
Wſzákże mimo Doktory/ którzy ſą w kápitułach
3:
z ſynów ſzlácheckich/ ſkázuiemy/ áby byli téż przypuſceni Do=
4:
ktorowie z proſtégo rodzáiu pod liczbą y porządkiem niżéy ná=
5:
piſánym: to ieſt v kośćiołów przerzeczonych/
6:
v których ſą Do=
7:
ktorowie/ álbo czytáiący Práwo duchowné y święté Piſmo/
8:
bądź zdawná/ bądź téż teraz nowo poſtánowieni y fundowá=
9:
ni/ álbo gdźie máią bydź przez nową fundácią ná nié nádáną
10:
ſtáwieni:
11:
ná tych mówię mieyſcach ieden ma bydź Doktor w
12:
świętym Piſmie/ drugi w Práwie Duchownym/ á trzeći w
13:
Lékárſkiéy náuce. A gdźie v kośćiołów nie ſą fundowáni
14:
przerzeczeni Doktorowie/ ſkázuiemy:
15:
áby nie więcéy ich było/
16:
iedno dwá w świętym piſmie/ dwá w práwie duchownym/ á
17:
piąty w Lékárſkiéy náuce. Którzy to nie ináczéy będą prziy=
18:
mowáni w Kápitułach/ iedno których Przełożeni mieyſc godné
19:
w tákowych náukách doktorſkich pochwałą:
20:
y tákowi/ ná któ=
21:
ré będą rádźić/ áby pod tąż liczbą przyięći byli.
22:
O Doktorách téż Medicinę, pátrz Titulo Palatinus, Aptéki.
23:
O tychze ludziach proſtégo ſtanu,
24:
Zygmunt Auguſt piſze.
25:
GDyż to ieſt Státuty przodków náſzych opátrzono/ áby
26:
ludźie narodu proſtégo do głównych kośćiołów dawáni nie
27:
byli/ tylko ludźie narodu y krwie Polſkiéy: roſkażemy Kápi=
28:
tułam/ áby ich między ſię nád opiſány poczet nie prziymowáli.
29:
Dekret Synodu Piotrkowſkiégo o
30:
Lektorách, którymby miáły
31:
bydz od Biſkupów Salaria płá=
32:
coné.
33:
KV reformowániu Akádemiiéy Krákowſkiéy mátki náſzéy/
34:
y dla przymnożenia prowentów Lektoróm/ y przyzwánia z i=
35:
nąd/
36:
Lektorum y dwiemá Profeſsoróm in humanitate czytáią=
37:
cym/ Ieo M. Kśiądź Arcybiſkup Gnieźnieńſki/ ſtoiąc przy de=
38:
liberáciiéy ná przeſzłym Synodźie vczynionéy/ obiecał ná tym
39:
świętym Synodźie/ ſto Dukatów we złoćie z ſtrony kośćiołá
40:
Gnieźnieńſkiégo:
Zyg. Aug. w Piotrko. Zá Gamra. Arcybiſku.

41:
tákże z ſtrony kośćiołá Krákowſkiégo drugié


strona: 198

1:
ſto ſkótów we złoćie: Kśiądz Biſkup Kuiáwſki ſto złotych w
2:
monećie pułkopkowych: á Kśiądz Płocki tákże ſto:
3:
Poznáńſki
4:
ſto tákże po pułkopiu/ z Dekretu y z ordynáciiéy Synodu (ná co
5:
Ieo M. Kśiądz Biſkup Poznáńſki ſam oſobą ſwą/ á drugich
6:
Biſkupów poſłowie zwolili) dáć y zápłáćić będą winni:
7:
á ná
8:
to Kápituły kośćiołów przerzeczonych ſwóy conſens obiecáli
9:
dáć/ będąc przy téy nádźiei: iż tá vchwałá pożytek wſzyſytkiému
10:
króleſtwu miáłá przynieść. Y máią bydź Ich M. Kśięża Bi=
11:
ſkupi vpomnieni vchwałą tego Synodu:
12:
áby temu Dekreto=
13:
wi doſyć czynili/ y conſenſy v kápituł otrzymáli pod winą ſtá
14:
złotych czérwonych: któréy Synód álbo Kśiądz Arcybiſkup
15:
będźie ſie v wſzyſtkich vpominał w iednym roku.
16:
A Opáći wzięli ſobie ná rozmyślenié.
17:
ALe Kśiężá Opáći/ którzy ná ten Synód przyiecháli/ dla
18:
niebytnośći innych Opátów y Zakonników/ y ktemu dla tego/
19:
iż ſie z bráćią ſwą ná to nie námáwiáli áni rádźili/
20:
wźięli ſobie
21:
ad deliberandum, ná co potym máią ſwé zdánié powiedźieć.
22:
Iego Królew. M. ma bydz proſzo=
23:
ná, áby Lectoróm czynſz iáki
24:
chćiał náznáczyć.
25:
A Máią Ich M. Kśiądz Arcybiſkup z Biſkupy/ Ieo K.
26:
M. pokornie prośić/ áby Ieo Królewſka M. ná rzecz ták świę=
27:
tą y chwalebną á bárzo potrzebną/ z ſwych dochodów iáki
28:
czynſz Akádemiiéy téy raczył poſtánowić.
29:
Z Miſtrzów álbo Bákáłarzów pro=
30:
mowuiących, nie ma bydz wie=
31:
le wyćiągano: á Akádemia niech
32:
będzie reformowána.
Ian Laſki Arcybiſkup w Lanczy.

33:
IZ Akádemia álbo ſławna ſzkołá Krákowſka/ dla niektó=
34:
rych nowo wymyślonych y nie znośnych zwyczáiów/ y dla wy=


strona: 199

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Akádemiiey Krák.
1:
ćiągánia z promowuiących ſie ná Miſtrzoſtwo/
2:
álbo ná co in=
3:
négo niezwyczáynégo datku: która to Akádemia iákoś tych czá=
4:
ſów ſłábieć poczęłá z wielką nieczćią y ſzkodą Rzeczypoſpolitéy.
5:
A ták zdáło ſie temu wſzyſtkiému ná Synodźie zgromádzeniu/
6:
áby Reuerendiſsimi in Chriſto Patres, Kśiądz Arcybiſkup Gnié=
7:
źnieńſki/ y Biſkup Krákowſki/ y Przemyſłki/ ziáchawſzy do Krá
8:
kowá/ reformácią w Akádemiiéy vczynili/ mocą Breuis Apoſto=
9:
lici ná to pozwolonégo:
10:
y niech wſzyſtkié abuſus wkorzenioné z
11:
niéy wyrzucą: y ták ią we wſzyſtkim niech reformuią/ áby záś
12:
Vniuerſitas ku piérwſzéy ſwéy ſławie przyſzłá/ á żeby Studen=
13:
tóm ná promocią ſie gotuiącym lżéy vczynili/ á ták wielkich na=
14:
kłádów nie czynili przy promociách ſwych.
15:
A zwłaſczá żeby
16:
nowy porządek poſtáwili ná kolegiátury y lektury: y táki po=
17:
rządek/ któryby nalepſzy bydź mógł. A ieſliż więc wſzyſcy ći
18:
ziácháć nie będą móc/ tedy iednák ieden ábo dwá z nich to niech
19:
ſpráwią:
20:
á ieſliby żaden z nich niemógł tego vczynić/ tedy
21:
wżdy niech deputuią ná to iákié ludźie godné y vczoné/ którym
22:
dawné Conſtitucie Kolegiáckié ſą wiádomé:
23:
á ći co vczynią/
24:
to Vniuerſitas wſzyſtká ma przyiąć/ y wedle tego ſie nápotym
25:
záchowáć.
26:
Ná więtſzé ſzkoły Miſtrzowie y Bá=
27:
káłarze niech będą bráni.
28:
IZ Kośćiół Boży iáko mátká dobra ma opátrzáć/ áby vbo=
29:
dzy/ którym nie máią z kąd rodźice nákłádáć/ mieli ſie gdźie v=
30:
czyć/ áby zá tą ſpráwą Rzeczpoſpolita y Kośćiół był náukámi
31:
świétny/ y vczonémi ludźmi zdobiony:
32:
á ták zá rádą tego Sy=
33:
nodu to ſkázuiemy: áby Ordinarii locorum nie tylko przy Tumſkich kośćiołách/ ná ſzkołách Rectory/ Miſtrze mieli/ y chowáć
34:
roſkazáli: ále téż po miáſteczkách więtſzych y mnieyſzych niech
35:
Bákáłarze będą/
36:
gdźie Miſtrzowie wychowánia mieć niemo=
37:
gą. Ale ná iné mnieyſzé mieyſcá młódźieńce iákié godné á vczo=
38:
né niech biorą/ tego przeſtrzégáiąc/ áby Rektorowie ſzkolni ná
39:
ſzkołách w ſzkołách mieli godné á obyczáyné y nieſwowolné ża=
40:
ki/
41:
których máią dobrze rządźić/ y w groźie dobréy mieć. Ale
42:
którzyby ſie karáć dać niechćieli/ tych Ordinariis álbo Officia=
43:
łóm ich/ niech ná karánie odeſzlą.
44:
Waguſowie z ſzkoły wypędzeni
45:
bydz máią.
46:
ZAki waguiącé ſie/ á po ſwéy woléy biegáiącé z miaſt y z
47:
miáſteczek roſkázuiemy wypędząć.
48:
Kmiecy ſynowie máią bydz wolno
49:
ná náukę ſzkolną puſczeni.
50:
ZAbiégáiąc ſwéy woléy ták młodych chłopowiców/ iáko
51:
ſpuſtoſzéniu dóbr/ gdyż przez młódźiéńce/ ze wśi od właſnych
52:
rodźiców odchodzącé/ wśi bywáią ſpuſtoſzoné/ dla niedoſtát=
53:
ku robotników/ którzy ná rolách máią bydź oſádzeni:
54:
á záż to
55:
niektorzy pod bárwą vczenie ſie rzemióſł od rodźiców odcho=
56:
dzą/ drabſką ſłużąc/ y ku złému ſie towárzyſtwu przyłączáiąc/
57:
krádną/zbiiáią/ y w luderę ſie obracáią.
58:
A ták vſtáwiamy:
59:
iż tylko ieden ſyn ze wśi od oycá ma odéydź ná ſłużbę/ á zwła=
60:
ſczá ná náukę ſzkolną/ álbo ná rzemieſło: á ini niech zoſtáną ná dźiedźinie z rodźicmi.
61:
A gdy będźie który miał odéydź/ ma do=
62:
zwolenié wźiąć y liſt świádeczny od Pánów mieyſc/ iáko ieſt
63:
wypuſczony/ áby ſzedł ná rzemieſło y ná ſłużbę.
Ian Olbr. w Piotrko. Liſt

64:
Tenże Stá=
65:
tut ſkázuiemy ná dobrá ſtołu náſzégo Królewſkiégo/ y Ducho=
66:
wnych y Swietckich oſób/ żadnégo nie wyymuiąc/ ták iż Stá=
67:
roſtowie y Dźierżawcy dóbr náſzych dozwolenia y liſty świá=
68:
deczné máią dáwáć odchodzącému:
69:
á w inych dobrách Páno=
70:
wie mieyſc to czynić máią. A ieſliby ieno iedyny ſyn był/ ten ná
71:
dźiedźinie mieſzkáć ma/ y robić w domu z rodźicmi/ álbo ná
72:
téyże dźiedźinie/ gdźie rodźicy mieſzkáią/ mieſzkánia álbo ſłużby
73:
álbo żywnośći niech ſzuka.
74:
A ieſliby który młódzeniec ze wśi
75:
mimo to ſkazánié vćiekáiący był náleźión w miáſtách/ álbo gdźiekolwiek indźie: tedy Pánu onégo miey
76:
ſcá/ z którégo vćiékł/ przez żadnégo práwá ma bydź wrócon/
77:
pod winą cztérnaśćie grzywien: á przedśię oni/ którzy go zá=
78:
trzymáli/ winę tylekroć/ ilekroćby ináczéy vczynili zápłáćiwſzy/
79:
wróćić go będą powinni.


strona: 201

Práwá Duchownégo Kśięgi wtore o wolnoś. y kárno. Stu.
1:
Opáći Szkoły w klaſztorzech ſwych
2:
máią chowáć.
3:
A Ponieważ nie ieſt tákowy poczet zakonników w klaſzto=
4:
rzéch/ iáko bywał przedtym:
5:
winni będą Opáci pewny poczet
6:
ſzlácheckich dźieći w klaſztorzéch chowáć/ á oné támże ludźióm
7:
godnym náuk wyzwolonych vczyć dáć: wedle tego/ iáko ká=
8:
żdému Opátowi Kśięża Biſkupi onych mieyſc náznáczą y o=
9:
miánuią.
10:
O ſzkole Krákowſkiéy, Poznán=
11:
ſkiéy, y Półtowſkiéy.
12:
O Szkołę Krákowſką/ Poznáńſką/ y Półtowſką/ iáko Po=
13:
ſłowie proſzą áby reformowáné były.
Zyg. Aug. w Piotrkowie.
Támże. w Kráko.

14:
Aczkolwiek to należy
15:
ná vrząd Ich M. Kśiężéy Biſkupów/ którym tego práwo po=
16:
ſpolité y przodkowie náſzy zwierzyli/ iáko Fundatorowie á na=
17:
dawce tych to ſzkół: wſzákże my w téy mierze Kśiężą Biſkupy
18:
y Rektory nápomniemy/
19:
y z zwiérzchnośći náſzéy tego doyźrze=
20:
my/ áby ſzkoły té w dobréy ſpráwie były.
21:
O WOLNOSCIACH Y KAR=
22:
nośći Studentſkiéy, y innych
23:
Práwiéch Akádemiiéy.
24:
IAgełło Król Polſki/ rć. Wſzyſtkim y káżdému z oſo=
25:
bná Klerykóm/ Láikóm/ Zakóm/ którégóżkolwiek ſtanu/ kon=
26:
diciiéy/ y záwołánia/ á miánowićie Rektoróm Vniuerſitatis, Do=
27:
ktoróm/ Mágiſtratóm/ Bákáłarzóm/
28:
Studentóm/ Piſárzóm/ Drukárzóm/ Bibliopolóm/ Bedelluſóm/ y ich towárzyſzóm
29:
wſzyſtkim/ którzy ſie iedno dla náuki do miáſtá przerzeczonégo
30:
Krákowſkiégo vdádzą/ y tám mieſzkáć będą/ Artykuły ſpiſáné
31:
á ná tym Cyrográphie wyrażoné niezgwałcenié chowáć obie=
32:
cuiemy:
33:
y onym łáſkę ſwą okazáć chcemy: y oné ſámé y káżdé=
34:
go z nich przy ſwych práwiéch/ przywileiách/ wolnośćiách/
35:
świebodách/ Státuciéch/ łáſkách y zwyczáiach wſzyſtkich/ któ=
36:
ré w Kollegiách zwykły bydź chowáné/ chowáć/ trzymáć/ y


strona: 202

1:
bronić chcemy.
2:
Y wſzyſtkié y kożdégo z oſobná/ kleryki/ żaki/
3:
ſtudenty/ láiki do przerzeczonégo miaſtá Krákowſkiégo/ dla
4:
náuki (iáko ſie rzekło) przeſzłémi czáſy iádącé/ ná iáchániu do
5:
niego/ y ná obieźdźie/ ze wſzytkimi ich rzeczámi/ to ieſt/ końmi/
6:
kśięgámi/ ſzatámi/ pośćielmi/ pieniądzmi/ y ſprzęty od wſzelá=
7:
kich płac/ podatków/ moſtowych/ woien/ ſtraży/ cłá/ mytá/
8:
dźieśięćin/ ćiążenia wſzelkiégo/ zá wiádomośćią náſzą wyymuie=
9:
my/ y władzą Królewſką wolné czynimy:
10:
chcąc tego/ iżeby od
11:
przerzeczonych żaków álbo Studentów/ którzy ſobie álbo ſá=
12:
mi/ álbo przez przyiaćiele y przez iné którékolwiek oſoby przeſy=
13:
łáią w iedzeniu/
14:
w pićiu/ żywnośćiach/ we zbożu/ w mącé/
15:
ſłodźie/ w piwie/ w piwie/ w winie/ y innych trunkách: we drwách/ y in=
16:
nych potrzebach/ przez któré źiemie Króleſtwá náſzégo żadnégo
17:
cłá áni podatku álbo dźieśięćiny nie brano:
18:
áni im Rzeźnicy/
19:
Piekárze/ młynárze/ ćiężko niech nie czynią/ álbo kłopotu nie
20:
zadáią/ chcąc od żaków y ſtudentów od iátek/ pożytków/ mły=
21:
nów/ więcéy niż od mieſczan y mieſzkáiących w Krákowie wy=
22:
ćiągáć.
23:
Ale żeby pod tytułem Studentſkim od kupców y innych iá=
24:
kié zdrády nie były czynioné: ſkázuiemy w téy mierze przyśiędze
25:
wierzyć/ ieſliby ſie ią zdáło od tych/ którzy takowé rzeczy wio=
26:
zą/ wyćiągáć:
27:
y niech świádectwá liſtowné od Rektorá Vni=
28:
uerſitatis vkázuią: którym liſtóm w téy mierzy roſkázuiemy dá=
29:
wać
zupełną wiárę.
30:
Nádto/ ieſliby który Student álbo żak do Krákowá ná ná=
31:
ukę iádąc/ od zbóyców y złoczyńców był złupión/
32:
álbo w czym
33:
vſzkodzon w dobrách ſwych w którychkolwiek/ ták iáwnie iáko
34:
pokryiomką/ tedy wſzelką pilność do tego przyłożymy/ y przy=
35:
łożyć roſkażemy/ áby ći łotrowie y zbóycy byli przez vrzędniki
36:
Króleſtwá náſzégo ſzukáni:
37:
y té ſzkody/ któré Studentóm y ża=
38:
kom
poczynili/ mogły bydź wróconé: á tákowi złoczyńce przez
39:
vrząd náſz niech będą karáni.
40:
RECTOR AKADEMIIEY,
41:
y iego zacność.
Tenże Támże.

42:
A Zeby porządek dobry y kárność między ſtudenty był zá=
43:
chowan: chcemy/ áby wſzyſcy żacy y Studenći do Krákowá
44:
przyieżdżáiący/ y tám ſie vcząc/ ſwégo Rektorá mieli/
45:
któryby ie


strona: 203

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Rektorow. zacnośći.
1:
w ſpráwach mieyſkich vczył/ ſądźił/ y Iurisdycią miał nád
2:
wſzyſtkimi: którému oni pod przyśięgą powinné poſłuſzeńſtwo
3:
czynić/ y iego we czći mieć będą winni.
4:
A żaden w tych kau=
5:
zách mieyſkich Studenty/ y żaki Akádemiéy Krákowſkiéy/ któ=
6:
régożkolwiek ſtanu y záwołánia będący/ gdźie indźie przed ſę=
7:
dźiégo oboiégo Duchownégo y Swietckiégo niemoże pozy=
8:
wáć.
9:
A od Decretu Rektorowégo żaden áppellowáć niemo=
10:
że: á ieſliby áppellował/ tedy áppellácia nie ma bydź dopuſczo=
11:
ná: á ón áppelluiący nie ma bydź od żadnégo ſędźiégo Ducho=
12:
wnégo álbo Swietckiégo ſłuchan:
13:
ále Rektorowá Sentencia
14:
niech we wſzyſtkim ważna będźie.
15:
Wſzákże iednák ieſliby ſentencia Rektorowá nikczemna ábo
16:
nieſpráwiedliwa ſie bydź zdáłá: Conſyliarze Vniuerſitatis niech
17:
to między ſobą rozbiorą/ á co będźie ſpráwiedliwégo/ niechay
18:
concluduią.
19:
Cryminały z ſtrony Studentów
20:
kto ma ſądzić.
21:
MImo to ieſcze/ przerzeczony Rector/ żaki y Studenty
22:
ſwé in cauſis criminalibus mnieyſzych/ iáko o zawłóſki/ y o pię=
23:
ſtuki/ y zkrwáwienié/ ále nie w wielkiéy zwádźie vczynioné/ ma
24:
moc ſądźić:
25:
áni dla tego żacy y Studenći z ich towárzyſzámi y
26:
ſeruitory do inégo ſądu nie máią bydź pozywáni. Ale gdźie=
27:
by (czego Boże vchoway) Student/ żak/ álbo który z przerze=
28:
czonych ná kradźieſtwie/
29:
cudzołoztwie/ gwałćie pánieńſkim/
30:
mężobóyſtwie/ ábo in alio facto criminali, á nie cudnym był poi=
31:
mány/ iuż to nie Rektorów ſąd będźie/ ále táki criminaliter
32:
poimány/ będąc klerykiem do Biſkupiégo ſądu:
33:
á láik/ to ieſt/
34:
święcénia żadnégo nie máiący/ do náſzégo ſądu będźie ode=
35:
ſłan: y káżdy táki żak/ láik/ Bedellus, Bibliopolá y Drukarz/ ábo
36:
ich ſługá/ o mężobóyſtwo/ pożogę/ cudzołoztwo/
37:
vćięćie człon
38:
ku/ álbo o ránę śmiertelną/ álbo dla inégo łotroſtwá wielkié=
39:
go obwiniony/ iuż nie wedle zwyczáiu pátriiéy álbo Króle=
40:
ſtwá náſzégo/ áni wedle Státutów iego/
41:
ále wedle praw od
42:
ſędźiégo przez nas deputowánégo/ criminaliter oſkárżony bę=
43:
dźie ſądzón: ále iednák/ ku expurgáciiéy winy ſobie zádánéy/
44:
ma mu bydź dopuſczono świádectwo ludźi ſtátecznych.
45:
Ale choć który ſcholaris álbo Student/ álbo który z pomię=


strona: 204

1:
nionych będźie o którąkolwiek rzecz/ bądź wielką/ bądź máłą/
2:
winowány/ przedśię iednák nie ma go śmieć żaden imáć álbo
3:
trzymáć bez ſług Rektorowych/ y zopytawſzy go piérwéy o to.
4:
Wyrzucony od Rektorá, ma bydz
5:
wygnány z Krákowá.
6:
IEſcze/ ieſli Rektor przećiwko którému z Iurisdiciiéy ſwéy
7:
práwnie poſtąpi/ y iego wedle Státutów de Vniuerſitate ex=
8:
cluduie/
9:
tedy táki ná żądánié Rektorowé z obu miaſt/ ták z Krá
10:
kowá/ iáko z Káźimiérzá/ y z innych któréby ieſcze były zbudo=
11:
wáné przy Krákowie álbo Kaźimiérzu/ przez Wóyty/ Mieſczá
12:
ny/nátychmiaſt ma bydź wygnány:
13:
áni żaden nie ma ſie wa=
14:
żyć tákowégo w dóm puſczáć/ álbo przechowywáć/ álbo mu
15:
iákich potrzeb ku żywnośći y przyodźianiu dodawáć.
16:
Contumax Rektorowi hámowan
17:
bydz ma.
18:
A Ieſliby żak álbo Student/ álbo inny z przerzeczonych ná
19:
Mándat Rektorów nic nie chćiał dbáć/ y nie był mu poſłuſzen: tedy ná żądánié tegóż Rektorá Wóytowie y Ráyce miaſt po=
20:
mięnionych będą winni ſwé ſługi poſłáć ku pohámowániu v=
21:
poru onégo niepoſłuſznégo.
22:
A té Státutá w tym liśćie opiſáné pod dźieśiąćią grzywien
23:
groſzów Práſkich/ któré do ſkárbu Studentſkiégo máią przy=
24:
páść/ chcemy mocnie bydź chowáné: którą winą Státuto=
25:
wą chcemy karáć przeſtępcé.
Támże.

26:
KANCLERZA KOLLEIAC=
27:
kiégo moc.
28:
TEż poſtánawamy: iż ilekroć którzy Studenći w któréy=
29:
kolwiek profeſsiiéy przez Doktory álbo Miſtrze ná examen we=
30:
dle zwyczáiu będą przypuſczeni:
31:
tedy Kánclérz náſz ná ten czás
32:
będący/ iáko zwiérzchnieyſzy/ ono examen ápprobowáć będźie
33:
miał wſzelką moc.


strona: 205

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o wolnośćiách Stud.
1:
Bánkiérz álbo zyd Studentcki.
2:
OBiecuiemy téż náznáczyć przerzeczonym Studentóm
3:
Bánkiérzá álbo Zydá w Krákowie/ który będźie miał doſtátek
4:
pieniędzy ku pożyczániu im ná zaſtáwy: á ten od grzywny nie
5:
więcéy ná mieśiąc będźie lichwy wyćiągał/ ieno ieden groſz.
6:
Státutá Akádemiiéy Król potwiérdza.
7:
NAkoniec Státutá od Doktorów y Miſtrzów przerzeczo=
8:
négo Krákowſkiégo Kollegium poſtánowioné/ któré ſie tu nie
9:
mogą włożyć/ chcemy dla ſtudium ich mieć zá confirmowáné.
10:
Domu Kollegiáckiégo wybudowánié
11:
y libertácia.
12:
A Zeby Doktorowie/ Miſtrzowie/ Licencyaći/ Bákáłarze/
13:
y Studenći Vniuerſitatis Krákowſkiéy przerzeczonéy/ ſwé Le=
14:
ktury/ Exercycia/ Akty tym wolniéy y beſpieczniéy mogli ſprá=
15:
wowáć:
16:
dla mieſzkánia Miſtrzóm/ y dla ſchadzki ſtudentckiéy/
17:
y żaków wſzyſtkich przy Kollegium Krákowſkim przerzeczo=
18:
nym mieſzkáiącym náſz dom/ który był Sczepaná Páncérzá/ y
19:
który Herzdof mieſczánin niegdy Krákowſki miał/ ná Vlicy
20:
S. Anny/
21:
iáko w ſobie ieſt w ſzérz y w dłuż náznáczyliſmy:
22:
który dóm od wſzyſtkich podatków/ czynſzów/ praw/ ćiąży/ y
23:
wydérków wolny czyniąc ná Kollegium przerzeczoné odda=
24:
wamy/ incorporuiemy/ przyłączamy ná wieki/
25:
nie záchowuiąc
26:
ſobie w nim/ áni ná ſię/ áni ná potomki náſzé nic Práwá áni
27:
zwiérzchnośći. Który to dóm chcemy áby téż wolność/ á z=
28:
właſczá kiedy komu do niego przyda ſie vćiec/ y innych wol=
29:
nośći/ któré kośćioły Bogu oddáné máią/ miał y z nich ſie we=
30:
ſelił:
31:
á téy wolnośći Doktorowie/ Miſtrzowie/ Kollegiaći má
32:
ią ſie ná wieczné czáſy trzymáć y brónić.
33:
Iest y Ordinácia Królá Stephaná, z ſtrony vśmiérzenia tumul=
34:
tów mieyſckich y Studentckich: któréy ſie dowiádowáć w Akćiéch
35:
Krákowſkich.


strona: 206

1:
Wolnośći Kollegium Nieſwiézkié=
2:
go: & adſcriptio bonorum im=
3:
munitati Eccleſiae.
4:
ZA prośbą Káſztelaná Trockiégo/ Iáſnie Wielmożnégo
5:
Mikołáiá Kryſztophá Rádźiwiłá/ Kśiążęćiá ná Ołyce y Nie=
6:
świéżu:
7:
y zá przyczyną zgodną Pánów Rad y Poſłów Ziem=
8:
ſkich oboygá narodu/ dobrá od pomięnionégo Káſztelaná Tro
9:
ckiégo ná Kollegium Nieświezkié Societatis Ieſu nádáné y fun=
10:
dowáné wołość Lupſką/to ieſt śiołá/
11:
Tuchowice/ Swieći=
12:
ce/ Nowośiołki/ Rozdźiáłowice/ Zalipienié/ Załuże/ Vżonkę/
13:
Rudáwá/ cum omnibus pertine wyzwalamy od ſłużby źiem=
14:
ſkiéy woiennéy ((do w.16 - tekst łać.)) iáko o tym Przywiléy od nas dány
15:
obmawia.
16:
O OPACIECH Y KLA=
17:
SZTORACH.
18:
Konwent Lubińſki Opátá wybránégo/ Królowi Ieo M.
19:
pręſentowáć ma. To w Metryce Státutowéy naydźieſz.
Zygm. III. w Conſti. w Wárſzá. Liſt.

20:
Ani Biſkup Poznáńſki święćić Opátá Lubinſkiégo ma/ do=
21:
kądby Król Ieo M. ná to niezwolił.
22:
Támże w Metrȳce Státutowéy naydźieſz.
23:
Polacy do klaſztorów Króleſtwá
24:
Polſkiégo máią bydź prziymowá
25:
ni: wyiąwſzy zeby tego Niemie=
26:
ckié Przywileie bróniły.
27:
CHcąc niektóré niepobożné zwyczáie w niektórych Króleſtwá
Liſt Lſſt Zygmunt w Piotrko. Liſt

28:
náſzégo klaſztorzéch pokáźić/ do których tylko bráćia narodu


strona: 207

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Opáctwach. y Klaſzto.
1:
Niemieckiégo zwykli bydź prziymowáni/
2:
á to ná wzgárdę na=
3:
rodu Polſkiégo: vſtáwiamy/ áby káżdy Biſkup w ſwym Bi=
4:
ſkupſtwie oglądał Przywileie tákowych klaſztorów: á ieſliby
5:
w tákowych Przywileiach nie było to wyráżono/
6:
áby tylko
7:
Niemcy do przerzeczonych klaſztorów byli bráni/ niech to opá=
8:
trzy/ áby do tákowych klaſztorów ták Polacy/ iáko y Niemcy
9:
byli prziymowáni.
10:
Wſzákże Opáći y Proboſczowie klaſztorni ſtanu ſzlácheckié=
11:
go: á ieſliby ſzláchty nie było/ tedy z proſtégo rodzáiu/ tylko że=
12:
by byli Polacy/ máią bydź wybiéráni. Támże w Metryce.
Zygmunt Zygmunt.

13:
Tákowyſz Státut około Opátów/ y tudźiéż áby w niektó=
14:
rych klaſztorách niekiedy Niemcy/ niekiedy Polacy ná Opáctwá
15:
byli wybiéráni: y áby Polakóm do klaſztorów Niemieckich był
16:
wolny przyſtęp. Pátrz w Metryce Státutowéy.
17:
O tychże ſzlácheckich Opáćiéch.
18:
ABy nádánia Klaſztorné záchowáné łácwiéy bydź mogły/ y
19:
ponáwiáiąc Státut 1538. vſtáwiamy: áby żaden Opátem
20:
nie był obierán/ iedno Polſkiégo ſzlácheckiégo z oycá y z mátki
21:
narodu/ á godny człowiek.
22:
A gdźieby w tym klaſztorze/ w
23:
którym Opáctwo wákowáć będźie/ nie był profeſsowány ná=
24:
leźión godny ſzláchćic/ támże obecnie zdawná mieſzkáiący:
Zygmunt Auguſt w Piotrko.

25:
áby
26:
z onéyże Dioeceſiiéy/ w któréy ieſt klaſztór/ ſzláchćic godny ſtanu
27:
Duchownégo był obiéran/ y poſtulowan ná Opáctwo: á bę=
28:
dąc ták obran bez profeſsiiéy/ ma bydź przez nas Loci ordinario
29:
pręſentowan:
30:
á zátym przezeń inſtituowan álbo potwiérdzon
31:
ná Opáctwo/ á ma bydź profeſsowan.
32:
Opáći máią Miſtrze Szlácheckim
33:
dźiećióm w klaſztorzéch chowáć.
Naidźieſz ten ſtátut wysſzéy. Liſt

34:
A Ponieważ nie ieſt tákowy poczet Zakonników w klaſzto=
35:
rzéch/ rć. ((w. 31 i 32 -tekst łać.))


strona: 208

1:
((w. 1-2 tekst łać.))
2:
A iest ich 24).
3:
KONTOR, O Kontorze Poznáńſkim v S. Ianá zá Tumem, py=
4:
tay ſie o Przywileiu iego.
5:
O MNISZKACH.
6:
Mniſzki w oyczyſté y máćierzyſté
7:
dobrá mogą wſtępowáć, wſzákze
8:
ich oddalić nie mogą, ále ná po=
9:
łowicy czynſzów od Krewnych,
10:
póki zywi, przeſtawáć máią.
11:
TEż vſtáwiamy: iż gdy Mniſzki do zakonu którégo/ od
12:
ſtolice Apoſtolſkiéy pochwalonégo wſtąpią/ ácz świátá y dóbr
13:
świetckich odrzekły ſie/ y nic właſnégo mieć nie mogą:
14:
wſzák=
15:
że iż nie ſą wſzędy ſłuſznie opátrzoné/ y dozwolono im z łáſki
16:
ſtolice Apoſtolſkiéy/ áby mogły w dobrá máćierzyſté y oyczy=
17:
ſté/ któré ná nie przypádną/ wſtępowáć:
18:
y tákimi dobry zá zwo
19:
leniem y zwiérzchnośćią ſwych ſtárſzych ſzáfowáć: ále iż wiele
20:
ſkarg poddánych náſzych przychodźiło/ którym to zá przy
21:
kré było/ żeby Mniſzki miáły wſtępowáć w dobrá oyczyſté y
22:
máćierzyſté/
23:
któré ná nie po śmierći rodźiców álbo krewnych
24:
przypádną: y chćieli ie práwem od tákowych wſtępków odſtér=
25:
knąć.
Zygmunt w Kráko.

26:
Chcąc tedy tákowé ſkárgi vſkrómić/ y Mniſzki w mi=
27:
łośći y w łáſce powinowátych záchowáć/ y ich potrzebóm łá=
28:
ſkáwie porádźić: vſtáwiamy y rozrządzamy zá rádą Kóronną
29:
ſtanu oboygá/ y Poſłów Ziemſkich:
30:
iż Mniſzki któré do zako=
31:
nu wſtąpią/ y w klaſztorzéch mieſzkáią/ mogą wſtępowáć w
32:
dobra oyczyſté y máćierzyſté práwem ná nie przypádłé: wſzákże
33:
ich oddalić od krewnych y bliſkich/
34:
álbo ná iné obcé oſoby prze=
35:
niéść żadnym obyczáiem nie będą móc/ ále iáko ſkoro ná nie ábo
36:
z nich ná którą tákowé dobrá przypádną práwem ſłuſznégo ſpa=
37:
dku/
38:
tedy bliſcy krewni przyrodni powinowáći ich oné dobrá
39:
trzymáć/ y oné w wiązáć ſie mogą/ á z nich połowicę wſzy=
40:
ſtkich czynſzów y dochodów pieniężnych im/ y káżdéy z nich z oſobná zápłáćić będą do śmierći ich powinni.


strona: 209

Práwá Duchownego Kśięgi wtorc o Mniſzkach.
1:
A druga poło=
2:
wicá dochodów pieniężnych/ y wſzyſtkié iné pożytki z imión o=
3:
nych przychodzącé ná ſię otrzymáią: z których będą ſłużby rze=
4:
czypoſpolitéy/ y woienną wypráwę ná ſobie nośić.
5:
A ieſli
6:
dobrá ná Mniſzki przypádłé żadnych dochodów czynſzowych
7:
nie będą miáły/ á byłyby w nich folwárki/ álbo ſtáwy/ álbo
8:
młyny/ álbo łąki/ álbo láſy godné ku rąbániu/ álbo bárći/ álbo
9:
role któréby mógł oſádźić/
10:
gdyby w tych dobrach były
11:
y iné pożytki którymbykolwiek imię=
12:
niem były zwáné: w tákowéy mierze Biſkup álbo Ordinarius loci, álbo iego Officiał z Stároſtą źiemie álbo Powiátu oné=
13:
go/ w którym tákowé dobrá ſą położoné/
14:
będą ſie pytáć pilnie/
15:
iáko wiele z tákowych dóbr może ná káżdy rok pożytku przycho=
16:
dźić/ y oné pożytki/ któréby ná káżdy rok z nich mogly bydź/ pil=
17:
nie będą ſzácowáć:
18:
á ná którą ſummę oſzácuią/ tedy powino=
19:
wáći przerzeczonych Mniſzek/ którzy té dobrá będą dźierżeć/ bę=
20:
dą powinni im/ y káżdéy z oſobná połowicę téy ſummy ná ká=
21:
żdy rok przez wſzelákiégo ſporu dáwáć:
22:
A ieſliby ći krewni
23:
byli niedbáli w płáceniu/ y nápomnieni liſtem nápomnienia
24:
od Kśiędzá Biſkupá/ álbo Officiałá iego/ nie zechcą im przez v=
25:
pór ſwóy doſyć vczynić:
26:
y gdyby záklęći trzy Mieśiące klą=
27:
twy Kośćielné ná ſobie dźierżeli: tedy wolność y moc będą
28:
mieć Mniſzki przerzeczoné inému powinowátému którému ál=
29:
bo obcému náiąć/ wedle woléy ſwéy do żywotá ſwégo:
30:
á po
31:
śmierći ich tákowé dobrá/ ná blizſzé ich krewné záśię będą przy=
32:
wróconé/ y máią przypáść.
33:
Mniſzki dóbr ſwych dziedzicznych,
34:
we dwudzieſtu lat dochodzić
35:
mogą.
Zygmunt w Piotrk. Liſt

36:
PRaeſcryptia Pánnóm Zakonnym ku dochodzeniu dóbr
37:
dźiedźicznych/ niech będźie od przyięćia Reguły do dwudźieſtu
38:
lat. Abowiém ſłuſzna ſie rzecz zdáłá/ áby ten czás był wzglę=
39:
dem zakonu poſtánowión:
40:
iż iáko mężátki máią dźieśięć lat:
41:
oné téż iáko oblubienicé Páná Kryſtuſowé/ któré w klaſzto=
42:
rzéch zámknioné/ y wychowáné ták rychło o rzeczach ſwych wiá
43:
domośći mieć nie mogą/ dwoiáko więcéy czás miáły.


strona: 210

1:
DOBRA KOSCIELNE.
2:
Alienácie dóbr kościelnych nie ſą
3:
wazné, od ſucceſſorów mogą bydz
4:
rekuperowáné: iednák od Poſſeſ=
5:
ſorów kſięzéy mogą bydz dáné
6:
do ſwégo zywotá, abſque prae=
7:
iudicio Eccleſiae.
8:
IZ wiele dóbr kośćielnych od kośćiołów y klaſztorów nie
9:
ſłuſznie ieſt álienowánych/ ták/ iż powinnośćiam onych kośćio=
10:
łów nie może ſie przyſtoynie doſyć czynić. Poſtánawiamy/
11:
áby nápotym álienácię żadné ważné nie były/
12:
którychby w prá=
13:
wiéch y przywileiach przyczyn y condiciy ſłuſznych/ y onému ko=
14:
śćiołowi pożytecznych/ probabiliter, ſpecificé & autenticé, wy=
15:
ráżonych y opiſánych nie było: y conſenſy quorum intereſt, we=
16:
dle práwá nie przyſtąpiły.
17:
A ináczéy alienatá/ práwem reku=
18:
perowáć ſucceſſoribus záwżdy wolno będźie: o co forum w
19:
Ziemſtwie ratione bonorum vkázuiemy: iednák do ſwégo ży=
20:
wotá poſſeſsores vżywánié mogą dáwáć/ ((tekst łać.))
21:
według práwá
22:
incumbentium. Tóż ſie y o dobrách Gréckich Władyctw y
23:
Monáſterów rozumieć ma.
24:
HOSPITALIA, Priluſius fol. 352. ver. 26.
25:
WLADYCTWA Y MONA=
26:
ſtery Gréckich kośćiołów.
27:
Toż ſie rozumieć ma y o dobrách Gréckich, Włádyctw y Mo=
28:
náſtérów z ſtróny álienáciiéy.
29:
Item, Beneficia nie máią bydź dawáné, iedno Romanae fidei,
30:
á Gréckiéy Gréczánóm Ruśi. ((t. łać.)) Téyże Gré=
31:
ckiéy wiáry, etć.


strona: 211

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Wizytáciách.
1:
DRVGI VRZĄD
2:
DVCHOWNYCH,
3:
Rząd dobry czynić w Kośćiele:
4:
Do którégo té tytuły należą z ich właſnémi
5:
Státuty.
6:
WIZYTACIE.
Liſt Liſt

7:
Synod, y Viſitatio dioeceſana, weſpó=
8:
łek były dla rządu dobrégo kośćiel=
9:
négo, zá Wielkiégo Káźimiérzá.
10:
GDy były zruſzoné nienawiśći wielkié y róznośći między
11:
Duchownémi y Swietckiémi oſobámi/ Pány Dioeceziiéy Krá=
12:
kowſkiéy:
13:
potym były vſpokoioné między nimi ná Séymie
14:
przez Królá Káźimiérzá/ y ná Synodźie przez Bodzántę Bi=
15:
ſkupá Krákowſkiégo ná ieden czás/ w Krákowie czwartégo
16:
dniá Mieśiącá Czérwcá/ Roku 1369. złożonym.
17:
Przy czym
18:
był Iároſław Gniéźnieńſki Arcybiſkup Bogurya rzeczony:
19:
który ná ten czás zá przyczyną onych róznośći zá władzą ſwégo
20:
przełożeńſtwá wizytował Dioeceſią Krákowſką.
21:
ARCHIDIAKON.
22:
Wizytácie párochiálné dla lepſzé=
23:
go rządu vſtáwioné ná tymze Sy=
24:
nodzie w Krákowie, y poruczo
25:
né Archidiakonóm.
26:
A Są poſtánowioné rzeczy niżéy nápiſáné/ o wolności
27:
Dźieśięćin/ o wydźierániu dźieśięćin/
28:
o czáśie wytykánia dźie=
29:
śięćin/ około targu/ około kupienia dźieśięćiny przez Pány/ o=


strona: 212

1:
koło bránia iéy z pługu/ około naymu nowiny/ y ich poſtęp=
2:
kach/ rć. około Columbáciéy/ około Wizytáciiéy Ardźiákoń=
3:
ſkiéy/ rć.
4:
O téyze Wizytáciiéy przez
5:
Archidiakony.
6:
NAd to/ zákázuiemy téż Ardźiákonóm/ y Proboſczóm/ y
7:
innym Praełatóm náſzéy Dioeceſiiéy/ którzy máią poruczoną Iu=
8:
risdicią/ áby wizytuiąc/ ná zwyſz nie wynośili podwysſzenia
9:
liczby/ która ieſt w práwie poſtánowiona.
10:
A czáſu wizytáci=
11:
iéy/ áby pieniędzy nie wyćiągáli ná poddánych.
12:
SACRAMENTA.
13:
Rządzićiele kośćiołów zá świątośći
14:
pieniędzy niech niewyćiągáią.
Bodzántá Biſkup Liſt

15:
RZądźićielowie téż kośćielni/ zá Swiątośći kośćielné
16:
któré dármo máią bydź ſzáfowáné/ niech nic niewyćiągáią: á
17:
inák/ tedy ich będźiemy ćiężko karáć.
Bodzántá Biſkup Liſt.

18:
Artykuł o śiedmi Sákrámenćiéch, y
19:
o przedawániu świętych rzeczy,
20:
ſądowi Duchownému podległy.
21:
TEż o Dźieśięćinach/ o śiedmi Sakrámentach Kośćiel=
22:
nych/ o Beneficiach/ o świętokradztwie/ o Symoniiéy/ o Li=
23:
chwách/
24:
o mężobóyztwie Duchownych oſób/ o tárgáiących ſie
25:
ná kleryki/ álbo im ránę zádáiących/ o świętokupſtwie/ y któ=
26:
rzy ſie pod obronę Kośćielną álbo do Klaſztorów vćiekáią.
Zygmunt w Krako.

27:
Wſzákże wyymuiemy oné którym práwo nie dopuſcza/ áby ie
28:
kośćioły miáły brónić.
29:
SKARB KOSCIELNY.
30:
ABy ſkárby kośćielné wcále były záchowáné/ vſtáwiamy:
Zyg. Aug.



strona: 213

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Práwie duchnwym
1:
iż Kśięża Biſkupi w mieśćiéch á w imionách náſzych Królew=
2:
ſkich z Stároſtámi álbo Dźierżawcámi náſzémi/ á w ſzláchec=
3:
kich z podawcámi/ máią Inwentarze ſrébrá y ſkárbów Ko=
4:
śćielnych czynić.
5:
TRZECI VRZĄD
6:
DVCHOWNY:
7:
Sądy Duchowne odpráwowáć/ wedle ſwey
8:
Iurisdiciiey:
9:
Do którégo té tytuły z ich Státuty właſnémi
10:
należą.
11:
PRAWO DVCHOWNE.
12:
MATERIA SĄDOW DVCHOWNYCH.
13:
Artykuły práwu Duchownému
14:
podległé/
15:
ROznice ſądowé między Duchownémi y Swietckimi ná
16:
tym Séymie z Rádámi náſzémi oboygá ſtanu/ y z Poſły źiem=
17:
ſkimi ták poſtánawiamy:
18:
áby więcéy ieden drugiégo do práwá
19:
ſobie nienależącégo nie pozywał. Aby tedy wiedźieć/ któré
20:
kauzy do Duchownégo práwá/ któré do świetckiégo przyſłucháią:
21:
tym opiſániem oznáymuiemy/ opiſuiemy/ poſtánawia=
22:
my/ zá przyzwoleniem Pánów y Pręłatów Duchownych/ y
23:
Pánów Swietckich/ y Poſłów Ziemſkich.
Zygmunt w Kráko.

24:
Naprzód práwu Duchownému należy ſąd/ rozeznáć rózni=
25:
ce około wiáry świętéy Krześćiánſkiéy/ o Hęretykach/ Scy=
26:
ſmátykach/ Bluźniércach Bożych/ y Apoſtátách.
27:
Item, o Dźieśięćinach/ o śiedmi Sákrámentach Kośćiel=
28:
nych/ o Beneficiach/ o Swiętokradźtwie/ o Symoniiéy/ o Li=
29:
chwach/ o Mężobóyſtwie Duchownych oſób/ o tárgáiących
30:
ſie ná kleryki álbo im ránę zádáiących/ o świętokupſtwie:
O Haeretikach. Scyzmátykach. Bluzniercách. Apoſtátách. Dźieśiecinách. O Siedmi ſacramentách. O Symoniiéy. Lichwie. Swiętokupſtwie. Ránách duchownych.

31:
y kto
32:
rzy ſie pod obronę Kośćielną/ álbo do Kláſztorów vćiekáią.


strona: 214

1:
Wſzákże wyymuiemy oné/ którym práwo niedopuſcza/ áby ie
2:
kośćioły miáły brónić/ iáko ſą nocni ſzkódnicy ná polu/ grun=
3:
ciéch/ rolách: tákże zwadźce/ y ná dobrowolnych drógách zá=
4:
ſtępuiący:
5:
ktemu złodźieie iáwni/ ábo trzykroć do reyeſtru w=
6:
piſáni: ieſcze którzy palą y gwałcą wolnośći kośćielné: ći wſzy=
7:
ſcy tákowi máią bydź z kośćiołów bráni/ á nie ma ich żaden
8:
brónić.
9:
Item, Sądowi duchownému podległy wróżki/ czáry/ czár=
10:
nokśięſtwá/ czynſzé kośćielné źiemkſkié y doczeſné/ nowé kupié
11:
nádánia kośćielné/ alias Poświątné.
Wróżki. Czáry. Widerkaw Pośwątné

12:
Wſzákże o funduſzach
13:
álbo nádániu kośćielnym/ to ieſt/ Poświątnym/ ták ſie sſtáłá
14:
vchwałá: Iż ieſli który z duchonych álbo liſtmi/ álbo poſseſ=
15:
ſią dawną to Poświątné otrzyma:
16:
á byłoby temu kośćiołowi
17:
álbo tey oſobie duchownéy/ która w poſseſsiiéy ieſt/ nieporzą
18:
dnie álbo gwałtem odięté/ tedy táki przypozwány ma bydź ſą=
19:
dzón podług ſtárádawnégo zwyczáiu práwá Duchownégo:
20:
wyiąwſzy żeby świetcki przypozwány ná terminie ſtoiąc tym
21:
zbiiał: że tá rzecz/ o którą go pozwano/ nie ieſt kośćielna: to
22:
ieſt/ iż ón Duchowny więcéy ſobie Poświątnégo przywłaſczył/
23:
y w ſzérz á w dłuż przypuśćił więcéy/ niż ná fundáciiéy ſtoi:
24:
te=
25:
dy w téy mierze ſędźia Duchowny przyſądźić to ma Akorowi/
26:
co fundácia opiéwa/ álbo coby Pan ſpráwiedliwie mu przyſą=
27:
dźił/ álbo coby práwem pokazał: á o ón oſtátek którégo mu pan
28:
broni/ ma bydź odeſłan do práwá Ziemſkiégo.
29:
W któréy to
30:
ſpráwie/ zá właſność/ zá gránice álbo miedzą od Dekretu ode=
31:
ſłánégo/ od práwá Duchownégo do Ziemſkiégo/ do wysſzégo
32:
práwá Duchownégo álbo Rzymſkiégo áppellácia nie ma bydź
33:
dopuſczona/ pod winą niżéy wyráżoną.
34:
Item, ſądem Duchownym ma bydź ſądzona znędźiáła/ któ=
35:
ra ſobie ſtráwy zárobić nie może.
36:
Item, temu ſądowi Duchownému należy dowiedźieć ſie y
37:
ſądźić/ któré dźieći dobrégo łożá ſą álbo nié.
Dobrowolne.

38:
Item, v práwá Duchownégo tych kauzy máią bydź odprá=
39:
wowáné/ którzy ſię dobrowolnie wdáią y zápiſuią w práwie
40:
Duchownym. Wyiąwſzy té zapiſy/ któréby kmiećie y poddáni
41:
ſzlácheccy czynili między ſobą v ſądu duchownégo.
42:
Któré tá=
43:
kié zapiſy/ kmieći y poddánych Ziemiáńſkich/ nie máią Ducho=
44:
wni dopuſczáć v śiebie: á choćby przyięli/ tedy przedśię od tych
45:
miaſt tákowé zapiſy nie będą miáły żadnéy mocy.
46:
Ale zapiſy
47:
y ſprzedánié dźieſiećin/ któré zá dług kośćiołowi/ álbo ktoréy o=


strona: 215

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o ſądźiech duchow.
1:
ſobie Duchownéy będą zápiſáné/ mogą bydź przyięté y ſądzo=
2:
né v ſądu duchownégo.
3:
Ale to ma bydź rozumiano o kmie=
4:
ćiach y poddánych/ którzy ſobie ſą wolni/ y nikomu nic niewin=
5:
ni/ y ktemu náſzy królewſcy: tákże y o kmiećiach pod Duchow=
6:
némi mieſzkáiących/
7:
którym wſzyſtkim wolno będźie czynić y
8:
prziymowáć ná ſię zapiſy/ tylko żeby od kmieći y poddánych źie=
9:
miáńſkich nie były v duchownégo práwá prziymowáné.
10:
Item, O bićia y wyſtępki kośćiołóm y oſobom kośćielnym y
11:
święcenié máiącym vczynioné to práwo ma ſądźić. Ale w to
12:
nie wkłádáiąc ſług kośćielnych/ którzy kośćiołowi ſłużąc y Ako=
13:
litámi bywſzy potym ſie zożeniáli:
14:
tákże wyiąć trzebá y té/ któ=
15:
rzyby ſługámi kośćielnémi będąc (okróm kápłanów) ſámi w
16:
kárczmie guzá ſzukámi/ y byliby przeświádczeni/ że ſámi zwádę
17:
záczęli: których wſzyſtkich Duchownym práwem niemáią ſą=
18:
dźić.
19:
Item, ſądowi Duchownému ſą poddáné kauzy Iuriſpatro=
20:
natus, álbo podawánié Plebániy/ Ołtarzy/ Praebend/ y innych
21:
Beneficiy: tákże téż Rozwody/ y wiáná między rozwiedźioné=
22:
mi perſonámi.
23:
Wſzákże iednák vznánié/ álbo rozſądek około
24:
wiáná perſony rozwiedźionéy/ ma bydź odeſłáné do Máieſta=
25:
tu Królá Ieo M. wedle ſtárádawnégo zwyczáiu.
Rozwody. Wiáná do źiemſtwá.

26:
Ale ſpráwá około Teſtámentu/ ma bydź w oboim práwie
27:
Duchownym y Swietckim ſądzona: wyiąwſzy żeby ſie któré
28:
w práwie świetckim sſtáły:
29:
bo tákowé w tymże práwie máią
30:
bydź vznawáné/ chybáby co w tákowym teſtámenćie ná ko=
31:
śćiół ábo ná miłośierné vczynki było odkazano: ále żadna rzecz
32:
poddána práwu źiemſkiému/ nie ma bydź przećiwko Státuto=
33:
wi állegowána álbo odkázowána.
34:
A Teſtáment oboygá prá
35:
wá ten ieſt/ który przed iáwnym Piſárzem bywa: álbo ktoby
36:
go właſną ręką nápiſał: álbo więc przy których świádkách/ á
37:
zwłaſczá przy ſzláchćicach był vczyniony.
38:
Wſzákże to ma bydź
39:
ná woléy ſzláchćie/ ále nie mieſczánóm: y o tákié rzeczy może/ kto
40:
chce/ pozwáć ták do práwá Duchownégo/ iáko świetckiégo: do
41:
którégo kto przyſłucha/ y to ma bydź ná iego woléy.
42:
Ale Te=
43:
ſtáment przed námi/ álbo przed którym práwem źiemſkim/ zam=
44:
kowym/ mieyſckim/ wieyſkim/ przed Wóytem y przyśiężniki v=
45:
czyniony/ v ſądu Duchownégo nie będźie miał mieyſcá/ ále
46:
może go kto o to ruſzáć práwem Duchownym.
47:
Wyiąwſzy
48:
żeby co niezdrożnégo práwu źiemſkiému kośćiołowi było od=
49:
kazano: tedy w ten czás będźie wolno chceli do duchownégo/


strona: 216

1:
chceli do świetckiégo práwá przypozwáć ſtronę.
2:
A ieſliby który z Duchownych którégo Szláchćicá álbo iego
3:
poddánégo do práwá duchownégo o iną rzecz/ którá nie ieſt
4:
wysſzéy wyráżoná/ poćiągał y pozywał: tedy támże temu to
5:
pozwánému na winę położyć cztérnaśćie grzywien:
6:
która wi=
7:
Winá.

8:
ma nań bydź od práwá duchownégo pod klątwą włożona:
9:
á od Dekretu téy winy nie ma dopuśćić Sędźia Duchowny
10:
Appelláciiéy.
11:
Inné wſzyſtkié kauzy práwo świetckié ma odpráwiáć/ ták iż
12:
ieſli co duchowni z świetckimi/ álbo z ich poddánémi będą mie=
13:
li/ tedy práwem świetckim będą z nimi o to czynić.
14:
Tákże ie=
15:
ſliby który świetcki duchownégo do świetckiégo y źiemſkiégo
16:
práwá dla tych Artykułów Duchownému práwu należących/
17:
poćiągnąć chćiał/ tedy táki tąż winą cztérnaśćia grzywien ma
18:
bydź karan.
19:
Wſzákże iednák niechcemy nic tą Conſtitucią derogowáć
20:
práwóm y przywileióm Duchownym/ w Státućie opiſánym/
21:
to ieſt/ áby w nich nic nie odmięniano áni káſsowano/ co ſię w
22:
nich więcéy/ niż tá Conſtitucia brzmi/ náyduie.
23:
Y tákeſmy z
24:
Rádámi náſzémi y Poſły źiemſkiémi poſtánowili. Abowiém
25:
powinniſmy káżdému ták Duchownému/ iáko Swietckiému
26:
poddánému náſzému to trzymáć y reformowáć/ wedle Con=
27:
ſtituciy piérwſzych.
28:
WYKŁADANIE PRAW.
29:
BYłáby rzecz przemierzła wſzyſtek wykład Státutu prouinci=
30:
iéy Gniéźnieńſkiéy tu wpiſowáć. Ale iednák ſententię oſobniey=
31:
ſzé z niego wpiſáć ſię godźi:
32:
bo ſą y oſobliwé, y ſą nápiſáné od Wie
33:
lebnégo Mikołáiá Kotficá, z roſkazánia Królá Alexándrá.


strona: 217

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Haeretykách.
1:
((od w. 1 do 24 tekst łać.))
2:
Item, o świádkoch, iże ((tekst łać.))
3:
zwłaſczá ieſli ((tekst łać.)) A náwet pozwala,
4:
((t. łać.)) przez męki.
5:
Téż to ku wykłádowi należy wiedźieć, że ((t. łać.))
6:
Przeto Grzegórz Papiéż ((t. łać.))
7:
Tákże Státut de duellis káſ=
8:
ſuie.
9:
O czym znaydźieſz w Státućie ſtárym, list 174. Item legem
10:
Rodiam, y przyczyny tego, o czym przywiléy świadczy, list 747. w
11:
Metryce Státutu Herbórtowégo, Król Iágełło
12:
SąDY KOSCIELNE miłośiernieyſzé. ((w. 35 i 36 t. łać.))


strona: 218

1:
HAERETYK.
2:
Przeciwko Haeretykóm, y fauto=
3:
róm ich.
4:
WLádyſław z łáſki Bożéy Król Polſki/ y źiem Krákow=
5:
ſkiéy/ rć. Kśiążę nawysſzé Litewſkié: Pomorzki/ Ruſki/ Pan
6:
y Dźiedźic: oznáymuiemy ninieyſzym liſtem/
7:
którym wiedźieć
8:
należy wſzyſtkim teraz y potym będącym/ do których przydźie
9:
tych liſtów znáiomość: Iż gdy nie ieſt rzecz nam przyſtoyna
10:
diſsimulácią ochyláć/ y owſzem do tego nas ćiśnie práwo bo=
11:
że/
12:
ábyſmy Kácérzkié záráźliwé błędy (któré ná wzgárdę bożą/
13:
y ku vſzkodzeniu y zwątleniu w iáry Krześćiiáńſkiéy/ ktemu ku
14:
vpadku Rzeczypoſpolitéy źli ludźie poczynili) by téż niewiém
15:
iákié mieliſmy nieprzeſpieczeńſtwá podiąć/ od gránic náſzych
16:
odpędzáli/ y mieczem odwracáli:
17:
żeby ći/ którzy karániém Ko=
18:
śćielnym nie bywáią odſtráſzeni/ ludzką ſrogośćią byli kará=
19:
ni. Przetóż máiąc ſtáteczną Rádę/ z Pręłaty y pány náſzémi/
20:
za conſenſy y pewną ich y náſzą wiadomośćią/ piſániém niniey
21:
ſzym ſkázuiemy/
22:
y zá mocny/ gruntowny/ y zá nieodwołány E=
23:
dykt mieć roſkázuiemy: Iż którybykolwiek w króleſtwie ná=
24:
ſzym/ y w źiemiách nam podległych Hęretyk álbo kácerztwem
25:
záráżony/ álbo podeźrzány w hęreziiéy/ álbo ich obrońcá/ álbo
26:
podpomożyćiél ználeźión był:
27:
táki káżdy przez náſzé ſtároſty
28:
Rádę Mieyſką/ y inné vrzędniki/ y przez którékolwiek poddáne
29:
náſzé/ choćiay ná vrzędźiéch choć nie ná vrzędźiéch będącé/ iáko
30:
obraźcá Máieſtatu Królewſkiégo/ ma bydź poiman/ y co zaſłu=
31:
żył ma bydź karan.
32:
A którzyby przyſzli z Czech do króleſtwá
33:
náſzégo/ tákowi poimáni pod Examen Ordinariis loci y Inqui=
34:
ſitoróm/ którzy od ſtolice Apoſtolſkiéy ſą álbo będą wyſádzeni/
35:
niech będą oddáni.
Włádyſła. Iágełło w Wielun. Liſt

36:
A ieſliby który obywátél króleſtwá náſzé=
37:
go którégokolwiek ſtanu/ doſtoienſtwá y záwołánia/ od tego
38:
czaſu do świętá Bożégo wſtąpienia bliſkiego/ zániedbał ſie z
39:
Czeſkiéy źiemie álbo niechćiał wróćić/ álbo wzgárdźił/ niechay
40:
będźie mian zá przekonánégo Hęretyka:
41:
y kárániu niech będźie
42:
podległy temu/ którym zwykli bydź karáni Hęretycy: áni iuż
43:
więcéy do króleſtwá náſzégo ná mieſzkánié niech ſie nie wráca:
44:
á ktemu wſzytki dobrá ich/ ruchomé y nieruchomé/ w których=
45:
kolwiekby rzeczach były/ niech będą publikowáné/
46:
y do ſkárbu


strona: 219

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Haeretykách.
1:
náſzégo obróconé: á potomſtwo ich ták mężczyzná iáko białá=
2:
głowá/ niech ná wieki nie ma żadnégo wſtępu do ich dóbr/ y
3:
niech będźie bezecné:
4:
á niech nigdy ná iákié doſtoieńſtwá y vrzę
5:
dy przyſtępu nie ma: ále z rodźicmi ſwémi záwżdy niech beze=
6:
czći zoſtánie/ áni nápotym niech ſie nie weſeli z iákiégo przywi=
7:
leiu ſzláchectwá álbo doſtoieńſtwá.
8:
Ieſcze zákázuiemy pod
9:
tákimiż winámi kupcóm wſzyſtkim/ y innym ludźióm/ którégo=
10:
kolwiek záwołánia/ áby od tego czáſu y nápotym/ żadnych rze=
11:
czy przedáynych/ zwłaſczá ołowu/ zbróy/ y innych potrzeb ku ie=
12:
dzeniu y pićiu/ do Czech nie śmieli woźić/ álbo nośić.
13:
A prze=
14:
tóż wam wſzyſtkim y káżdému z oſobná Stároſtóm/ Burgrá=
15:
bióm/ Sprawcóm/ Burmiſtrzóm/ Ráycóm mieyſckim/ y in=
16:
nym króleſtwá náſzégo vrzędnikóm y poddánym którymkol=
17:
wiek/ do których ninieyſzy liſt przyidźie/ roſkázuiemy/
18:
ábyśćie
19:
ninieyſzéy zapowiedźi náſzéy wiernie y mocnie przeſtrzégáli: á
20:
żebyśćie w mieśćiéch y we wśiách/ y po wſzyſtkich mieyſcách
21:
iáwnych y oſobnych/ á zwłaſczá gdźie ſądy będą/
22:
y gdźiekol=
23:
wiek przygodźi ſie bydź iáki ziazd/ iáwnie przez woźné kazáli ob=
24:
wołáć: áby żaden niewiádomośći ſobie ná pomoc nie mógł
25:
bráć.
26:
Zá świádectwem tego Mándatu/ ku którému pieczęć
27:
náſzá ieſt záwieſzona. Dan w Wieluniu w Niedźielę Białą/
28:
Roku Pánſkiégo/ 1429.
29:
Sprzyśięzenié Pánów ták Duchow=
30:
nych iáko Swietckich, przeciwko
31:
Haeretykóm y ich pomocnikóm.
32:
MY pánowie Duchowni y Swietcy/ Przełożeni/ Grábio
33:
wie/ Rycérztwo/ Szláchtá/ Miáſtá/ y wſzyſtká Communitas
34:
króleſtwá Polſkiégo/ oſobliwie káżdy zoſobná/ y ſpólnie wſzy=
35:
ſcy iednym vmyſłem/ iedną wolą/ wiádomośćią/
36:
zwoleniém
37:
y iednoſtáynym potwiérdzeniém/ wſzyſcy iednoſtáynie oznáy=
38:
muiemy wſzyſtkim przez ninieyſzé poſtánowienié/ którym to na=
39:
leży/ ták teraz iáko potym będącym/ którzy tego wiádomość
40:
mieć będą:
41:
Iż my/ obaczywſzy niektóré nieporządki/ któré ſie w
42:
króleſtwie poczęły wzniécáć/ widząc liſty przodków náſzych w
43:
Poznániu/ w Piotrkowie y w Iedlnéy vczynioné/ przy tychże
44:
liśćiéch y ich Artykułach/ któremikolwiek ſłowy ſą nápiſáné/
Liſt



strona: 220

1:
chcemy záwżdy y obiecuiemy zoſtáć/ a zwłaſzczá przy tym árty=
2:
kule:
3:
iż którykolwiekby był tu obywátelem króleſtwá Polſkié=
4:
go/ máiąc w króleſtwie Polſkim imięnié/ á chćiáłby nieiákié nie
5:
poſłuſzeńſtwá przećiwko práwu Polſkiému poſpolitému/ álbo
6:
téż iákowé niepokoie nam y króleſtwu Polſkiému ſzkodliwé ko=
7:
mu wyrządzáć/
8:
przez dozwolenia Páná náſzégo Królá nałáſká=
9:
wſzégo/ y Rad iego: áni ná práwie Ziemſkim poſpolitym nie=
10:
chćiałby przeſtáwáć/ álbo kácerſkié błędy wnośić y ie foryto=
11:
wáć:
12:
tedy przećiwko tákowému y tákowym/ by téż niewiedźieć
13:
iákiégo ſtanu y záwołánia byli/ Duchowni y Swietcy/ chce=
14:
my ku ſkáźie ich pawſtáć: y obiecuiemy pod wiárą/ y czćią náſzą/
15:
bez chytrośći y zdrády/ áni im pomocą/ y rádą/ álbo przyiáźnią
16:
chcemy pomágáć/ pod wiárą y czćią náſzą: choćiayby krewno=
17:
śćią/ przyiáźnią po żonách/ álbo którąkolwiek bliſkośćią nam
18:
álbo którymkolwiek z náſzych byli powinni:
19:
áni zá nimi chcemy
20:
mówić iednégo ſłowá/ ále oné chcemy y obiecuiemy káráć.
21:
Wſzákże Praw náſzych Kśiążęcych y źiemſkich niwczym nie
22:
gwałcąc/ áni od nich odſtępuiąc.
23:
Zá świádectwem tego li=
24:
ſtu/ którému pieczęći náſzé z podpiſániém imión náſzych ſą zá=
25:
wieſzoné. Nápiſan y dan w Korczynie w Piątek w dźiéń
26:
świętégo Márká Apoſtołá y Ewányeliſty/ ná Séymie Wál=
27:
nym/ Roku Páńſkiégo/ 1437.
28:
((od w. 23 do końca strony tekst łać.))


strona: 221

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Salaria y Spiśnym.
1:
SCISMATIK.
2:
NAprzód práwu Duchownému należy ſąd/ rozeznáć rózni=
3:
ce około Wiáry świętéy Krześćiáńſkiéy/ o Hęretykach/ Scy=
4:
ſmátykach/ bluźniércach bożych/ y Apoſtátach.
5:
Item, weyźrzeć w Metrykę Tit. RVSSIA. Sześć ſekt wſpomi=
6:
na w przywileiu Olbráchtowym, któré ſą w koronie y w Kśięztwie
7:
Wielkim, ((w. 8 i 9 tekst łać.))
Zygmunt w Kráko. Bodzántá Liſt

8:
SALARIA.
9:
Duchownym piſárzóm zapłátá.
10:
VStáwiliſmy/ y ninieyſzym poſtánowieniem vſtáwiamy/
11:
aby káżdy Piſarz iáwny/ álbo oſobliwy Dworu náſzégo Bi=
12:
ſkupiégo/ álbo Dioeceſiiéy Krákowſkiéy przerzeczonéy/
13:
zá którą=
14:
kolwiek rzecz vczynioną/ álbo ná wolność/ to ieſt Przywile=
15:
iem nápiſáną/ więcéy nic nád ſześć groſzy práſkich wyćięgáć á=
16:
ni bráć od niedoſtátecznych nie máią/ iákąkolwiek bárwą wy=
17:
náleźioną.
18:
Tákże y zá káżde kwity ieden groſz práſki: też od
19:
Dekretu zdánia dwá groſzá: á od Aggráwáciy/ to ieſt/ wtó=
20:
réy klątwy/ téż nic więcéy iedno ſześć groſzy rzeczonych práſkich
21:
od niedoſtátecznieyſzych.
22:
A té przerzeczoné proſzących nie máią
23:
bydź wyćiągáné pod winą klątwy/ któréy onych/ którzybykol=
24:
wiek ninieyſzému Státutowi/ y temu poſtánowieniu czynili=
25:
by vpornie/ dla tego vſtáwiamy/ áby temu podlegli. ((do końca strony tekst łać.))
26:
SPISNE.
27:
Spiſne á decimis pecuniariis non
28:
exigatur.
29:
ITem ſtatuimus, vt Spiſne non exigatur in exactionibus
30:
& decimis pecuniariis, & similiter in exactione duorū groſ=
31:
ſorum, quae vulgò Regalia vocantur.
32:
od w. 1 do 15 t. łać.))
33:
O PRZYSIĘDZE DVCHO=
34:
WNYCH.
35:
Przeſtrzégáią tego, áby Duchowni
36:
przed Swietckimi oſobámi, nie przyśięgáli.
WLádiſła. Liſt Káźimierz Liſt

37:
KTórą przyśięgę Poborcá świetcki przed Stároſtą onégo
38:
mieyſcá vczyni/ y iego Sukkollektor: á Duchowny przed iáw=
39:
nym Piſárzem/ y przed świádkámi wiáry godnémi: między któ=
40:
rémi iednák ma bydź Stároſtá y Podſtárośći. ((w. 25 t. łać.))
41:
Co ſie znáczy przez tytuł Protonotarius: pátrz ((t. łać.))
w Láć. Liſt



strona: 223

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Aktách duchownych.
1:
ACTA DVCHOWNE.
2:
Aktów Duchownych iáka zmiánká
3:
ieſt w Státućie.
4:
Y Obowięzuie ſie ninieyſzym zapiſem przerzeczony N. z kmie
5:
ćmi téyże wśi ((w. 6-18 tekst łać.))
Zygmunt w Piotrk.

6:
CZWARTY VRZĄD
7:
PRZEŁOZONYCH
8:
Senatorów,
9:
Dobrze rádźić o Rzeczypoſpolitey.
10:
O CZYM pátrzay formam iuramenti Senatorſkiéy wys=
11:
ſzéy, gdźie dokład w przyśiędze: Królowi Polſkiému będę wier=
12:
ny: o Rzeczypoſpolitéy wiernie będę rádźił/
13:
Pożytki Máieſta=
14:
tu królewſkiégo/ Króleſtwá/ y Rzeczypoſpolitéy/ co będę rozu=


strona: 224

1:
miał obráźliwégo y ſzkodliwégo przeſtrzégáć będę/ żeby to nie
2:
było/ záſtáwuiąc ſie/ y ono odwrácáć będę/ rć.
3:
ITEM O BISKVPIECH, że w Przyśiędze ſwéy przyda=
4:
wáć maią: Ze téż ná ſądźiéch śiedząc ſpráwiedliwie ſwé zdánie po=
5:
wiádáł, ((t. łać.))
6:
ITEM, IAKA WINA ná Biſkupy iest poſtánowiona, ieſli
7:
ná Séym zániedbáli iecháć. Tit. o Séymie wysſzéy.
8:
ITEM, NA ARCYBISKVPA, iáko ná tégo, który iest
9:
Legatem y Prymáſem, ieſcze więtſzé y twárdſzé powinnośći wkłá=
10:
da. O czym naydźieſz wysſzéy Titul. Arcybiſkup. Legatus natus y Primas.
11:
DISCIPLINA,
12:
ALBO KARNOSC.
13:
O Klątwie Kośćielnéy.
14:
Té wſzyſtkié porządki twiérdzą ſie kárnośćią: gdyż Káźimiérz
15:
mówi: Dáremné ieſt Práwo/ do którégo kárność nie ieſt przy=
16:
dána.
17:
Klątwá proſta Contumáciiéy. ((t. łać.)) Stopnie Klątw.
18:
Iároſław Gnieznienſki Arcybiſkup
19:
około chowánia Klątwy.
20:
O Chowániu Klątwy álbo Interdiktu tákeſmy ſkazáli. Iż
21:
gdy z przygody iákiéykolwiek przyda ſie/ iż ná Kráków będźie
22:
dáná klątwá/
23:
tedy miáſto Kázimiérz przy rzéce Wiśle/ téy klą=
24:
twie nie ma bydź podległé: Y tákże gdy Káźimiérz záklną/ Krá
25:
ków ma bydź wolny od klątwy.


strona: 225

Práwá Duchownego Księgi wtore o Klątwie Kośćiel.
1:
O przeſtániu od Bozéy ſłuzby dla
2:
zaklętégo.
3:
TEż vſtáwiamy: iż gdźiekolwiek do którégokolwiek Ko=
4:
śćiołá álbo miáſtá záklęty od práwá przydźie/
Támże Támże Támże

5:
tedy ma bydź
6:
przeſtano od ſłużby bożéy: ále gdy z kośćiołá álbo z cméntarzá
7:
wynidźie/ ſłużbá boża niech idźie/ y niech ſie pocznie.
8:
KLątwá trzydniowa chowáná bydz
9:
nie ma.
10:
MIędzy inémi rzeczámi vſtáwiamy/ y ſkázuiemy iáſnie: iż
11:
klątwá tá/ która do trzećiégo dniá trwáć ma/ która byłá y in=
12:
nych czáſów chowáná po wſzyſtkich kośćiołách/ dla przyſzćia
13:
záklętégo/ od tego czáſu przez żadnégo nie ma bydź chowáná:
14:
áby wielkość nabożnégo ludu dla wyſtępku iednégo vpornégo
15:
przez nabożeńſtwá ſwégo nie byłá, Ale gdźieby ſkazánie ſtoli=
16:
ce Apoſtolſkiéy/ któréy my práwá niemożemy vſtáwić było:
17:
roſkázuiemy/
18:
obyczay roſkazánia pilnie chowáć/ y ku exequuci=
19:
iéy przywodźić/ któréy rzeczy nie ma ſzkodźić to poſtánowienié
20:
wysſzéy nápiſáné o klątwie do trzećiégo dniá trwáiącéy.
21:
O záklętych w Páráfiiéy.
22:
TO téż chcemy: áby dla záklętégo iednégo/ który ná mieyſce
23:
iákié przydźie/ Plebániiéy onéy ludźie nieprzeſtawáli nabożeń=
24:
ſtwá ſwégo/ wyiąwſzy żeby było záklęćie Papieſkié,
25:
O niedopuſczeniu klętégo do práwá.
26:
IZ ſie Poſłowie ſkarżą/ że klęći nie bywáią do ſądów przy=
27:
puſczeni/ y tym od ſwoiéy ſpráwiedliwośći odpadáią:
28:
iż o tym
29:
Státutów iáſnych niemáſz/ ieſliby w téy mierze abuſus iákié by=
30:
ło/ náyduiemy/ áby ná ſtronę było odłożono.
31:
O Klątwách zá krzywdy, y imioná
32:
kośćielné wydánych.
Liſt Iároſław Arcybiſkup Gnięźnieńſki/ y Bodzántá Biſzkup Krákowſki Liſt Zyg. Aug.



strona: 226

Alexánder Liſt
1:
ABy wątpliwośći więcéy nie było około Interdiktów y
2:
Exkommunikáciy/ wedle Státutu Gniéźnieńſkiéy Prowinci=
3:
iéy dla wydárćia imięnia/ y tárgania ſie ná oſoby Kośćielné:
4:
My Alexánder Król/ dla reformáciiéy poddánych náſzych Du=
5:
chownych y Swietckich/ práwá Duchownégo nieumieiących/
6:
deciſią de corpore Iuris, y o kśięgach Doktorów kośćielnych w
7:
Státućie Prowinciálſkim Gniéźnieńſkim nápiſáną:
8:
y przez
9:
Wielebnégo Mikołáiá Rotficá Ardźiákoná Poznáńſkiégo/ y
10:
Kánoniká Gniéźnieńſkiégo/ w práwie duchownym Doktorá/
11:
zebráną między przywileie Koronné w iedno zebráne/ kazáliſmy
12:
wpiſáć tym porządkiem.
13:
Státut Dioeceſiiéy Gniéźnieńſkiéy
14:
pod tytułem de raptu ták rozpráwia y ſtánowi: Iz ći/ którzy
15:
Dźieśięćiny/ poſseſsię/ czynſze/ y imioná rucháiące kośćiołóm
16:
y oſobam Duchownym/ y ich poddánym należącé wydźieráią/
17:
náiéżdżáią/ okupuią/ nieſpráwiedliwie ćiążáią/ wyćiągáią
18:
álbo iákimkolwiek ſpoſobem ćiężkość im czynią/ álbo ná ich
19:
imionách ſzkody znaczné y iáwné czynią:
20:
tedy po trzech dni (ie=
21:
ſli ſzkód nie nágrodzą) w klątwę záraz ipſo facto wpadáią.
22:
EXEKVCIA.
23:
O Exekuciiéy nád témi, którzy
24:
Klątwę więcéy niz Rok ná ſo=
25:
bie ćiérpią, dla pobránia dóbr
26:
y Dzieśięćin Kośćielnych, ad
27:
Brachium Regale, do Grodu
28:
do Stároſtów odeſłano.
29:
WLADYSLAW
30:
IAGELLO.
31:
1433. W Krákowie ná Séymie, który nay=
32:
dźieſz w Státućie ſtárym, list 63. á w Polſkim
33:
Státućie list 592. ver á Párágráph. Ale iż
34:
w niektorich oſobách świetckich/ etć.


strona: 227

Práwá Duchownego Kśięgi wtore o Exekuciiey.
1:
KAZIMIERZ III. Syn iego tóż powtórzył y potwiérdźił
2:
támże znaydźieſz przy Iágełłowym.
3:
ZYGMVNT STARY. 1523. w Piotrkowie list 40. á w Polſkim 231.
4:
nieco zniżył iuż tego Státutu: bo świádków
5:
lubo klętych do świádectwá w Práwie gráni=
6:
cznym przypuśćić kazał.
7:
ZYGM: AVGVST. 1562. Stá. 23. y Stá. 40 list 15. pomiárko=
8:
wał bárźiéy tę vſtáwę: czego y potym 1565.
9:
Stá. 44. list 53. potwierdźił.
10:
STEPHAN. 1578. Stá. 4. ver. 5. list 185. Do Compoſici=
11:
iéy ná Séym przyſzły odłożył.
12:
gdy do Stá=
13:
tutu Trybunálſkiégo tákié ſpráwy náchyliły
14:
ſie były. Tenże Stephan w Wárſzáwie,
15:
1581. Stá. 41. List 218. tákże do drugiégo
16:
Séymu tę rzecz odłożył. Tęż Exequucią do
17:
Dekretów Trybunálnych nie przypuſczáiąc.


strona: 228

1:
IASNIE WIELMOZNEV PANV A PANV,
2:
IEO M. PANV MIKOŁAIOWI
3:
FIRLEIOWI Z DĄBROWICE,
4:
WOIEWODZIE KRAKOWSKIEMV,
5:
Stárośćie Nowomieyſkiému, y Kázimiérz=
6:
kiému, &cę. Pánu ſwému Miłośćiwému.
7:
BEdźie mi tego długo żal. Iáſnie Wielmożny á M. Pánie, żem
8:
nie mógł ktemu przyść, ábych był Conferencią mieć mógł z Wáſzą
9:
Wielmożnośćią o téy ediciiéy Státutu: Co mi odięłá częśćią ſtá=
10:
rość moiá, częśćią téż domowa potrzebá:
11:
Bo pewienem tego, żebyś
12:
mi był W.M. mógł niemáło o tym przydáć. Ale iákóżkolwiek,
13:
ábych pokazał ſie tym, żem iest dawnym ſługą domu Wá. Wiel=
14:
możnośći: tedy to pápiérowé podárze W.M. Pánu ſwemu M.
15:
ofiáruię.
16:
Wſzákże to ieſcze nie vćiekło. Proſzę wſzyſtkich, áby
17:
iudicia ſwé tu znieśli: á dáleko więcéy W.M. mégo M. Páná, o
18:
którym wiém pewnie, że niewiele ich iest, coby W.M. mogli célo=
19:
wáć in profeſsione iuris Polonici:
20:
O czym oſtátek do vſtnégo oglą=
21:
dánia odkłádam z W.M. mym M. Pánem. A przytym proſzę,
22:
áby W.M. tę pracą moię záléconą mieć raczył, y innym ią zálé=
23:
cał, y w obronie ſwoiéy miał.


strona: 229

1:
TRZECIE KSIĘGI
2:
PRAW
3:
KORONNYCH.
4:
WOIEWODZEY IVRISDICIIEY,
5:
Y DIGNITARZOW INNYCH: DLA
6:
RZĄDV, OBRONY, Y SPRAWIE=
7:
DLIWOSCI, PO ROZDZIELNYCH
8:
ZIEMIACH PANSTWA POLSKIEGO,
9:
Y LITEWSKIEGO: ROZSTAWIO=
10:
NYCH.


strona: 230

1:
TRZECIA TABLICA PRAW
2:
Powiátowych z ſtrony rządu, obrony, y zywnośći
3:
po Woiewództwiéch, co zową Iure Municipalia.
4:
I. Bydź wiernym/ czuynym/ pilnym Senatorem: ktory=
5:
by ſie y opponowáć winien przy Práwie/ y dobrem
6:
Rzeczypoſpolitéy.
7:
Cztérzy vrzędy Woiewodze/ wprzód opiſawſzy oſoby/ Woiewodę/ Káſztelaná/ Podkomorzégo/ Stároſtę/ Lowczégo/ Mieczniká/ Chorążégo/ Woyſkiégo/ ſzláchćicá/ rć. zámykáią w ſobie
8:
Iurisdicią ſwoię odpráwowáć wiernie: á tu ſie śćiągáią Wiecá. Gleyty. Woźné ſtánowić. Nád Zydy. Rząd Powiátowy w Powiećie ſwym záwodźić/ y onégo z pilnośćią przeſtrzégáć/ iáko I. Sanitatis, do którégo należą Aptéki. Aromatá.
9:
Prowentów/ y żywnośći/ y z ſtrony deduktiiéy w coloniarum, iáko Lignatio. Wánczos. Máſzty. Liquida. Gorzałká. Piwo. Korzec. Gárniec. Lokieć. Funt.
10:
III. Woienną ſpráwę zwłaſczá czáſu ruſzenia poſpolitégo ná pieczy mieć/ á tu ſię śćiąga Ruſzenié poſpolité. Ciągnienié ná woynę. Zywność. Wozy woienné. Pogránicze.
11:
DIVISIA Woiewództw, które zową w práwie, Woiewództwá więtſzé: á któré mnieyſze, naydźieſz Tit. Tribunal. ca. 3. w Kśię. 12.


strona: 231

1:
WOIEWODA.
2:
Woiewodowie ná Stároſtwá niech nie
3:
będą ſtáwieni.
4:
GDyż wſzyſtkim ſpráwam oſo=
5:
bné vrzędy ſą náznáczoné: obiecuiemy w
6:
żadnych źiemiách króleſtwá náſzégo/ Wo
7:
iewodę álbo Káſztelaná ná Stároſtwo
8:
nie wſádzáć: wyiąwſzy Stároſtę Krá=
9:
kowſkiégo.
Káźi. III w Nieſzo. y w Opo. Liſt. Zyg. Aug. w Piotrk.

10:
Tákiz Státut.
11:
GDyż káżdé Dignitárſtwo/ ktemu y Vrząd Ziemſki/ oſobné


strona: 232

1:
powinowáctwo/ podle piérwſzych Státutów w ſobie ma:
2:
zá pilnym żądániém Poſłów Koronnych vſtáwuiemy/
3:
przy=
4:
chyláiąc ſie do Státutów piérwéy o tym wydánych: że żaden
5:
Woiewodá/ áni Káſztelan/ Stároſtą áni Vrzędnikiem Ziem=
6:
ſkim/ bydź nie może w iednym Woiewództwie:
7:
okrómia Stá=
8:
roſtwá/ á Woiewództwá/ y Káſztelániiéy Krákowſkich/ któré
9:
podle dawnieyſzych Státutów ſpołu ſtać może. Ale káżdy
10:
iny vrząd Ziemſki z Stároſtwem/ téż y z Krákowſkim/ ſpołu
11:
ſtać nie może/ wyiąwſzy teráznieyſzégo poſseſsorá.
12:
KASZTELAN.
13:
Káſztelánſcy ſędziowie o głowę
14:
ſądzić máią.
15:
VStáwiamy/ áby o káżdą głowę ſędźiowie Káſztelánſcy
16:
káżdy w ſwéy Káſztelániiéy ſądźić y vznáwáć miał moc.
Káź. Wiel. w Wiſlicy Liſt Káźimierz w Wiſlicy Liſt

17:
Káſztelanóm mieyſcá náznáczoné
18:
ku ſądzeniu.
19:
IZ częſtokroć ći/ którzy ſądźić władzą máią/ z przygody y
20:
wedle woléy ſwéy zwykli ku ſądzeniu obiéráć ſobie mieyſcá
21:
gdźiekolwiek niezámierné:
22:
á ták áby káżdy ná zámierzonych
23:
mieyſcach przeſtawał/ vſtáwiamy: áby Krákowſki Káſztelan
24:
ná trzech tylko mieyſcách/ to ieſt w Krákowie/ w Andrzeiowie/
25:
w Wieliczce był y będźie powinien ſądy ſwé odpráwowáć.
26:
A
27:
gdźieby ináczéy czynił/ tedy iáko nie od właſnégo ſędźiégo/ co=
28:
kolwiek vczyni álbo oſądźi/ ono żadnéy mocy bydź nie ma. Co
29:
téż y o Káſztelanie Sędomiérzkim/ y o innych vſtáwiamy.
30:
((t. łać.)) Káſztelani nie máią wy=
31:
dáwáć pozwów ((t. łać.))
32:
Item, iáko o głowę ſądźili.
33:
Item, ná woynie zſtrony żywnośći woyſká iáką pieczą máią
34:
mieć, iáko niekiedy Ediles Annonae v Rzymian. Pátrz niżéy Tit.
35:
Bellum w tychże kśięgách trzećich.
36:
Item, Támże ćiſz Káſztelani, máią bydź magiſtri ſenitatis, y o
37:
chorych álbo ránnych pieczą mieć: Támże naydźieſz niżéy Titulo Bellum.


strona: 233

Woiewodzego Rządu Kśięgi trzećie o Vrzędnikach.
1:
Item, iáko winy biéráli kożuchy, hermelinas, murmelinas, y
2:
vulpinas: zkąd ieſcze Winą Kocową zową: naydźieſz niżéy o ſą=
3:
dźiéch Woiewodzych, w téyże kśiędze trzećiéy.
4:
PODKOMORZY.
5:
Ten ma moc grániczenia:
6:
sypánia kopców, y inné diſpoſitię z=
7:
ſtrony gruntów: o czym znaydźieſz właſny Tytuł niżéy. Titulo
8:
PODKOMORZY.
9:
STAROSTA.
10:
Od wſzyſtkich ſądów Dekretá ku Exekuciiéy przywodźi: O
11:
czym znaydźieſz właſny rozdźiał, y tytuł, y vrzędy iego, w kśię=
12:
gách IX.
13:
VENATOR.
14:
GLADIFER.
15: