[zaloguj się]
metryczka tekstuautor:   Jakub Wujek
tytuł:   Nowy Testament
rok wydania:   1593



strona: kt

1:
grafika
2:
Nowy Teſta=
3:
ment Páná náſzego
4:
IESVSA CHRI=
5:
STVSA.
6:
Z nowu z Láćińſkiego y z Gręckiego ná Polſkie
7:
wiernie á ſzczyrze przełożony: y Argumentá=
8:
mi ábo Summáriuſzámi káżdych Kśiąg/
9:
y Rozdźiałow/ z Annotácyámi po
10:
brzegách obiáśniony.
11:
¶ Przydáne ſą Náuki y Przeſtrogi máło nie zá káżdȳ Ro=
12:
zdźiałem: Porownánie Ewángeliſtow SS. Dźieie
13:
y drogi rozmáite Piotrá y Páwłá S. y Regeſtr
14:
rzeczy głownieyſzych ná końcu.
15:
Przez D. IAKVBA WVYKA, Theologá
16:
Societatis IESV.
17:
Z dozwoleniem Stárſzych.
18:
Pod rozſądek Kośćiołá S. Powſzechnego Rzymſkiego wſzy=
19:
tko niech podlęże.
20:
grafika


strona: ktv

1:
grafika
2:
Auguſtinus de Geneſi ad literam, lib:7.cap:9.
3:
Wſzyścyć hæretycy piſmo święte Kátholickie czytáią: y nie prze co
4:
innego ſą hæretykámi/ iedno że ie nie dobrze rozumieiąc/ fałeſzne ſwe
5:
zdánia przećiwko iego prawdzie vpornie trzymáią.
6:
Tenże/ Tract:18.in Euang: Ioannis.
7:
Nie ſkąd inąd hæretyctwá powſtáły/ iedno ſtąd/ że niektorzy piſmá
8:
dobrego nie dobrze rozumieią: á co w nim nie dobrze rozumieią/ tego
9:
ſię vpornie y śmiele trzymáią.
10:
Tenże/ epiſt:2.ad Conſentium.
11:
Wſzytkim hæretykom ktorzy piſmo S. przyimuią ták ſię widzi/ że
12:
piſmá náſláduią/ gdy ſwych ráczey błędow náſláduią: y przetoż nie
13:
dla tego żeby piſmem gárdzili/ ále iż piſmá nie dobrze rozumieią/ ſą
14:
hæretykámi.
15:
Tenże/ in Pſalm:48.cont: prima.
16:
Wſzytkie piſmá S. zbáwienne ſą tym ktorzy ie dobrze rozumieią: ále
17:
niebeſpieczne tym ktorzy ie ku przewrotnośći ſercá ſwego náćiągáć wo=
18:
lą/ niżli przewrotność ſercá ſwego według ich proſtośći nápráwowáć.
19:
Bo tá ieſt w ludziách przewrotność wielka á zwyczáyna/ że będąc ſámi
20:
powinni żyć według woley Bożey/ przećię chcą áby Bog żył według ich
21:
woley: á gdy ſámi niechcą ſię wyproſtowáć/ tedy chcą Bogá nákrzy=
22:
wić: nie máiąc tego zá dobre co on chce/ ále to co ſámi chcą.
23:
Tenże/ De doctr: Chriſt: lib:3.cap:10.
24:
Piſmoć nie twierdzi iedno Kátholicką wiárę/ rzeczámi przyſzłymi/
25:
ninieyſzymi y przeſzłymi: przeſzłe powiedáiąc/ przyſzłe przepowiedáiąc/
26:
á ninieyſze pokázuiąc.
Chrześći=



strona: 1

1.
1:
Chrzeſćiáńskiemu czy=
2:
telnikowi IAKVB WVIEK
3:
Theolog Societatis IESV, łáſki Páná ná=
4:
ſzego Ieſuſá Chriſtuſá/ y miłośći Bogá
5:
Oycá/ y ſpołecznośći Duchá świę=
6:
tego/ wiernie życzy y winſzuie.
Dwie częśći Przedmowy.

7:
W
Idzę iż ſámá rzecz tego potrzebuie/
8:
łáſkáwy á miły Czytelniku/ ábymći dał ſprá=
9:
wę w tey przedmowie/ nawięcey o dwu rze=
10:
czách.
1.
Iedná; co mię do tego przywiodło/
11:
ábych ſię ták wielkiey/ y poważney/ á k temu ták trudney
12:
á niebeśpieczney prace w przekłádániu Nowego teſtá=
13:
mentu ná náſzę rzecz Polſką znowu podiął.
2.
A druga/
14:
iákom ſię w tym przekłádániu záchował: y co zá pożytku
15:
z tey to prace náſzey ſpodźiewáć ſię możeſz.
Przyczyny wydánia tegoNoweoteſtámentu.

16:
Wiedzże tedy naprzod/ iż nie máło zacnych á pobo=
17:
żnych ludźi nie tylko duchownego ále y ſwieckiego ſtanu/
18:
od kilkunaśćie lat pilnie nas o to prośili (á niektorzy y
19:
nákład ná drukowánie obiecowáli) ábyſmy wſzytkę Bi=
20:
blią znowu ná náſz ięzyk Polſki przełożyli. Bo widźieli/ iż
21:
po wydániu Bibliey Polſkiey od Kátholikow w Kráko=
22:
wie/ wnet náſtáłá Biblia Brzeſka od Kálwiniſtow prze=
23:
łożona:
Biblia Krákowſka. Biblia Brzeſka.
ktora iáko gładkośćią Polſkiey mowy przecho=
24:
dźi Krákowſką/ ták ieſt błędow y kácerſtwá pełná/ á zwła
25:
ſzczá w ánnotácyách ábo w wykłádźiech ná kráiu położo=
26:
nych.
Biblia Nieświeſka.
Widźieli/ iż rychło záś potym Nowokrzczeńcy/
27:
zgániwſzy Biblią Brzeſką/ y omyłki iey nie máłe pokaza=
28:
wſzy/ wydáli drugą w Nieświeżu ieſzcze gorſzą/ á k temu
A 2ſkromno



strona: 2

Przedmowá2.
1:
ſkromno y drobnieyſzą literą drukowáną/ áby ią ludźie
2:
ſnádniey czytáć y z ſobą nośić mogli. A co ſię tknie No=
Nowe teſtámenty Polſkie

3:
wych teſtámentow/ baczyli to dobrze/ iż ſię ich ták wiele
4:
námnożyło/ że káżda ſektá ma ſwoy właſny przekład No=
5:
wego teſtámentu. Lutrowie Seklucyanow/ w Krolew=
Seklucyanow

6:
cu/ Roku Páńſkieo 1555. drukowány/ z kommentámi ábo
7:
z wykłádámi ſwemi: Kálwiniſtowie Brzeſki/ tákież z
Brzeſki.

8:
przydátkámi miſtrzow ſekty ſwoiey: Nowokrzczeńcy/
Budnego.

9:
drugie dwá oprocz Nieświeſkiego/ Nowy teſtáment Budneo
10:
ſrodze zfałſzowány/ y bluźnierſkimi przypiſki nádźia
11:
ny/ á Czechowicow drugi/ teyże niezbożnośći y bluznier=
12:
ſtwá pełny. A mimo te wſzytkie wſpomina ieſzcze Budny
Czechowicow.

13:
iákiś inſzy przekład nieiákieo Stániſłáwá Murzynowſkie=
14:
go/ w Krolewcu wydány/ ktoregom ia nie widźiał. Z dru=
Murzynowſkiego.

15:
giey ſtrony vważáli y to/ że Kátholicy nie mieli iedno
16:
ſam Nowy teſtáment Krákowſki/ ktorego exemplarzow
17:
iuż dawno nie sſtáło; y ten bez żadnych wykłádow/ y z ſániego
Krakowſki.

18:
ięzyká Láćińſkiego/ á k temu nie głádko po Polſku/
19:
y mali ſię prawdá znáć/ ná wielu mieyſcách nie właśnie
20:
przełożony. Przetoż ſię im zdáło być tego potrzebá/ áby
IákiegoNoweoteſtámentu było potrzebá.

21:
też Kátholicy mieli przekład Bibliey pilniey vczyniony/
22:
y nie z ſámego Láćińſkieo/ ále też z dokłádániem ſię Græ=
23:
ckiego y Zydowſkiego textu przełożony: ktoryby y wła=
24:
ſnośćią y głádkośćią Polſkiey mowy z káżdym przeſzłym
25:
zrownał/ y prawdą á ſzczyrośćią wykłádu wſzytkie inne
26:
celował: á k temu áby miał ánnotácye/ ktoreby wykłády
27:
mieyſc trudnieyſzych/ á zwłaſzczá od hęretykow zfáłſzowá=
28:
nych pokázowáły/ y prawdźiwe ich rozumienie z piſmá y
29:
z Doktorow Kátholickich podawáły: á Kátholicką wiá=
30:
rę náprzećiw wykrętom kácerſkim z ſámych piſmá ś. źrzo=
31:
deł vtwierdzáły. Bo iáko Auguſtyn S. piſze. Acz tego
Aug: tract:2.in epiſt: Ioan.

32:
wſzytkiego co w piśmie świętym czytamy ná náukę y ná
33:
zbáwienie náſze/ z wielką pilnośćią ſłucháćieſmy powin=
34:
ni: wſzákże oſobliwie te mieyſcá piſmá ś. w pámięć ſobie
wbić



strona: 3

Do Czytelniká.3.
1:
wbić potrzebá/ ktore nawięcey ważą przećiw hærety=
2:
kom: ktorych zdrády/ mdleyſze y niedbálſze Kátholiki o=
3:
ſzukiwáć nigdy nie przeſtáią. To Auguſtyn S.
4:
Widząc tedy ſtárſzy náſzy/ że tych zacnych ludźi prośby
5:
y żądánia ſłuſzne/ á kośćiołowi Bożemu pożyteczne y po=
6:
trzebne były: prędko ſię dáli nákłonić do tego/ áby y pro=
7:
śbie ich/ y potrzebie kośćiołá Bożego (ktoremu ſercem/
8:
vſty/ piorem/ y wſzelákiem obyczáiem ſłużą) według mo=
9:
żnośći ſwey dogodźili. Ale wiedząc iż ſię piſmá święte=
Papieſkie dozwolenie.

10:
go ná poſpolite ięzyki/ bez dozwolenia ſtolice Apoſtol=
11:
ſkiey przekłádáć nie godźi: wźięli naprzod ná to dozwo=
12:
lenie y przeżegnánie od Grzegorzá XIII. świętey pámię=
13:
ći Papieżá: ktory wyrozumiawſzy potrzebę tego przekłá=
14:
du/ dopuśćił áby od náſzych Biblia ná Polſki ięzyk/ ále pil=
15:
nie á wiernie/ przełożona byłá. Stárſzy záſię náſzy mnie
16:
to poruczyli/ ábych Nowy teſtáment/ iáko łácnieyſzy ni=
17:
żli ſtáry/ napierwey przełożył: Około ktoregom ia przez
18:
kilká lat zá pomocą Páńſką/ według dáru mnie od Bo=
19:
gá vdźielonego/ pilnie y ſzczyrze prácował/ y dokonawſzy/
20:
ten ſwoy przekład Theologom do tego náznáczonym/ ku
21:
rozſądzeniu y popráwiem podał. Ktorzy gi záſię z pilno=
22:
śćią przeyrzeli/ y z textem Græckim y Láćińſkim znie=
23:
śli/ y ná niektorych mieyſcách popráwiwſzy/ pochwalili
24:
y ápprobowáli.
25:
Teć były przyczyny/ Czytelniku miły/ przekłádánia te=
26:
go Nowego teſtámentu: prośbá y żądánie pewnych za=
27:
cnych ludźi: zlecenie ſtárſzych moich/ ktorychem ſłucháć
28:
winien: wielka potrzebá Kátholikow: á niezmierna
29:
przewrotność odſzczepieńcow. Ktorzy nie tylko ſłowo
30:
Boże vſtnie podáne/ y od kośćiołá wſzytkiego przyięte y
31:
záchowáne zgołá odrzućili: ále y to piſáne ſłowo Boże/
32:
ktore wrzkomo przyimuią/y od ktorego ſię doſyć hárdźie
33:
Ewángelikámi zowią/ z káżdey miáry/ fałeſznym prze=
34:
kłádániem/ vymowániem/ przydawániem y odmieniániē/
Nowowiernicy podeptáli y popſowáli wſzytko ſłowo Boże y piſmo S.
A 3y fałſzywy=



strona: 4

Przedmowá4.
1:
y fáłſzywymi glozámi ábo wykłádámi/ árgumenty y reg
2:
ſtrámi ſrodze pogwałćili/ áby ſię piſmo zdáło być zá nimi
3:
W czym áby nie rzekli/ że ich potwarzamy/ okażę to iá=
4:
śnie nie iednym przykłádem.
Budny ſzkáluie piſmo Nowego teſtámentu.
W przedmowie ſwegoNoweoteſtámentu.

5:
Ieden Budny/ záraz wſzytko ſłowo Boże w Nowym
6:
teſtámenćie ſzkáluie/ y w wątpliwość przywodźi; powie=
7:
dáiąc/ iż wſzytkie Nowe teſtámenty Græckie y Láćiń=
8:
ſkie ták ſą pokáżone y pofałſzowáne/ że niewie ieſli co mo=
9:
gło być gorzey pokáżonego. Choćia tego niczym inym
10:
nie dowodźi/ iedno tym/ iż ſię te kśięgi ná mieyſcách nie=
11:
ktorych nie zgadzáią/ iż w iednych ieſt więcey ábo iná=
12:
czey niżli w drugich. Iáko ná przykład/ iż Mátth: 6. ꝟ.
13:
25. Græckie przydáią te ſłowá: Y cobyśćie pili. Iż Mátt:
14:
7. ꝟ. 1. niektore Láćinſkie przydawáią: Nie potępiay=
15:
ćie/ ábyśćie nie byli potępieni. Iż Mátth: 8. ꝟ. 30. w ie=
16:
dnych kśięgách ſtoi/ A było dáleko (czego ia w żadnych
17:
kśięgách nie náyduię) á w drugich/ nie dáleko. Iż náko=
18:
niec ono 1.Kor: 15. ꝟ. 51. wſzytcy zmartwychwſtánie=
19:
my/ ále nie wſzytcy będźiemy przemienieni/ Græckie e=
20:
xemplarze trochę ináczey czytáią. Tymić y tym podo=
21:
bnemi przykłády Budny to chce przewieść y pokázáć/ że
22:
w káżdym Nowym teſtámenćie wiele ieſt nie tylko omy=
23:
łek/ ále też y fałſzow. Co on przeto czyni/ áby te omyłki y
24:
fałſze rzkomo popráwuiąc/ ſłowo Páńſkie y teſtáment
25:
Páńſki tym beśpieczniey pſował y fałſzował.
26:
Ale nie day Boże/ áby ktory Chrześćijáńſki człowiek z
27:
Budnym wierzyć ábo y trzymáć miał. Bo ácz nie przymy
28:
tego/ iż w poſpolitym Láćinſkim Nowym teſtámenćie
29:
(ktory Kátholicy wſzytcy zá naprawdźiwſzy máią) ſą
30:
nieiákie omyłki/ ktore nie z żadney złośći/ ále ábo z nieu=
31:
mieiętnośći ábo z niedozoru piſárzow przepiſuiących/ á
32:
bo drukárzow przedrukuiących w święte kśięgi wlázły:
Rożne czytánia w Nowym teſtámenćie nieſzkodliwe.

33:
wſzákże te y bárzo máłe á lekkie ſą/ ktore wiáry Chrześći=
34:
áńſkiey namniey náruſzyć nie mogą/ y nie wſzytkie kśięgi
te omylki



strona: 5

Do Czytelniká.5.
1:
te omyłki máią/ y wſzytkie tákie mieyſcá/ ktore varias le=
2:
tciones, ábo rożne czytánia w rożnych kśięgách máią/
3:
ſámiż Kátholicy ludźie vczeni/ y w ięzyku Zydowſkim/
4:
Cháldeyſkim/ Græckim/ Syryiſkim y Láćińſkim biegli/ z
5:
tychże ięzykow/ y z ſtárych kśiąg ręką piſánych/ z pilno=
6:
śćią zebráli y ſpiſáli/ y ták ie roſtrząſnęli y obiáśnili/ że
7:
przećię oſtátni rozſądek o nich nawyżſzey zwierzchnośći
8:
zoſtáwili. Ktore y w tym náſzym Nowym teſtámenćie
Od Kátholikow pilnie ſą zebráne y ſpiſáne.

9:
naydźieſz ná kráiu wſzędy náznáczone. Bo táka záwſze
Vide Lucæ Brugenſis Notationes in Biblia.

10:
byłá cnotá y pokorá ludźi Kátholickich/ że woleli niekto=
11:
re omyłki ábo rożne czytánia w świętych kśięgách ćier=
12:
pieć/ á niżli ich według zdánia y domyſłu ſwego (iáko
13:
śmiele czynią hæretycy) popráwowáć/ ábo y namnieyſzą
14:
literę piſmá S. odmieniáć. Bo tey mocy żaden inſzy nie
Kátholicy iáko ſobie ważą piſmo. S.

15:
ma/ iedno ábo Koncylium/ to ieſt Synod ábo Zbor wál=
16:
ny Biſkupow Kátholickich/ ábo nawyżſzy po Pánu Chri
17:
ſtuśie Páſterz kośćiołá powſzechnego: ktory z vczonymi
18:
ludźmi te mieyſcá rozebrawſzy y dobrze vważywſzy/ może
19:
konkludowáć/ ktore czytánie z tych rożnych ieſt prawdźi=
20:
we/ á ktore podrzucone.
Biblia Kátholicka nie ma w ſobie fałſzu żadnego.
O co ſię czáſow náſzych iuż kilká
21:
Papieżow ſtáráło/ ábyſmy piſmo ś. od tych wſzytkich przy
22:
ſad y omyłek oczyśćione mieli: ále ieſzcze ták poważna
23:
ſpráwá nie przyſzłá do końcá. Acz tedy w Bibliey náſzey
24:
Láćińſkiey poſpolitey ſą niektore omyłki ábo ráczey rożne
25:
czytánia y mieyſcá wątpliwe: wſzákże nie máſz w niey
26:
błędu áni fałſzu żadnego vmyślnie wtrąconego (iákich
27:
pełno w Bibliách kácerſkich) nie máſz nic tákiego coby
28:
było ábo zdrowey Kátholickiey wierze/ ábo dobrym oby=
29:
czáiom y pobożnośći Chrześćijáńſkiey przećiwnego. Z
30:
drugiey ſtrony hæretycy/ ku potwierdzeniu ſwych błę=
31:
dow/nawięcey te mieyſcá pſuią y fałſzuią/ ktore baczą że
32:
im ſą przećiwne.
33:
Bo prze coż inſzego Budny vczynił to/ czego ſię żaden
34:
inſzy przed nim ważyć nie śmiał/ że z textu piſmá S. nie
Iáko Budny zfałſzował kſięgi Nowego teſtámentu.
máło



strona: 6

Przedmowá6.
1:
máło ſłow/ ktore go kłoły w oczy wyrzućił? Prze co mo=
2:
wię z Ewángeliey Lukaſzá S. z onego wierſzá: Będąc
3:
iáko mniemano ſyn Ioſephow: te dwie ſłowie/ Iáko
4:
mniemano/ ważył ſię wyſkrobáć y wymázáć? iedno iż to
5:
było názbyt iáſne świádectwo przećiw onemu bluźnier=
6:
ſtwu iego/ ktorym bluźni mowiąc: że Pan Chriſtus był
7:
nie mniemánym/ ále właſnym ſynem Ioſephowym/ y z
8:
właſnego naśienia Ioſephowego? Prze co inſzego nie
9:
może temu wierzyć/ żeby Ewángeliſtá nápiſał one ſło=
10:
wá: Czyniąc ſię rownym Bogu; iedno iż wierzyć nie=
11:
chce że Pan Chriſtus ieſt Bogu Oycu rowny: choćia o
12:
tym nie tylko Ian S. ále y Páweł S. iáwnie świádczy?
13:
Prze co inſzego z onego textu: Ktory ieſt náde wſzytkim
14:
Bog błogoſłáwiony ná wieki/wymázuie to ſłowo/ Bog;
15:
iedno iż nie wierzy/ żeby P. Chriſtus był tymże Bogiem
16:
nawyżſzym co y Oćiec? Prze co inſzego odrzuca y on cáły
17:
wierſz z liſtu pierwſzego Ianá S. Trzey ſą ktorzy ſwiád=
18:
czą w niebie/ Oćiec/ Syn/ y Duch S. á ći trzey iedno ſą:
19:
iedno iż nie wierzy że Oćiec/ Syn/ y Duch S. ſą iednym
20:
Bogiem? Prze co inſzego mowi o onych ſłowiech Izáia=
21:
ſzowych od Máttheuſzá Ewángeliſty S. przywiedźio=
22:
nych/ (Oto Pánná będźie brzemienna/ y porodźi Syná)
23:
że niepodobieńſtwo áby to Ewángeliſtá ś. nápiſáć miał/
24:
ále ie/ práwi/ ktoś z kráiu w text wpiſał: iedno iż woli z
25:
Zydy trzymáć/ iż te ſłowá Ezáiaſzowe nie rozumieią ſię o
26:
Máriey Pánnie/ áni o Synie iey Ieſuśie: ále o żenie A=
27:
cházowey/ á o ſynie iey Ezechiaſzu? Prze co inſzego y one
28:
drugie mieyſcá Prorockie ktore Máttheuſz S. Zydom
29:
Ewángelią piſząc/ ku potwierdzeniu Ewángeliey ſwey
30:
z Prorokow Zydowſkich przywodźi/ Iáko ono: Z Egiptu
31:
wezwałem ſyná mego. Y ono: Głos ná Ramie ſłyſzan
32:
był. Y ono: Iż Názáreyſkim będźie názwány. Y ono:
33:
Ziemiá Zábulońſka y Nephtálimſka/ rć. Y inne tákowe
34:
Budny odrzuca/ iákoby nie od Ewángeliſty S. nápiſá=
ne/ ále



strona: 7

Do Czytelniká.7.
1:
ne/ ále według domyſłu iego/ z kráiu w text od niewiem
2:
iákich nieukow wpiſáne: iedno iż ich/ ſam nieukiem bę=
3:
dąc/ nie rozumie: á przećię ſam śiebie ma zá vczeńſzego
4:
niżli wſzyścy przed nim oni święći Oycowie y Doktoro=
5:
wie? Teć y wiele innych mieyſc piſmá S. on ſproſny blu=
6:
źnierz odćina/ pſuie y nicuie według mozgu ſwego.
Fałſzowánie piſmá Czechowicowe.

7:
A Czechowic lepák/ ácz tey śmiáłośći Budnego/ w po=
8:
práwiániu ábo ráczey w pſowániu y w obćinániu ſámego
9:
textu piſmá S. nie chwali: wſzákże inſzemi ſpoſoby/ to
10:
ieſt/ fałſzywemi przydátkámi ábo wykłádámi/ y nie ſzczy=
11:
rym piſmá S. przekłádánim/ tegoż fałſzowánia bráćiſzko=
12:
wi ſwemu dopomaga. Bo wźiąwſzy ſię zá to/ że od wła=
13:
ſnośći ſłow Græckich nie miał odſtępowáć: á wżdy one
14:
ſłowá: Tu es Petrus. Y one: Tu vocaberis Cephas, quod
15:
interpretatur Petrus. ták fałſzywie przekłáda/ Tyś ieſt o=
16:
poczyſty. Ty będźiſz zwan Cephas, Co ſię wykłáda opo=
17:
czyſty: choćia y Græckie ſłowo Πέτρος, y Syryiſkie/ Chál=
18:
deyſkie y Zydowſkie Cephas, nie opoczyſtego/ ále opokę
19:
właſnie známionuie. O czym będźie ſzerzey ná ſwych mie=
20:
ścách. Tákże one ſłowá/ ktore ſię ták właſnie z Græckie=
21:
go wykłádáią: Ten kielich ieſt nowy teſtáment we krwi
22:
moiey: ktory (kielich/ nie ktora krew) ſię zá was wylewa:
23:
Czechowic fałſzuie ták przekłádáiąc: Ktora ſię zá was
24:
wylewa. Ktorego fałſzerſtwá y Budny/ y Brzeſcy tłu=
25:
mácze wiernie mu pomagáią. Ná czym iáko wiele na=
26:
leży/ obaczyſz to niżey.
Brzeſcy tłumácze.
Nád to ſłowá one/ A Bogiem
27:
było ono Słowo/ Czechowić ták wywroćić glozą ſwą
28:
przewrotną vśiłuie: Iż Ian S. muśiał był nápiſáć/ A
29:
Boża byłá oná mowá. O czym tákże niżey. One záſię
30:
ſłowá Prorockie od Piotrá S. wyłożone: Nie zoſtáwiſz
31:
duſze moiey w piekle/ ták Brzeſcy tłumácze/ iáko y Nowo=
32:
krzczeńſcy obá/ ſrodze popſowáli/ ták ie przekłádáiąc/ ie=
33:
dni: Nie zoſtáwiſz ćiáłá mego w grobie. Y niżey: Iż nie
34:
zoſtał w grobie trup iego. A drudzy: Nie opuśćiſz duſze
Bmoiey



strona: 8

Przedmowá8.
1:
moiey w grobie: Iż nie miáłá zoſtáć duſzá iego w grobie.
2:
O czym ſzerzey czytay ná ſwym mieyſcu. Ieſt tego fał=
3:
ſzerſtwá bárzo wiele w tych wſzytkich przekłádźiech ká=
4:
cerſkich: z ktorych znácznieyſze ná ſwych mieyſcách przy=
5:
pomniemy. Bo oni wolą gwałćić ſamo piſmo S. á niżli
6:
błędow ſwych odſtąpić. Iáko y Arianowie ich przodko=
7:
wie/ y inni hæretykowie czynili.
Słowá hæretyckie nowe do piſmá S. wprowádzone.

8:
Opuſzczam one ich prophanas vocum nouitates, ſpro=
9:
ſne ſłow nowośći: kiedy miáſto krztu/ nurzánie/ ábo po=
10:
nurzánie; miáſto krzćićielá/ ponurzyćielá; miáſto Chrze=
11:
śćijániná/ Chriſtiániná; miáſto kápłaná/ ofiárniká ábo o=
12:
fiárowniká; miáſto pokuty/ vpámiętánie ábo pokaiánie;
13:
miáſto kośćiołá/ zbor; miáſto bożnice/ zgromádzenie ábo
14:
ſzkołę; miáſto Doktorow Zydowſkich/ kśiężą ábo zakon
15:
niki; miáſto kielichá/ czáſzę ábo kubek; y inne tym podo=
16:
bne terminy ſtárym Chrześćijánom nieſłycháne wnoſzą:
17:
áby z kośćiołem Kátholickim zgołá nic ſpolnego nie mie=
18:
li. Nie wſpominam/ y oney Zydowizny Budnego/ Hu=
19:
ziahu/ miáſto Ozyaſzá/ Chyckiiahu miáſto Ezechiaſzá/
20:
Ioſzyiachu/ miáſto Iozyaſzá/ Iechaniahá/ miáſto Iekom=
21:
aſzá/ Micraim miáſto Egiptu: y wiele tákich imion po=
22:
twornych/ ktore niewiem czemu máią być lepſze/ niżli o=
23:
ne ſtáre Græckie y Láćińſkie w kośćiele zwyczáyne.
Budnego potworne ſłowá zZydowſkieo.

24:
Trzebá tedy było dla przeſtrogi wiernym/ te fałſzer=
25:
ſtwá odkryć/ y ták ſzkodliwym błędom zábieżeć: á piſmo ś.
26:
ták ſrodze od nich popſowáne y pogwałcone/ do ſwey
27:
ſzczerośći przywieść/ y zdrowemi ie wykłády przećiw hæ=
28:
retyckim wykrętom obiáśnić y vtwierdźić: y pokázáć to
29:
iáśnie/ że piſmo ś. wſzytko ieſt zá námi/ ktorzyſmy z łáſki
30:
Bożey ſą Kátholikámi/ przećiwko tym ktorzy nie dawno
31:
wyſzedſzy z nas ſtáli ſię nie Ewángelikámi ále hæretyká=
32:
mi y Antychriſtámi. O com ſię ia wiernie w tym prze=
33:
kłádźie ſtárał.
Potrzebá wydániateoTeſtámentu.

34:
Iużemći powiedźiał/ Czytelniku miły/ przyczyny y po=
trzeby



strona: 9

Do Czytelniká.9.
1:
trzeby tey to prace naſzey; poſłuchayże teraz/ ktorym ſpo=
2:
ſob y obyczay w tym przekłádániu záchował.
3:
Naprzod tedy co ſię dotycze kśiąg z ktorychem przekłá=
4:
dał:
Czemu z Láćińſkiey wulgaty text przełożony.
áczem záraz z Græckiego y Láćińſkieo ięzyká przekłá=
5:
dał; wſzákżem w torćie wſzędy/ Nowego teſtámentu nie
6:
Græckiego ále Láćińſkieo ſtárego/ ktory zowią editionem
7:
vulgatam, náśládował. A to dla tych przyczyn.
1.
Pierwſza/
8:
iż ten text poſpolity Láćińſki ieſt dobrze doświádczony/
9:
y ſámą dawnośćią/ y zwyczáiem kośćioła wſzytkieo vtwir=
10:
dzony. Bo tego textu wſzytcy kośćielni Doktorowie o=
11:
de dwunaśćie ſet lat y dáley w piſmiech ſwoich záwſze v=
12:
żywáli: ten wſzytcy káznodźieie ná káthedrách wykłádá=
13:
li/ ten wſzytcy Chrześćijánie w kośćiele iáwnie czytáli y
14:
śpiewáli: z tego wſzytkie Koncylia y Seymy duchowne
15:
świádectwá ku potwierdzeniu wiáry przywodźiły. Dla
16:
czego też święte powſzechne Koncylium Trydentſkie ten
17:
ſam text Láćińſki piſmá świętego pochwala y zá pewny
18:
mieć każe. Bo rzecz niepodobna/ żeby kośćioł wſzytek
19:
Chrześćijáńſki (ktory ieſt filarem y podporą prawdy)
20:
przez cáłe tyśiąc lat nie miał mieć práwego przekłádu
21:
piſmá ś. ábo żeby w rzeczách do wiáry y religiey należą=
22:
cych miał przez ták długi czás błędy y fałſze niewiem kto=
23:
rego tłumáczá trzymáć y przyimowáć zá ſzczere ſłowo
24:
Boże.
2.
Druga/ że ten Nowy teſtáment Láćińſki/ ieſt ábo
25:
on ktorego S. Hieronym z roſkazánia Dámáſá Papieżá
26:
popráwił: ábo on ieſzcze ſtárſzy/ ktory Auguſtyn S. Wło=
27:
ſkim zowie. Ieſli ieſt on ſtáry/ tedyć ma wielkie świáde=
28:
ctwo od Auguſtyná S. ktory mowi/ że ten nád inne wſzy=
29:
tkie ieſt nalepſzy. A ieſli ieſt on od Hieronymá S. z Græ=
30:
ckiego ięzyká popráwiony (iáko Bellármin y Báronius
31:
y inni pokázuią) tedyć ma pochwałę ode wſzytkich Do=
32:
ktorow ſtárych/ á oſobliwie od Auguſtyná S. od Grzego=
33:
rzá wielkiego/ od Iſidorá/ Rábaná y od wſzytkich pośle=
34:
dnich. Bo ſam Auguſtyn ś. do Hieronymá piſząc/ świád=
B 2czy/ że



strona: 10

Przedmowá10.
1:
czy/ że iego przekład ábo ráczey popráwá Nowego teſtá=
2:
mentu Láćińſkiego wſzytkim ſię podoba.
3.
Trzećia/ że y
3:
ſámá rzecz y doświádczenie to nam pokázuie/ iż hæretycy
4:
dźiśieyſzy/ ktorzy wzgárdźiwſzy ſtárą Láćińſką editią/ no=
5:
we Láćińſkie przekłády z Græckiego vczynili/ ták ſą mie=
6:
dzy ſobą rożni y niezgodni/ że práwie nic pewnego z ich
7:
przekłádow mieć nie możemy. Bo Bezá przekłádu Erá=
8:
ſmowego popráwuie/ y Káſtálionow gáni. Káſtálio zá=
9:
ſię Beźine omyłki pokázuie. V nas lepák Budny Brze=
10:
ſkich tłumáczow popráwuie: á Czechowic záſię y Budne=
11:
go y Brzeſkich poćioſuie. Ták iż ſłuſznie powiedźiał ich
12:
pátryárchá Luter: Iż ieſli świát będźie ſtał dłużey/ tedy
13:
trzebá będźie/ ábyſmy dla rożnych piſmá wykłádow ktore
14:
iuż powſtáły/ znowu Dekretá Koncyliow przyimowáli/ y
15:
do nich ſię vćiekáli/ chcemyli záchowáć iedność wiáry.
4.

16:
Czwarta przyczyná/ iż Nowy teſtáment Láćińſki ſtáry
17:
dáleko ieſt ſzczyrſzy/ pewnieyſzy/ y od przyſad y zfałſzowánia
18:
wolnieyſzy/ á niżli wſzytkie Græckie/ ktore ſą bárzo rożne
19:
y miedzy ſobą niezgodne. Bo ácz to ieſt rzecz pewna/ iż
20:
gdyby nas był Nowy teſtáment Græcki w tey ſzczyrośći
21:
doſzedł/ iáko od Apoſtołow ieſt nápiſány: tedyby ſłuſznie
22:
był v wſzytkich dáleko więtſzey wagi y pewnośći/ á niżli
23:
Láćińſki: ponieważ máło nie wſzyścy Ewángeliſtowie y
24:
Apoſtołowie po Græcku piſáli: ále teraz ieſt rzecz do=
25:
świádczona/ że dźiśieyſze Græckie Nowe teſtámenty/ od
26:
hæretykow/ (ktorzy nawięcey w Græcyey płużyli) ſą ná
27:
wielu mieyſcách poodmieniáne y pofałſzowáne. przetoż
28:
też iuż mnieyſzą wagę máią/ á niżli Láćińſkie/ ktore z
29:
więtſzą pilnośćią w ſzczyrośći ſwey były dochowáne.
Nowy teſtáment Láćińſki pewnieyſzy niż Græcki.
Cze=
30:
go nam wiele dowodźić nie potrzebá: gdyż nam to y ſá=
31:
mi ádwerſarze rádźi nie rádźi przyznawáią.
32:
Budny/ choć wielki á śmiáły fałſzerz piſmá S. iednák
33:
to wyznawa;
W przedmowie Nowego teſtámentu do Czytelniká.
Iż to ieſt błąd/ mniemáć żeby Græckie kſię=
34:
gi Nowego Teſtámentu były ze wſzech naprawdźiwſze:
ktore



strona: 11

Do Czytelniká.11.
1:
ktore teraz/ práwi/ nie iedno nád nie nie ſą prawdźiwſze/
2:
ále y owſzem ſą nafáłſzywſze. Y dáie tego tęż przyczynę/ że
3:
wſzytcy iákmiárz hæretycy y Grækowie byli/ y w Græcy=
4:
ey powſtawáli/ y tám mieſzkáli/ y nie w inym ięzyku/ iedno
5:
w tym ktorego vżywáli/ piſmo S. fałſzowáli. Záś Lá=
6:
ćinnicy/ ponieważ tylko iednę homouzyáńſką ſektę (ták
7:
ten bluźnierz zowie Kátholicką o Troycy S. wiárę) trzy=
8:
máli/ á ktemu nie ták byſtrych rozumow byli/ ták też nie
9:
rowno mniey v nich hæretykow powſtawáło. A ták iá=
10:
wna rzecz ieſt/ że piſmo ś. muśi być w ich ięzyku ſzczerſze/
11:
y nie ták náruſzone/ iáko kiedy w Græckim. To wſzytko
12:
Budnego ſłowá: ktory nákoniec y to przydáie: Iż żaden
13:
mądry tego nie rzecze/ żeby wedle Græckich kśiąg miáły
14:
być Láćińſkie popráwowáne. Ktorym dekretem Budny
15:
zá głupie oſądźił/ y potępił/ nie tylko Brzeſkie tłumácze/
16:
y Czechowicá bráćiſzká ſwego/ ále y Kálwiná y Kemnice=
17:
go: ktorzy Láćińſki ſtáry text wzgárdźiwſzy y nieſłuſznie
18:
gi zgániwſzy/ ięli ſię Græckiego iáko pewnieyſzeo/ y chćie=
19:
li z niego Láćińſki nápráwowáć.
20:
A nie tylko Budny/ ále y ſam Bezá náſzę Láćińſką edi=
21:
tią nád inne wſzytkie przekłáda: y broniąc iey przećiw E=
22:
ráſmowi/ przydáie te godne vważenia ſłowá: Nieſłu=
23:
ſznie/ práwi/ ná wielu mieścách gáni Eráſmus ſtárego
24:
Láćińſkiego przekłádáczá/ iákoby ſię nie zgadzał z Græ=
25:
ckim textem. Znam/ práwi/ że ſię nie zgadza z tymi exem=
26:
plarzámi Græckiemi ktore miał Eráſmus; ále náyduie=
27:
my nie ná iednym mieyſcu/ że ten przekład ktory Eráſmus
28:
gáni/ zgadza ſię zinſzemi Græckimi/ á k temu bárzo ſtáry=
29:
mi exemplarzámi. Y owſzem ná kilkunaśćie mieyſcách o=
30:
baczyliſmy to/ iż text Láćińſki ſtárego przekłádáczá/ ácz
31:
ſię niekiedy odſtrzela od náſzego Græckiego exemplarzá/
32:
wſzákże ieſt dáleko prawdźiwſzy á niżli Græcki; iż Láćiń=
33:
ſki tłumácz náſládował podobno lepſzego y prawdźiwſze=
34:
go Græckiego exemplarzá. Dotąd Beźine ſłowá/ ktory=
B 3mi y



strona: 12

Przedmowá12.
1:
mi y ſam przećiw ſobie/ y przećiw tym wſzytkim ktorzy
2:
Láćińſką vulgatę gánią/ przeto iż ſię nie wſzędy z Græ=
3:
ckim textem zgadza/ ſłuſznie y prawdźiwie náſzey editiey
4:
broni/ że ſzczyrze á wiernie ieſt z onych ieſzcze niepofałſzo=
5:
wánych Græckich kśiąg rychło po Apoſtolſkich czáśiech
6:
przełożona: ácz te Græckie kśięgi częśćią do nas doſzły/ á
7:
częśćią nie doſzły. Opuſzczam podobne świádectwá ná=
8:
ſzych Kátholikow: gdyż oto y nieprzyiaćiele náſzy w tey
9:
mierze ſą ſędźiámi ſwemi/ á świádkámi náſzymi ſámi
10:
przećiw ſobie. Tylko to okażę kilkąnaśćie przykłádow/ że
11:
w Græckim texćie ieſt y śiłá przyſad niepotrzebnych/ y
12:
wiele ſłow y rzeczy czáſem nie doſtawa/ y śiłá ieſt odmian
13:
ſzkodliwych.
14:
Poczynáiąc tedy od tego/ co niepotrzebnie w Græckim
15:
ieſt przydano/ czego w Láćińſkim nie máſz.Naprzod
1.
Przydátki niepotrzebne w Græckim Teſtámenćie.

16:
náyduią ſię w Græckim texćie po modlitwie Páńſkiey/
17:
one ſłowá: Bo twoie ieſt kroleſtwo y mocność y chwałá
18:
ná wieki. Lecz te ſłowá do textu nie należą/ iáko nie ty=
19:
lo náſzy Kátholicy/ ále y ſam Eráſmus (ktory ie plotkámi
20:
zowie) y Bezá y Budny zeznawáią. Więc po onych ſło=
21:
wiech Páńſkich: Káżdy ktory ſię gniewa ná brátá ſwe=
22:
go/ Græckie przydawáią te dwie ſłowie/ Bez przyczyny/
23:
ktorych nie było w ſtárych kśięgách Græckich/ iáko Au=
24:
guſtyn y Hieronym świádczą/ y ktore przeto Hieronym
25:
wymázowáć każe. Ieſzcze po tych ſłowiech/ Odda tobie/
26:
przydawáią Græckie; Ná iáwi. ktorych ſłow/ iáko Augu=
27:
ſtyn S. ſwiádczy/ w ſtárych Græckich nie było/ y teraz ich
28:
nie máſz w żadnych Láćińſkich. A Mátth: 20. ꝟ 22. w
29:
kśięgách Græckich ten przydátek naydźieſz: Y krztem
30:
ktorym ſię ia krzczę/ być krzczeni: Y niżey ꝟ 23. y krztem
31:
ktorym ſię ia krzczę/ będźiećie okrzczeni. Ktory podobień
32:
ſtwo/ iż z Ewángeliey Márká S. tu ieſt przypiſány: iáko
33:
Eráſmus y Bezá wſpomináią. Nád to/ po onych ſło=
34:
wiech Páńſkich: Bom nie przyſzedł wzywáć ſpráwiedli=
wych/



strona: 13

Do Czytelniká.13.
1:
wych/ ále grzeſznych: Græckie kśięgi nie potrzebnie przy=
2:
dáią; Ná pokutę. ktoreo przydátku w ſtárych Græckich
3:
nie było/ iáko Bezá świádczy. W liśćie záś do Rzymian/
4:
ſáme Græckie kśięgi máią one ſłowá: A ieſli z vczyn=
5:
kow/ iuż nie ieſt więcey łáſká: bo ináczey vczynek nie ieſt
6:
więcey vczynkiem. ktorych ſłow Origenes/ Chryſoſtom/
7:
Ambroży/ y Auguſtyn/ y inni nie czytáli: y ſam Eráſmus
8:
ma ie zá przydátek niepotrzebny. Ieſt tákowych przyſad
9:
w cáłych kśięgách Nowego Teſtámentu bárzo wiele/
10:
ktore naydźieſz wſzędy ná brzegu gwiazdką ná przodku/ á
11:
ná końcu ſámą literą G. náznáczone.
12:
Przykłády záśię tych ſłow/ ktorych w Græckim texćie
13:
nie doſtáie/ maſz tákowe: Naprzod w wielu Græckich
14:
kśięgách ſą odćięte cáłe cząſtki piſmá S. prawdźiwego;
2.
Defekty w Græckim Nowym Teſtámenćie.

15:
iáko hiſtorya o cudzołożnicy/ v Ianá świętego/ oſtátni
16:
rozdźiał Márká ś. y ono známienite świádectwo o Troy=
17:
cy naświętſzey: Trzey ſą ktorzy świádczą ná niebie/ O=
18:
ćiec/ Słowo y Duch Swięty: á ći trzey iedno ſą. Więc v
19:
Máttheuſzá tych czterech ſłow/ Mowiąc/ Pokoy temu
20:
domowi/ nie máią dźiśieyſze Græckie kśięgi/ ktore iednák
21:
miáły ſtáre Græckie/ y ták Hilárius y Chryſoſtom czytał.
22:
Tákże onych v Márká S. Y trwáiącego/ ná nim: Græ=
23:
ckie dźiśieyſze nie máią. A v Lukaſzá S. z onych ſłow án=
24:
ielſkich: Przetoż y to co ſię z ćiebie národźi święte/ te
25:
dwie ſłowie/ Z ćiebie/ Græckie niektore obćináią. Więc
26:
v Ianá S. Abowiem ieſzcze nie był Duch dány: tego ſło=
27:
wá/ Dány/ Græckie exemplarze iedne zgołá nie máią/ á
28:
drugie miáſto niego ták czytáią: Abowiem ieſzcze nie był
29:
Duch święty. Choćia Duch S. był od wieku záwſze. W
30:
liśćie wtorym Piotrá S. Stárayćie ſię ábyśćie przez do=
31:
bre vczynki pewne czynili wezwánie y wybránie wáſze:
32:
tych ſłow/ Przez dobre vczynki/ Græckie Krolewſkie nie
33:
máią; ále wſzytkie Láćińſkie y Græckie niektore ſłuſznie
34:
ie czytáią. Naydźieſz tego więcey przez wſzytek Nowy
Teſtáment/



strona: 14

Przedmowá14.
1:
Teſtáment/ kędy vyźrzyſz ná brzegu Rożenek z literą G.
2:
Bo to znáczy/ że tych ſłow w texćie rożenkiem náznáczo=
3:
nych/ nie máią kśięgi Græckie.
4:
Odmian záſię textu/ y obłędnego czytánia w Græckim
5:
Nowym Teſtámenćie/ weźmi te przykłády. I. Korin: 15.
6:
ꝟ 47. w Láćińſkim ták dobrze czytamy.
3.
OdmiányNoweoteſtámentu Græckiego.
Pierwſzy czło=
7:
wiek z źiemie źiemſki/ wtory człowiek z niebá niebieſki.
8:
A Græckie wſzytkie/ miáſto tych oſtátnich ſłow/ inſze má=
9:
ią: Wtory człowiek Pan z niebá. Ktore zepſowánie zo=
10:
ſtáło w Græckim texćie z zfałſzowánia Márcionowego;
11:
iáko Tertullian świádczy. Záś kędy my ták dobrze czyta=
12:
my: Ktory ſię ożenił/ ſtára ſię o świeckich rzeczách/ iáko=
13:
by ſię żenie podobał/ y rozdwoion ieſt. Y białagłowá nie=
14:
mężáta y pánná myśli o rzeczách Páńſkich. To Græko=
15:
wie ták pomieſzáli: Ktory ſię ożenił/ ſtára ſię o świeckich
16:
rzeczách iákoby ſię żęnie podobał. Rozdźieloná ieſt żoná
17:
y pánná. Niemężáta myśli o rzeczách Páńſkich. Ktore
18:
czytánie Hieronym S. gáni y odrzuca; twierdząc że nie
19:
ma w ſobie prawdy Apoſtolſkiey. Więc y ono ieſt znáczne
20:
mieyſce/ gdźie miáſto tego co my w Láćińſkim czytamy.
21:
Pánu ſłużący/ Grækowie czytáią: Czáſowi ſłużący; przez
22:
odmianę κυρίω w καιρω̃. Kędy náſze czytánie być lepſze
23:
świádczy Hieronym ś. Origenes/ Chryſoſtom/ Theophi=
24:
lákt/ y inni Grækowie: iáko máią y lepſze Græckie exem=
25:
plarze. Przydaymyſz k temu y ono: Przetoż iákoſmy no=
26:
śili wyobráżenie źiemſkiego/ nośmy też wyobráżenie nie=
27:
bieſkiego: Ktore mieyſce Márcion ták zepſował/ iáko
28:
Tertullian świádczy/ że miáſto tego ſłowká Nośmy/ po
29:
Græcku φοςέσωμεν, vczynił/ Będźiem nośić/ φοςέσμεν, ie=
30:
dnę tylko literę odmieniwſzy. Ktorą ſkázę/ y teraz Græ=
31:
ckie exemplarze máią; iáko y ſam Eráſmus przełożył/
32:
Geſtabimus, Nośić będźiemy. Iákoby to dopiero po
33:
zmartwychwſtániu być miáło/ á nie w tym żywoćie. Ano
34:
Apoſtoł roſkázuiąc á nie obiecuiąc mowi/ ábyſmy iuż te=
raz nośi=



strona: 15

Do Czytelniká.15.
1:
raz nośili ná ſobie wyobráżenie człowieká niebieſkiego/
2:
oblokſzy ſię w Chriſtá Páná/ y náſláduiąc świętego żywo=
3:
tá iego: Naydźie ſię tákich odmian więcey we wſzytkim
4:
Nowym teſtámenćie: Ktore vyźrzyſz w texćie tákim zná=
5:
kiem náznáczone " '. Kędy ná brzegu przy tákimże znáku
6:
" przypiſano ſámę literę G. ktora znáczy/ że w Græckim
7:
texćie ináczey ſię náyduie.
8:
Pokazałemći oto/ Czytelniku miły/ Græckiego No=
9:
wego Teſtámentu niemáłe przyſády/ odmiány/ defekty/ y
10:
omyłki: ktorych w náſzym Láćińſkim nie naydźieſz. Com
11:
iednák nie dla tego vczynił/ żebych Nowe Teſtámenty
12:
Græckie ták zgołá zgánić y odrzućić chćiał. Bo wiem że
13:
nie we wſzytkim ſą popſowáne.
Græckie Nowe Teſtámenty nie wſzędy popſowáne.
Bo ácz hæretykowie ku=
14:
śili ſię o to/ áby bárzo wiele mieyſc y rzeczy w nich zfałſzo=
15:
wáli: wſzákże záwſze też byli Kátholiccy Doktorowie/
16:
ktorzy fałſzowánie ich odkrywáli/ y nie dopuſzczáli im
17:
kſiąg świętych po ſwey woli pſowáć. Wieleć rzeczy we
18:
wſzytkim Nowym Teſtámenćie odćiął był y odmienił
19:
Márcion hæretyk/ iáko Tertullian świádczy: ále te w=
20:
ſzytkie zfałſzowánia iego wyliczył miánowićie Epiphani=
21:
us hæreſi42. y w náſzych Græckich kśięgách (oprocz o=
22:
nych dwu wyzſzey okazánych) dźiśia dobrze ſtoią.
Wſzákże Láćińſkie ſzczerſze y pewnieyſze.
Wy=
23:
mázálić też byli Arianowie z Ewángeliey Ianá S. one
24:
ſłowá: Duch ieſt Bog: iáko świádczy Ambroży S. Lecz
25:
Græckie dźiśieyſze kśięgi máią te ſłowá ſpełná. Alem to
26:
tylko dla tego vczynił/ ábymći pokazał/ że Græckie dźi=
27:
śieyſze Nowe Teſtámenty nie ſą ták ſzczyre źrzodłá/ żeby
28:
miáły być nád ſtáre Láćińſkie przekłádáne: ábo żeby ná=
29:
ſze Láćińſkie miáły być z nich popráwowáne: iáko doſyć
30:
niemądrze mniemiał Kálwin/ Kemnic/ Brzeſzczánie/ y
31:
Czechowic: ále owſzem/ że náſze Láćińſkie ſą dáleko lep=
32:
ſze/ y pewnieyſze/ poważnieyſze y beſpiecznieyſze/ y od przy=
33:
ſad wolnieyſze.
34:
Aczem tedy Láćińſkiego textu poſpolitego/ iáko pew=
Iáko z Láćińſkiego y zGræckieozáraz przełożono.
Cnieyſzego



strona: 16

Przedmowá16.
1:
nieyſzego y w kośćiele zdawná zwyczáynego y doświád=
2:
czonego/ w tym przekłádániu wſzędy náśládował; wſzák=
3:
żem przećię zá iedną pracą y z Græckiego textu wſzytek
4:
Nowy teſtáment záraz przełożył: á to tym ſpoſobom; iż
5:
gdźiekolwiek ſię co w Græckim texćie ináczey náydowá=
6:
ło: tom ia wſzędy (náſláduiąc w tym Origeneſá y Hiero=
7:
nymá S.) ná brzegu pokazał. Bo gdźie co więcey w Græ
8:
ckim niż w Láćińſkim było/ tom gwiazdką náznáczył w
9:
texćie y ná brzegu/ przydawſzy ná końcu literę G. ktora
10:
znáczy że Græckie kśięgi Krolewſkie ták máią.
Gwiazdká co znáczy.
Gdźie zá=
11:
ſię ktorego ſłowá ábo kilku w Græckim texćie nie było/
12:
ktore ſię w náſzym Láćińſkim náyduie; tedym náznáczył
13:
rożenkiem ták w texćie -' iáko y ná brzegu - położonym/
14:
przydawſzy tákże ná końcu literę G.
Rożenek co znáczy.
A gdźie ſię lepák co
15:
ináczey w Græckim á niżli w Láćińſkim náydowáło/ tom
16:
náznaczył tákim znákiem w texćie " ' ktory początek
17:
y koniec ſłow rożnych známionuie/ á ná brzegu pod tymże
18:
znákiem/ " nápiſałem iáko ſtoi w Græckim/ przydawſzy li=
19:
literę G.
" co znáczy.
Lecz kędy nie tylko Græckie Krolewſkie/ ále y
20:
Laćińſkie ręką piſáne/ ábo y Krolewſkie Láćińſkie/ ábo
21:
Syryiſkie/ co więcey/ ábo mniey/ ábo ináczey máią/ to nie
22:
tylko literą G. ále y tymi literámi/ L. ábo N L. K. y S.
23:
wſzędy náznáczono. Ták iż tu maſz/ Czytelniku miły/ wſzy=
24:
tek Nowy teſtáment Polſki/ zárázem z Græckiego y z Lá=
25:
ćińſkiego ták przełożony/ że iednym poyźrzeniem wnet o=
26:
baczyſz/ kędy w Græckim ieſt co ináczey/ ábo kędy ieſt co
27:
więcey/ ábo mniey/ niżli w Láćińſkim. Iedno tá ieſt ro=
28:
żność: iż Láćińſki/ iáko pewnieyſzy/ kłádźiemy w ſámym
29:
texćie: á Græcki gdźie ſię kolwiek z Láćińſkim nie zga=
30:
dza/ ná brzegu znáczymy.
Græcki exemplarz ktoregom náśládował.
Wſzákże to maſz wiedźieć/ (po=
31:
nieważ Græckie exemplarze Nowego teſtámentu ſą ro=
32:
zmáite y bárzo niezgodne miedzy ſobą) żem ia iednegoż
33:
tylko exemplarzá Græckiego iáko napewnieyſzego náſlá=
34:
dował/ ktory ſię náyduie w Bibliey Krolewſkiey w An=
torfie



strona: 17

Do Czytelniká.17.
1:
torfie v Plántiná/ Roku 1572. drukowáney: (ktory
2:
Roku 1583. in 8o ieſt wydrukowány)
Z ktorych Láćińſkich kśiąg przekłádano.
ktory ſię z Erázmo=
3:
wym ná wielu mieyſcách nie zgadza/ á zwłaſzczá w Obiá=
4:
wieniu Ianá S. á czáſem dáley od Láćińſkiego á niżli
5:
Erázmow odſtępuie. Láćińſkiego záſię exemplarzá one=
6:
gom ſię trzymał/ ktory od Lowáńſkich Theologow pil=
7:
nie ieſt przeyrzány/ popráwiony/ y z oryginałmi Græcki=
8:
mi/ Syryiſkimi y z Láćińſkimi ſtárymi piſánymi kśięgámi
9:
znieśiony/ ktory tenże Plántinus w Antorfie drukował
10:
in 8o Roku Páńſkiego 1574.
11:
A ieſli chceſz wiedźieć przyczyny/ dla czegom nie tylko z
Przecz nie tylko z Láćińſkiego ále y z Græckiego przekłádano.

12:
Láćińſkiego ále y z Græckiego Teſtáment nowy ná Pol=
13:
ſkie przełożył/ tedyć y o tym krotko ſpráwę dam.
1.
Pier=
14:
wſza byłá/ ktorąm iuż námienił/ áby Czytelnicy zwłaſzczá
15:
Kátholicy/ zá iedną pracą/ oboy przekład przed oczymá
16:
mieli/ á hæretykom/ ktorzy ſię Græckim textem/ iákoby
17:
pewnieyſzym popiſuią ábo przechwaláią/ nic naprzod nie
18:
dáli: y owſzem áby ſię im/ gdy do Græckieo textu áppellu=
19:
ią/ zwodźić niedopuſzczáli: ále ie tym potężniey ták z Græ
20:
ckiego iáko y z Láćińſkiego textu przekonywáli. Druga
2.

21:
przyczyná ieſt/ áby ſię ſámą rzeczą pokazáło/ że w Græ=
22:
ckim texćie ieſt dáleko więcey przyſad y omyłek/ á niżli w
23:
Láćińſkim: co káżdy ſnádnie pozna/ obá texty znoſząc.
3.

24:
Trzećia / áby oboy przekład máiąc przed oczymá Czytelnik
25:
pobożny/ łácniey piſmo ś. poiąć y wyrozumieć mogł. Bo
26:
ſię częſto tráfia/ iż co w iednym ieſt przytrudnieyſzym/ to
27:
w drugim ieſt łácniey wyráżono: y te ſáme rożnośći y nie=
28:
zgody ktore ſię w Græckim y w Láćińſkim náyduią/ czę=
29:
ſtokroć do práwego piſmá wyrozumienia wiele pomagá=
30:
ią/ á czáſem zá wykład niektorych mieyſc ſtoią.
4.
Czwar=
31:
ta przyczyná byłá/ iż ponieważ ná wielu mieyſcách wie=
32:
dźieć nie możemy ieſli nie lepiey Græckie kśięgi niż Lá=
33:
ćińſkie máią/ áż to będźie od nawyżſzey zwierzchnośći roz
34:
ſądzono y decidowano/ przeto ſię mnie nie godźiło tego
C 2rozmáite=



strona: 18

Przedmowá18.
1:
rozmáitego ábo rożnego czytánia opuſzczáć/ áni iednego
2:
nád drugi przekłádáć: ábych ſnadź gorſzego nie zoſtáwi=
3:
wſzy lepſzego nie odrzućił: ále ſłuſzno było/ ábych te wſzy=
4:
tkie rozroznienia/ iákom ie w oboich kśięgách nálazł/ ták
5:
w cále zoſtáwił/ áż do oſtátniego rozſądku tych ktorym te
6:
rożnice roſtrzygnąć należy.
Rożne czytánia ktore máią cyfrę/ opuſzczone.

7:
Wſzákżem iednák te varias lectiones ktore w Nowym
8:
Teſtámenćie Lowáńſkim v Plántiná drukowánym/ má=
9:
ią ten znák o/ przydány/ co znáczy iż to czytánie ieſt w nie
10:
ktorych exemplarzách máłey ábo żadney wagi/ tem ia w=
11:
ſzędy opuśćił folguiąc krotkośći/ prze to ſámo że ſą máłey
12:
wagi.
5.
Piąta á oſtátnia przyczyná tá byłá/ dla czegom ſię
13:
nie tylko Láćińſkiego ále y Græckiego textu wſzędy pilno
14:
trzymał; ábych ſię w ſłowiech Láćińſkich wątpliwych
15:
kędy nie potknąwſzy w wykłádźie nie zbłądźił: iáko ſię tym
16:
nie raz przydáło/ ktorzy ſam text Láćińſki przekłádáli/ á
17:
Græckiego ſię tám gdźie było potrzebá nie dokłádáli.
Græcki ięzyk do wykłádánia piſmá S. ieſt bárzo potrzebny.
A=
18:
bowiem Græcki ięzyk do práwego wykłádánia y rozumie=
19:
nia piſmá S. w Nowym Teſtámenćie ieſt nie tylko bár=
20:
zo pożyteczny/ ále y potrzebny/ á zwłaſzczá w tych czte=
21:
rech przypadkách:
1.
Naprzod/ gdy w náſzych Láćińſkich
22:
kśięgách/ zda ſię być omyłká piſárſka ábo drukárſka. Iá=
23:
ko ono/ iedne Láćińſkie kśięgi czytáią ſuſpiciens, á drugie
24:
ſuſcipiens, ále w Græckie poyźrzawſzy/ ſnádnie poznáć/
25:
że omyłká ieſt ſuſpiciens, á práwe czytánie ſuſcipiens, po=
26:
nieważ w Græckim ieſt υπολα ων̀. Tákże y ono co niekto=
27:
re kśięgi Láćińſkie czytáią/ In ſuam: to z Græckiego po=
28:
znáć/ że te ſą prawdźiwſze ktore máią In ſua: gdyż ták w
29:
Græckim ſtoi: ὲις τὰ ιδια.
2.
Drugi przypadek ieſt: kiedy
30:
w Láćińſkich exemplarzách/ rożne ieſt czytánie/ á wątpi=
31:
my ktore ieſt pewnieyſze/ tedy ſię do Græckiego źrzodłá
32:
vćiekſzy/ obaczymy że to ieſt prawdźiwſze/ ktore ſię z nim
33:
zgadza. Iáko v Lukaſzá iedne kśięgi máią plebis ſuæ, á
34:
drugie plebi ſuæ. Lecz Græckie pokázuią/ że to pośled=
nie le=



strona: 19

Do Czytelniká.19.
1:
nie lepſze. ponieważ tákże w Græckim ſię náyduie τω̃ λαω̃
2:
αυτγ. y ſnádniey Láćińſkie mogło być zepſowáne/ przydá=
3:
nim iedney litery s, á niżeli Græckie.
3.
Słowá Láćińſkie wątpliwe zGræckieomáią być rozumiáne.
Trzeći/ kiedy ſło=
4:
wo/ ábo rzecz w Láćińſkim ieſt wątpliwa/ tedy ſię y tám
5:
do źrzodeł vćiec mamy/ ieſli niechcemy zbłądźić. Iáko
6:
ná przykład: A ná źiemi pokoy ludźiom dobrey woley:
7:
to ſłowo/ Dobrey woley wątpliwe ieſt. Bo ſię może ro=
8:
zumieć/ ábo pokoy dobrey woley; ábo ludźiom ktorzy ſą
9:
dobrey woley. Ale z Græckiego znáć/ że ſię ma rozumieć/
10:
pokoy dobrey woley/ tym ſpoſobem: A ná źiemi pokoy lu=
11:
dźiom/ pokoy/ mowię/ dobrey woley Bożey przećiw lu=
12:
dźiom. Bo ευδοκία poſpolićie rozumie ſię nie o dobrey wo=
13:
ley ludzkiey/ ále o dobrey woley Bożey ktorą ma ku lu=
14:
dźiom. Tákże Láćińſkie ſłowo Abrahæ, wątpliwe ieſt;
15:
bo ſię rozumieć może y Abráhámowe y Abráhámowi: iá=
16:
ko ondźie; Może Bog z tego kámienia wzbudźić ſyny
17:
Abráhámowe ábo Abráhámowi. ále iż w Græckim ſtoi
18:
τω̃αβςαὰμ: nie może ſię rozumieć Abráhámowe/ iedno A=
19:
bráhámowi. Także ono: Sunt filij nequam, może ſię ro=
20:
zumieć/ ábo źli ſynowie/ ábo ſynowie złego: Ale z Græc=
21:
kiego wnet poznaſz/ że ſię ma wykłádáć/ nie źli ſynowie/
22:
ále ſynowie złego/ to ieſt czártá przeklętego του̃ πονοκςου̃.
23:
Tym ſpoſobem ono: Miſit Herodes rex manus: ſłowá
24:
Láćińſkie Miſit manus, wątpliwe ſą. Bo ábo znáczą
25:
Poſłał zaſtępy/ ábo/ Wrzućił ręce: ále Græckie ſłowá
26:
επέβαλεν τὰς λει̃ρας pokázuią że ſię to ma przełożyć/ Wrzu
27:
ćił ręce/ ábo/ tárgnął ſię rękomá/ ábo/ oborzył ſię. Iáko
28:
y ono: Y wrzućili ná nie ręce/ to ieſt/ y poimáli ie. Y ná
29:
drugim mieyſcu: Nemo miſit in illum manus: Zaden ſię
30:
nań nie tárgnął/ ábo nie rzućił ſię rękomá.
4.
Hebráiſmy.
Poczwarte/
31:
Græcki y Zydowſki ięzyk wiele pomagáią do wyrozumie=
32:
nia właſnośći mow piſmá S. Bo káżdy ięzyk ma właſne
33:
mowy ſwoie/ ktore w inſzym ięzyku mieyſcá nie máią. Iá=
34:
ko ná przykład ono/ Będźie miáłá w żywoćie/ miáſto Bę=
C 3dźie brze=



strona: 20

Przedmowá20.
1:
dźie brzemienna/ ieſt Græciſmus, to ieſt ſpoſob Græckiey
2:
mowy. Iáko y to/ Był vczący/ był krzczący; miáſto v=
3:
czył/ y krzćił. Záſię Hebraiſmus, ábo ſpoſob Zydowſkiey
4:
mowy ieſt; Synowie oblubieńcá/ miáſto ſwátow/ ábo
5:
goduiących. Szukáć czyiey duſze/ miáſto chćieć go zábić.
6:
Wniść pod czyi dách/ miáſto/ wniść do czyiego domu.
7:
Przed obliczym twoim/ miáſto/ przed tobą. Czegoby ſię
8:
nigdy nie domyſlił/ ten ktory tych ięzykow świádom nie
9:
ieſt. A tákich Hebráiſmow naydźieſz y w tym Nowym te=
10:
ſtámenćie nie máło ná kráiu náznáczonych. Ale iuż o tym
11:
doſyć/ czemum iá nie tylko z Láćińſkiego/ ále y z Græckie=
12:
go te kśięgi przełożył/ y czemum zgodę y niezgodę Græ=
13:
ckich z Láćińſkimi kśięgámi wſzędy znáczył: poſtąpmy
14:
iuż dáley.
15:
W ſámym lepák piſmá S. ná Polſkie przekłádániu tá=
16:
kem ſię záchował/ (według náuki Auguſtyná y Hierony=
17:
má ś.)
Słowo ze ſłowá przełożono im nawięcey być mogło.
że ile być mogło/ á ile rzecz náſzá Polſka dopuſzczá=
18:
łá/ ſłowom od ſłowá przełożył/ nic nie przydawáiąc áni
19:
vymuiąc/ áni odmieniáiąc z piſmá ś. á więcey właſnośći
20:
ſłow Græckich/ y Láćińſkich/ á niżli głádkośći ábo ozdo=
21:
bnośći ſłow Polſkich folguiąc. Dla czegom też wiele
22:
Græcyſmow y Hebráiſmow/ to ieſt właſnośći mowy Græ=
23:
ckiey y Láćińſkiey w texćie náſzym vmyſlnie zoſtáwił:
24:
ktorem iednák ná kráiu máło nie wſzędy pokazał.
Słowá w texćie inſzą literą przydáne.
Gdźiem
25:
też ktore ſłowo/ ktorego w Græckim y Láćińſkim nie
26:
máſz/ dla lepſzego wyrozumienia przydáć muśiał/ tom dał
27:
inſzą literą wydrukowáć: ábyś poznał co ieſt przydátek/ á
28:
co właſne piſmo. Kiedy záſię ktore ſłowo do wyrozumie=
29:
nia potrzebne/ ácz nie w Láćinſkim/ ále w Græckim ſię
30:
náydowáło/ tedym ie też inſzą literą w texćie położył/ á ná
31:
brzegu przećiw iemu literę G. przydał/ ktora znáczy że to
32:
ſłowo w Græckim ſię náyduie. A gdźiem lepák od wła=
33:
ſnośći ſłow Láćińſkich nieco odſtąpić muſiał/ więcey ſen=
34:
ſowi ábo rozumieniu á niżli ſłowom folguiąc/
Ná niektorych mieyſcách więcey ſię ſenſowi/ niżli ſłowom dogádzáć muśiáło.
támen ied=
nák wła=



strona: 21

Do Czytelniká.21.
1:
nák właſne wyrozumienie mieyſcá/ iákom nalepiey mogł/
2:
wyráźił: ábom cokolwiek iáśniey y znáczniey z Græckie=
3:
go niżli z Láćińſkiego przełożył/ ábom wątpliwość ſłow
4:
Laćińſkich z Græckich niewątpliwych odiął. Iáko o=
5:
no: Qui te percutit in maxillam, praebe et alteram: Te=
6:
mu ktobyć dał pogębek/ náſtaw y drugiego: Y ono: Vi-
7:
detis quia nihil proficimus? Widźićie iż prozna pra=
8:
ca náſzá? Y Bonum eſt tibi vnum oculum habentem
9:
in vitam intrare. Lepiey tobie iednookim (μονογαιμον)
10:
wniść do żywota.
11:
Com też ſnádniey/ znáczniey y z lepſzym rozumienim
12:
z Greckiego á niżli z Láćinſkieo ná náſz Polſki ięzyk prze=
13:
łożyć mogł/ tegom też nie opuśćił. Iáko ná przykład/
14:
one Aoryſty Græckie/ ktorych Láćinnicy nie máią/ y prze=
15:
toż ie rozmáićie wykłádáią/ my ie z Græckiego ſłowem
16:
iednym właśnie wyrażamy: άκγσαςδεκ́ρώδκςAudiens
17:
autem Herodes, A vſłyſzawſzy Herod/ nie ſłyſząc. Tunc
18:
Herodes clam vocatis Magis (καλέσας, wezwawſzy) Te=
19:
dy Herod wezwawſzy potáiemnie Mędrcow. Et mittens
20:
eosκαι πέμψας αυτους, y poſławſzy ie/ nie śląc ie. Qui cum
21:
audiſſent regem, abierunt. A oni wyſłuchawſzy krolá po=
22:
iácháli. όι δέάκούσαντες. Et intrantes domum: ελθόντες,
23:
A wſzedſzy w dom: nie/ wchodząc w dom: Procidentes
24:
adorauerunt: vpadſzy pokłonili ſię: nie vpadáiąc: πεσόντε:
25:
Et apertis theſauris ſuis, καγ ανοιζαντες, A otwo=
26:
rzywſzy ſkárby ſwoie. Y ták wiele innych.
27:
Oprocz textu Græckiego y Láćińſkiego/ miałem też
28:
przed oczymá wſzytkie przekłády Nowego Teſtámentu
29:
Polſkie/ Krákowſki/ Brzeſki/ Nieświezki/ Budnego y
30:
Czechowicow/ á czáſem też y Czeſki: ktore mi do obierá=
31:
nia ſłow co nawłaſnieyſzych Polſkich nie máło pomogły.
32:
Lecz iż w rzeczách około wiáry y religiey ś. Chrześći=
33:
áńſkiey roſkázuie Páweł S. trzymáć ſię náuk y ſłow od
34:
ſtárſzych podánych y powierzonych/ á ſtrzedz ſię ſłow no=
wo (á



strona: 22

Przedmowá22.
1:
wo (á zwłaſzczá od hæretykow) wymyślonych: przetom
2:
ia vmyślnie záchował ſtáre one/ choćia proſte ſłowá/ kto=
3:
re Kátholickiey wiáry prawdę/ dawność/ y ceremonie
4:
iáśnie pokázuią;
Stáre ſłowá Polſkie záchowáne.
A ták poſtáremu przekłádam/ Sacerdos
5:
kápłan/ á nie ofiárnik áni ofiárownik: Eccleſia, nie zbor/
6:
ále kośćioł: templum, tákże kośćioł. Bo to nie nowiná
7:
w káżdym ięzyku/ iednym ſłowem názywáć kilká rzeczy/
8:
iáko piłá/ kłodá/ broná/ nie iednę rzecz znáczy. Synago=
9:
ga, bożnicá/ á nie ſzkołá/ áni zgromádzenie. Calix, kie=
10:
lich/ ráczey niżli kubek ábo czáſzá/ gdźie rzecz ieſt ábo o
11:
Sákrámenćie ołtarznym/ ábo też o męce. Iáko ono;
12:
Ten ieſt kielich Nowego Teſtámentu. Możećie pić kie=
13:
lich/ ktory ia pić będę? Bo ná inſzych mieyſcách przekłá=
14:
da ſię kubek. Iáko ondźie: kto da kubek źimney wody
15:
tylko w imię vczniá/ nie ſtráći ſwey zapłáty. Pœnitentia,
16:
pokutá/ nie vpámiętánie áni pokáiánie. Baptiſmus,
17:
krzeſt/ nie nurzánie áni ponurzánie. Chriſtianus, po ſtá=
18:
remu Chrześćijánin/ á nie Chriſtiánin.
Niektore ſłowá wznowione.
Scribae, legis pe=
19:
riti, legis doctores, Doktorowie/ ábo Doktorowie zakon=
20:
ni/ ráczey niżli kśięża/ zakonnicy/ ábo vczeni w piśmie/ y
21:
inne podobne. Wſzákżem też kilká zwyczáynych odmie=
22:
nił/ dla lepſzego y właſnieyſzego rzeczy wyráżenia. Bo
23:
Principes ſacerdotum, ſummi ſacerdotes, pontifices, y
24:
ſummi pontifices, áby kto nie mniemał żeby rożni byli:
25:
ponieważ miáſto tych czterzech iedno ſłowo w Græckim
26:
wſzędy położono/ ktore ieſt αςκιςετ̃ς, przeto ie też wſzędy
27:
iednym ſłowem Arcykápłany zowię:
Arcykápłani.
Bo ſię ták właſnie
28:
z Græckiego przekłáda: iáko Archiepiſcopos, Arcybi=
29:
ſkupy/ Archiduces, Arcykśiążętá/ Archiſynagogos, Ar=
30:
cybożnice/ y Zácheuſzá principem publicanorum, αργιτελόνκμ.
31:
Arcycelnikiem właſnie názywamy. Turba, wo=
32:
lałem przełożyć po ſtáropolſku Rzeſza/ á niżeli tłuſzcza/
33:
ábo tłum/ ábo lud. Bo inſze ieſt λαὸςpopulus, lud: inſza
34:
πλκ̃θος, multitudo, mnoſtwo/ á inſza οχλος, turba, rzeſza.
Rzeſza.
Diſcipulus,



strona: 23

Do Czytelniká.23.
1:
Diſcipulusμαθκτκ̀ς vczeń lepiey á niżli zwolennik. Iáko
2:
y Magiſterδιδάσκαλος náuczyćiel właſniey á niżli miſtrz:
3:
ácz też ná drugich mieyſcách Zydowſkie ſłowo Rabbi, y
4:
Græckie επιστάτκς, przekłáda ſię miſtrzem.
Słowá Zydowſkie iedne przełożone/ á drugie zoſtáwione.
Słowá nie=
5:
ktore Zydowſkie zoſtáwiłem ták iáko ie y Græckie y Lá=
6:
ćińſkie kśięgi zoſtáwiły/ wſzákże ná brzegu wyłożone: iáko
7:
Paſcha, Rama, Racha, Hoſanna: drugiem záś przełożył:
8:
iáko Amen Amen, Záprawdę záprawdę; Gehenna, piekło.
Tytuły liſtow Páwlá S.

9:
Tytuły niektore liſtow Páwłá ś. wyráźiłem iáko mniemam
10:
właśniey y grzeczniey niżli pierwey; do Korynthian/ do
11:
Epheſian/ do Philipowian/ do Koloſſan/ y do Theſállo=
12:
niczan. Bo iáko Cracouienſes po Polſku zowiemy nie
13:
Krákowienſy/ ále od Krákowá Krákowiány/ y Vilnenſes,
14:
nie Wilnenſy/ ále od Wilná/ Wilniány: ták Corynthios
15:
od Korynthu Korynthiány/ Epheſios od Ephezu Ephe=
16:
ziány/ ábo Ephezány/ Coloſſenſes od Koloſſu/ Koloſſány/
17:
(iáko od Káliſzá/ Káliſzány/ á nie Káliſſyenſy) Theſſaloni-
18:
cenſes od Theſſáloniki/ Theſſáloniczány/ Philippenſes od
19:
miáſtá Philipowá Philipowiány: á nie Philipenſy/ Theſ=
20:
ſálonicenſy/ Koloſſenſy. Wſzákże ná tym máło. Wolno
21:
káżdemu zwáć iáko ſię mu podoba. Mnie doſyć pokázáć/
22:
że ſię y to nie sſtáło bez przyczyny. Ale o texćie doſyć/ te=
23:
raz też o Annotácyách powiedźieć potrzebá.
Annotácye dwoiákie.

24:
Annotácye/ to ieſt przydátki/ ábo przypiſki w tym No=
25:
wym Teſtámenćie ſą dwoiákie. Iedne krotſze ná brzegu
26:
przy texćie: á drugie dłużſze ná końcu máło nie po káżdym
27:
Rozdźiale położone. Te co ná brzegu/ rozmáite ſą.
1.
Rożne czytánia z Bibliey Plántinowey.
Bo
28:
naprzod znáczą ſię rożne czytánia/ ktore ſą w Bibliey
29:
Plántinowey od Lowáńſkich Theologow z rozmáitych
30:
kśiąg Láćińſkich ręką piſánych/ Græckich y Syryiſkich
31:
zebráne y náznáczone. Iáko Mátth: 3. ꝟ. 2. miáſto te=
32:
go co ieſt w texćie " przybliży ſię'. maſz ná brzegu " przybli=
33:
żyło ſię/ 4 L. K. G. S. Co znáczy/ że ſię te ſłowá ták náy=
34:
duią we czterzech exemplarzách ſtárych Láćińſkich ręką
Dpiſánych/



strona: 24

Przedmowá24.
1:
piſánych/ á k temu w Krolewſkich Láćińſkich/ w Græ=
2:
ckich y w Syryiſkich. Mátth: 4. ꝟ. 10. maſz gwiazdkę
3:
miedzy tymi ſłowy: Podź precz * ſzátánie: á ná brzegu
4:
przy gwiazdce te ſłowá * zá mną 4 L. G. Co znáczy/ że te
5:
dwie ſłowie/ zá mną/ máią w texćie ná tym mieyſcu gdźie
6:
gwiazdká ieſt/ czwory kśięgi ſtáre Láćińſkie ręką piſáne/
7:
y k temu Græckie Krolewſkie. Mátth: 9. ꝟ. 18. przed
8:
tym ſłowem - Pánie ' /naydźieſz rożenek wyráżony/ á ná
9:
brzegu drugi przećiw iemu/ tym ſpoſobem -13 L. G. S. Co
10:
znáczy że troienaśćie kśiąg Láćińſkich ſtárych ręką piſá=
11:
nych/ á k temu Græckie y Syryiſkie nie máią tu w texćie
12:
tego ſłowá/ Pánie. Toż o inſzych podobnych rozumiey.
2.
Rożnośći zNoweoTeſtámentu Græckiego Krolewſkiego zebráne.

13:
Powtore ſą ná brzegu rożnice drugie odemnie ſámego/
14:
znaſzáiąc text Græcki Krolewſki z Láćińſkim/obaczone
15:
y náznáczone/ ktorych Biblia Plántinowá nie ma. Iáko
16:
Mátth: 1. ꝟ. 18. Gdy * byłá: maſz ná brzegu/ * bowiem
17:
G. co znáczy/ że Græckie Krolewſkie exemplarze to ſło=
18:
wo Bowiem/ przydawáią/ ták czytáiąc: Gdy bowiem by=
19:
łá. Máth: 2. ꝟ. 11. " naleźli'/ á ná brzegu/ " vyrzeli. G. Co
20:
znáczy/ że w Græckim Krolewſkim miáſto tego ſłowá
21:
Náleźli/ ſtoi/ Vyrzeli. Mátth: 6. ꝟ. 14. przy tych ſłowiech
22:
z rożenkiem/ - grzechy wáſze/ ná brzegu ták ſtoi: -G. co
23:
známionuie/ że tych dwu ſłow/ Grzechy wáſze/ w Græ=
24:
ckich Krolewſkich nie máſz. A tákie rożnice z ſámego
25:
textu Græckiego Bibliey Krolewſkiey zebráne/ poſpoli=
26:
ćie máią tę ſámę literę G. ná brzegu przypiſáną: z ktorych
27:
wnet obaczyſz/ co ſię ináczey/ co mniey ábo więcey w Græ=
28:
ckich Krolewſkich/ á niżli w náſzych Láćińſkich náyduie.
3.
Záczáłá.

29:
Potrzećie maſz też po brzegu Záczáłá/ to ieſt Rozdźiały
30:
Słowieńſkie y Ruſkie wſzędy przypiſáne: á to prze to/ áby
31:
ſię ten Teſtáment nie tylko nam Polakom/ ále y Ruſna=
32:
kom y Słowiánom/ (ktorzy dáleko inſze y krotſze á niżli
33:
my Rozdźiały máią) przygodźić mogł. Dla czego też w
34:
Nowym teſtámenćie Budnego y Czechowicá te Záczáłá
ſą przydá=



strona: 25

Do Czytelniká.25.
1:
ſą przydáne.
4.
Wykłády ſłow trudnieyſzych.
Poczwarte/ maſz po brzegu wykłády ſłow y
2:
ſentenciy trudnieyſzych/ poſpolićie przy tákim znáku ". Iá=
3:
ko Mátth: 2. ꝟ. 3." pokłonić ſię/ maſz ná brzegu wykład
4:
tego ſłowá/ " chwałę oddáć ábo pokłon czynić. Bo ſię też
5:
ták ſłowo Adorare wyłożyć może. Y niżey ꝟ. 18. ' w Ra=
6:
mie/ " to ieſt/ ná wyſokośći: y ták indźie wſzędy. Popiąte
5.
Hebráiſmy.

7:
maſz y Hebráiſmy/ to ieſt ſpoſoby właſnośći Zydowſkiey
8:
mowy máło nie wſzędy náznáczone.
6.
Ewángelie y Epiſtoły Niedzielne y odświętne.
Poſzoſte maſz też ná
9:
brzegu położono/ kędy ſię ktora Ewángelia ábo Lekcya z
10:
liſtu Apoſtolſkiego/ ná ktorą niedźielę/ ábo ná ktore świę=
11:
to poczyna/ y rączkę gdźie ſię kończy. Náoſtátek ſą też
12:
ná brzegu náznáczone częśći Ewángeliey/ y inſzych kśiąg
13:
y liſtow Apoſtolſkich:
7.
Częśći kśiąg Nowego Teſtámentu.
á czáſem też y ánnotácye ktore na=
14:
leżą ku potwierdzeniu Kátholickiey wiáry/ á ku obáleniu
15:
przewrotnych náuk kácerſkich/ ktore ſię ná brzegu sſtáwić
16:
mogły. Bo inſze dłużſze tym podobne zá káżdym Rozdźia=
17:
łem ſą przydáne.
8.
Annotácye zá Kátholicką wiárą.

18:
Ná drugim záſię brzegu wnętrznym ſą naprzod miedzy
19:
liniámi nie tylko liczby wierſzow káżdego rozdźiału roz=
20:
ſádzone/ ále y litery A, B, C, D, E, F, G, miedzy tymiſz li=
21:
niámi/ ktorymi inſze kśięgi co wierſzow nie máią/ cząſtki
22:
Rozdźiałow dla prędſzego náleźienia dźielą.
9.
Wierſze z liczbámi ſwemi.
10.
Litery Rozdziałow.
11.
Concordántie.
Dáley záſię
23:
miedzy ſzyrſzymi liniámi/ ná tymże wnętrznym brzegu/
24:
ſą Concordántiæ ábo mieyſcá podobne ták z Nowe=
25:
go iáko y z Stárego Teſtámentu popiſáne/ káżde z roz=
26:
dźiałem y z wierſzem ſwoim/ y nád to z literą/ ktora czą=
27:
ſtkę rozdźiału známionuie.
12.
Litery máłe Concordánciy.
A żeby ſię te Concordántiæ
28:
nie mieſzáły/ przydáne ſą do nich/ y w texćie przećiwko
29:
nim litery máłe/ a b c d. y inne: ábyś wiedźiał/ ktora Con=
30:
cordántia ktorym ſłowom ſłuży.
13.
Náuki y przeſtrogi.

31:
Drugie Annotácye dłużſze/ ktorem názwał Náuki y
32:
Przeſtrogi/ ſą máło nie po káżdym Rozdźiale położone;
33:
ktore oprocz wykłádow niektorych mieyſc trudnieyſzych/
34:
oſobliwie te mieyſcá pokázuią/ y krotko wykłádáią/ ktore
D 2ábo hære=



strona: 26

Przedmowá26.
1:
ábo hæretycy pſuią y fałſzuią/ náćiągáiąc ich zá wymyſły
2:
ſwemi: ábo ktore wiárę náſzę Kátholicką przećiwko ich
3:
błędom znácznie potwierdzáią.
Skąd zebráne
A te Annotácye częśćią
4:
z ſámego piſmá S. częśćią też z wykłádu ſtárych onych
5:
Oycow y Doktorow kośćielnych/ ktorych imioná máło
6:
nie wſzędy ſą położone/ częśćią też y z nowych/ á ná imię
7:
z Bellárminá/ y z Annotácyi Nowego teſtámentu An=
8:
gielſkiego od Kátholikow w Remśie we Fráncyey Ro=
9:
ku Páńſkiego 1582. wydánego/ ſą zebráne: áby ſię po=
10:
kazáło iż wſzytko piſmo S. wſzędy ieſt zá Kátholikámi/
11:
przećiwko tym/ ktorzy ſię rzkomo ſámego piſmá trzymá=
12:
ią/ y przeto ſię Ewángelikámi názywáią: gdyż popraw=
13:
dźie nie Ewángeliey/ ále mozgu y widzenia ſwego/ ábo
14:
miſtrzow ſwoich/ Lutrá/ Kálwiná/ Serwetá ábo Ariuſzá
15:
mocno ſię trzymáią.
14.
Argumentá káżdych kśiąg.

16:
Przed káżdymi záſię kśięgámi/ Summy ich/ iáko y przed
17:
káżdym Rozdźiałem Argumentá ábo Summy Rozdźiału
18:
káżdego ſą położone/ y liczbámi wierſzow poznáczone:
19:
ábyś káżdą rzecz ktorey ſzukaſz/ mogł tym rychley ználeść.
15.
Argumentá Rozdziałow.
16.
Porownánie Ewángeliſtow

20:
Przydáliſmy też ná przodku Summę y porządek hiſto=
21:
riey Ewángeliey S. ze czterech Ewángeliſtow zebrány/
22:
ná ſwe cząſtki y látá ktorych ſię co dźiało ták rozdźielony/
23:
że z niego wnet obaczyſz/ ktorą cząſtkę Ewángeliey wſzy=
24:
ścy czterey Ewángeliſtowie/ ktorą záſię trzey/ ábo dwáy/
25:
ábo tylko ieden/ y w ktorym Rozdźiale opiſuie. Co też do
26:
wyrozumienia y znieśienia piſmá ś. ieſt bárzo potrzebno.
27:
Tymże ſpoſobem ná dwu tabliczkách ſpiſáliſmy porzą=
28:
dnie dźieie/ ſpráwy/ drogi/
17.
Dzieie Piotrá y Páwłá S.
y pielgrzymowánia przedniey=
29:
ſzych dwu Apoſtołow Páńſkich/ Piotrá y Páwłá S. ktore
30:
też do wyrozumienia piſmá S. á zwłaſzczá dźieiow y li=
31:
ſtow Apoſtolſkich/ wiele pomagáią: ktore naydźieſz po
32:
Dźieiách Apoſtolſkich położone.
33:
Nákoniec położyliſmy ná końcu Regeſtr doſtáteczny
18.
wſzytkich



strona: 27

Do Czytelniká.27.
RegeſtrNoweoTeſtámentu.
1:
wſzytkich náuk y rzeczy zbáwiennych/ ktore ſię w tych S.
2:
kśięgách Nowego Teſtámentu zámykáią.
3:
A ták kończąc iuż tę Przedmowę/ Czytelniku miły; ia
4:
to cożkolwiek ieſt prace w tych kśięgách podiętey/ Pánu
5:
á Zbáwićielowi náſzemu IESV CHRISTVSOWI (kto=
6:
ry nam te ſkárby niebieſkie ſłowá ſwego świętego ná ten
7:
świát przynieść/ y wolą ſwą naświętſzą ták náuką iáko y
8:
przykłády żyćia ſwego obiáwić y pokázáć raczył) przez rę=
9:
ce błogoſłáwioney Pániey náſzey/ Pánny y mátki iego
10:
MARIEY (przez ktorą nam y ſam śiebie y wſzytkie dobrá
11:
ſwe podáć raczył) ná więtſzą cześć y chwałę iego/ y ná
12:
pożytek zbáwienny kośćiołá iego y duſz ludzkich nadroż=
13:
ſzą krwią iego odkupionych/ pokornie oddawam y ofiáru=
14:
ię. Y o to pilnie proſzę/ ábyś y ty/ y káżdy ktory iáki poży=
15:
tek zbáwienny z tych kśiąg odnieśie/ nie mnie niegodne=
16:
mu (ktory ſam od śiebie nic dobrego nie mam iedno grze
17:
chy) ále temuż Pánu y Bogu náſzemu (od ktorego iáko
18:
wſzytko dobre ná wſzytkie pochodźi/ ták też ku iego ſáme=
19:
go czći y chwale ma być obracáne) ze mną podźiękował:
20:
y onemu ſámemu wſzytkę cześć y chwałę ze wſzego dobre=
21:
go záwſze y wſzędy zupełnie oddawał. Iać iáko zá tę y zá
22:
inne prace moie zapłáty y dźięki od ludźi dobrych y pobo=
23:
żnych nie żądam: ták ſię też potwarzy y niewdźięcznośći
24:
od złych y vpornych nie lękam: y owſzem ią zá wielkie bło
25:
goſłáwieńſtwo poczytam. Mamy wſzyścy nád ſobą ſę=
26:
dźiego ſpráwiedliwego/ ktory iáko widźi ſercá y myśli ká=
27:
żdego/ ták też káżdemu odda y zápłáći według zaſług y
28:
vczynkow iego. Ty Chrześćijáńſki bráćie/ ieſli poczuieſz
29:
pożytek z vżywánia tego Nowego Teſtámentu; pomożże
30:
mi Páná Bogá prośić (bez ktorego nic dobrego nie rzkąc
31:
ſpráwić y wykonáć/ ále áni począć áni pomyślić nie mo=
32:
żemy) ábyś mogł mieć w rychle nie tylko Pſáłterz Dawi=
33:
dow/ ktory iuż ieſt máło nie gotowy/ ále y wſzytkie kśięgi
34:
zakonu ſtárego z tákąż pilnośćią ná náſz Polſki ięzyk prze=
D 3łożone.



strona: 28

Znákow rozmáitych28.
1:
łożone. A w tym czáśie chceſzli być błogoſłáwiony/ ko=
2:
chayże ſię w zakonie Páná y Miſtrzá twego IESV CHRI=
3:
STA, á rozmyſlay w nim vſtáwicznie we dnie y w nocy/
4:
chwaląc Páná Bogá/ y dźiękuiąc mu zá niewymowne
5:
dáry y dobrodźieyſtwá iego. A z tym ſię miey dobrze: á
6:
mnie też grzeſznego w ſwych modlitwách nie rácz prze=
7:
pomináć. W Krákowie v ś. Bárbáry/ 20. dniá
8:
Kwietniá. Roku od Národzenia Páná
9:
y Bogá náſzego. MDXCIII.
10:
Znákow rozmáitych ktore ſą w tych kśię=
:
gách wyłożenie.

11:
W ſámym texćie ſą te ’ *

12:
Ten kluczyk znáczy początek wierſzá káżdego/ ktorego
13:
liczbá ná kráiu przećiw iemu ieſt położona.

14:
Kommá/ ábo pułkołká ná wierzchu przy końcu ſłowá
15:
wyráżone/ znáczy koniec rożnego czytánia/ ktore ná krá=
16:
iu ieſt pokazáne.
*

17:
Rączká lepák znáczy koniec tey cząſtki Ewángeliey
18:
ábo Epiſtoły/ ktorą w kośćiele w Niedźiele ábo w Swię=
19:
tá ábo w Poſty czytáią.
1. 2. 3. 4.

20:
Liczby w Argumenćiech abo w Summáriuſzách Roz=
21:
dźiału káżdego rozſádzone/ znáczą wierſze Rozdźiału/ do
22:
ktorych należy oná Summá.
23:
W texćie y ná brzegu náyduią ſię te * - " "
24:
y litery máłe/ a b c d, et c.
*

25:
Gwiazdká znáczy/ iż te ſłowá ktore ná brzegu przy tá=
26:
kieyże gwiazdce ſą położone/ náyduią ſię w innych kśię=
27:
gách ná brzegu náznáczonych/ná tym mieścu kędy gwia=
28:
zdká w texćie ieſt wyráżona.
Rożenek



strona: 29

Wyłożenie.29.
-
1:
Rożenek záſię znáczy/ że te ſłowá ktore zá nim idą w
2:
texćie áż do pułkołká ná wierzchu przy końcu ſłowá poło=
3:
żonego/ nie náyduią ſię w tych kśięgách/ ktore ná brzegu
4:
przy tákimże rożenku ſą náznáczone.
" ’

5:
Tákie záś dwie kreſce známionuią/ iż miáſto ſłow kto=
6:
re ſię miedzy nimi á miedzy pułkołkiem ná wierzchu przy
7:
końcu ſłowá położonym znáyduią/ inne kśięgi inſze ſłowá
8:
máią/ przy tákimże znáku ná brzegu wyráżone.
9:
Ták iż gwiazdka znáczy kiedy co więcey; rożenek zás
10:
kiedy co mniey; á ten znák " ’ kiedy co ináczey inſze kśięgi
11:
niżli náſze máią.
"

12:
Tákie dwie kreſce lepák ná brzegu wyráżone/ známio=
13:
nuią wykład ſłow trudnieyſzych w texćie przy tymże zná=
14:
ku położonych: ábo vkázuią do ktorego ſłowá należy An=
15:
notácya ná brzegu przy tákimże znáku położona. Acz czá=
16:
ſem y ten znák " miáſto tego " naydźieſz wyráżony. Iáko
17:
łácna ieſt w tych drobiozgách omyłká.
a. b. c. d.

18:
Máłe litery przy liczbách ábo konkordántiách ná w=
19:
nętrznym brzegu/ y przy ſłowiech w texćie położone/ po=
20:
kázuią do ktorych ſłow należy ktora konkordántia ná
21:
brzegu wyráżona.
Słowá máłą literą w texćie wyráżone.

22:
Słowá máłą literą w texćie wyćiśnione/ ſą przydáne
23:
dla lepſzego wyrozumienia/ ábo z Græckiego/ ieſli przeći=
24:
wko im naydźieſz ná brzegu literę G. ábo z wykłádáczow
25:
piſmá ś. choć ſię w texćie náſzym Láćińſkim nie náyduią.
26:
Ná ſámym brzegu náyduią ſię te, L. G. NL.
27:
NG. K. S. wł: Hebráiſm.
28:
L. Znáczy kśięgi Láćińſkie ſtáre/ nie drukowáne ále rę=
29:
ką piſáne/ ktorych liczbá częſto ieſt przydána/ tym ſpoſo=
30:
bem 1L.2L.3L.4L. To ieſt/ ták ſię náyduie w iednym/
31:
ábo we dwu/ ábo we trzech/ ábo we czterzech (y tákże
32:
też dáley) ręką piſánych kśięgách Láćińſkich.
33:
NL. Znáczy/ iż niektore Láćińſkie kśięgi ſtáre ręką pi=
34:
ſáne/ ták máią.
G. Znáczy



strona: 30

Znákow rozmái: wyłożenie.30.
1:
G. Znáczy Græckie kśięgi/ ktore ſię náyduią w Bibliey
2:
Krolewſkiey w Antorfie v Plántiná drukowáney.
3:
NG. ábo GN. Znáczy/ że niektore inne Græckie ták
4:
czytáią.
5:
K. Známionuie kśięgi Láćińſkie Krolewſkie/ ktore ſą
6:
w Bibliey Plántinowey.
7:
S. Syriyſkie kśięgi/ ktore w teyże Bibliey ſą wydru=
8:
kowáne.
9:
wl: znáczy właſnie: ábo właſny przekład ſłowá z Lá=
10:
ćińſkiego/ ábo z ktorego innego ięzyká.
11:
Hebraiſ. znáczy Hebráiſm/ to ieſt właſność Hebreyſkiey
12:
ábo Zydowſkiey mowy/ ktora v nas nie ieſt we zwyczáiu.
13:
Græciſm, tákże właſność Græckiey mowy.
14:
Záczálá ſą Rozdźiały Słowieńſkie/ iákom w Przed=
15:
mowie powiedźiał. Porządek kśiąg Nowego Teſtámentu.
kolumna: a
IIII. EWANGELIE.
1:
Według Máttheuſzá.
2:
Według Márká.
3:
Według Lukaſzá.
4:
Według Ianá. DZIEIE APOSTOLSKIE.XIIII. liſtow Páwłá S.
5:
Do Rzymian.
6:
Do Korynthian pierwſzy.
7:
Do Korynthian wtory.
8:
Do Gálátow.
9:
Do Ephezian.
10:
Do Philipowian.
11:
Do Koloſſan.
12:
Do Theſſálonicz: pierwſzy.
kolumna: b
1:
Do Theſſáloniczan wtory.
2:
Do Tymotheuſzá pierwſzy.
3:
Do Tymotheuſzá wtory.
4:
Do Tytuſá.
5:
Do Philemoná.
6:
Do Zydow. VII. liſtow Powſzechnych.
7:
S. Iákubá Apoſtołá.
8:
S. Piotrá pierwſzy.
9:
S. Piotrá wtory.
10:
Ianá S. pierwſzy.
11:
Ianá S. wtory.
12:
Ianá S. trzeći.
13:
S. Iudáſá Apoſtołá.
14:
OBIAWIENIE Ianá S.
Summá



strona: 31

31.
1:
Summá Nowego Teſtámentu.

2:
K
Tora byłá Summá Stárego Teſtámentu/ to ieſt Chriſtus Pan y
3:
kośćioł iego (iáko Auguſtyn S. náucza) táż też właśnie ieſt Sum
4:
má nowego.
Koniec zakonu Chriſtus/ y kośćioł iego.
Bo/ iáko tenże Auguſtyn powieda/ w ſtárym Teſtámenćie
5:
ieſt zákryćie nowego: á w nowym ieſt obiáwienie ſtárego. Y ná dru
6:
gim mieyſcu. W ſtárym/ práwi/ Teſtámenćie ieſt nowy zákryty; á w
7:
nowym ieſt ſtáry odkryty. Y przetoż Zbáwićiel náſz powiedźiał. Iż
8:
nie przyſzedł rozwięzowáć zakonu ábo Prorokow; ále ie wypełnić.
9:
Bo wam (mowi) prawdziwie powiedam; Poki nie przeminie niebo y
10:
ziemiá, iedno iotá áni kreſká iedná nie przeminie z zakonu/ áż ſię wſzytko
11:
wypełni. Ktorymi ſłowy iáśnie pokázuie; iż nowy Zakon nie ieſt nic
12:
inſzego/ iedno wypełnienie ſtárego.
Nowy Teſtáment ma 4. głowne częśći. Ewangelie. Dzieie Apoſtolſkie. Obiáwienie Ianá S. Liſty Apoſtolſkie.

13:
A ták przyſtępuiąc do czterech częśći głownych Nowego Teſtámen=
14:
tu: Naprzod Ewángelie opiſuią nam Chriſtá Páná/ ktorego ſtáry Za
15:
kon obiecował; á to począwſzy od przyśćia iego ná ten świát/ áż do
16:
wyśćia z niego. Dzieie zás Apoſtolſkie opiſuią kośćioł iego; iáko ſię
17:
począł od Ieruzálem głownego miáſtá Zydowſkiego: á iáko ſię roz=
18:
ſzerzył y przenioſł do Pogan/ y do miáſtá ich głownego Rzymu.
19:
Obiáwienie lepák Ianá S. ma w ſobie proroctwá áż do ſkończenia te=
20:
goż kośćiołá/ ktore będźie przy dokonániu świátá. Liſty nákoniec
21:
Apoſtolſkie báwią ſię częśćią wykłádániem tych rzeczy y queſtiy/ o kto=
22:
rych ná on czás wątpienie było/ y nápotym być mogło: częśćią náu=
23:
kámi o pobożnym żywoćie Chrześćijáńſkim/ y o dobrym porządku
24:
kośćielnym.
25:
Summá czterech Ewángeliy.

26:
E
Wángelie máią w ſobie hiſtoryą żywotá Páná náſzego Ieſuſá
27:
Chriſtuſá: y iáśnie pokázuią/ że on ieſt Chriſtuſem/ Meſſyaſzem/
28:
ábo Krolem Zydowſkim:
Ewángelie co w ſobie máią.
od Páná Bogá Pátryárchom y Oycom
29:
świętym przed zakonem/ y potym w zakonie przez Moyzeſzá obiecá=
30:
nym: á iż ieſt prawdziwym Synem Bożym y práwym Bogiem/ ktory
31:
náturę człowieczą z Pánny przyiął dla zbáwienia świátá. O czym
32:
Ian S. Ewángeliſtá naiáśniey wypiſał. K temu opiſuią/ iáko tego
33:
Páná y Meſſyaſzá ná świát zeſłánego Zydzi z ſzczyrey ſwey złośći y śle=
34:
poty/ przyiąć niechćieli; ále zawſze ſzukáli śmierći iego: ktorą on ná=
35:
koniec dobrowolnie podiąć raczył dla odkupienia świátá. A przetoż
Eſpráwiedli=



strona: 32

Summá czterech Ewángeliy.32.
1:
ſpráwiedliwie záſłużyli/ áby ie Pan Chriſtus opuśćił/ y odiął od nich
2:
kroleſtwo y kośćioł ſwoy/ á przenioſł gi do Pogánow. Dla ktorego ko=
3:
śćiołá zgromádzenia/ obrał dwunaśćie Apoſtołow/ z ktorych iednego
4:
przełożył nád wſzytkimi.
5:
Hiſtorya Ewángeliey ś. nápiſána ieſt od czterech/ ktorzy v Ezechielá
6:
Proroká y w Obiáwieniu czterzem zwierzętom ſą przyrownáni; wedle
7:
tego/ iáko ktory záczął kśięgi ſwoie. S. Máttheuſz ieſt przyrownan
8:
człowiekowi: iż poczyna od rodzáiu Páná Chriſtuſowego według
9:
człowieczeńſtwá iego.
Czterey Ewángeliſtowie.
S. Márek przypodobion Lwowi: iż poczyna
10:
od przepowiedánia Ianá S. krzćićielá głoſu wołáiącego/ á iáko Lwá
11:
ryczącego ná puſzczy. S. Lukaſz przyrownan Cielcowi: iż poczyna
12:
od kápłaná zakonu ſtárego (to ieſt od Zácháryaſzá oycá S. Ianá) kto=
13:
rego vrząd był ćielce ofiárowáć. A S. Ian figurowan w Orle: iż po=
14:
czyna od boſtwá Páná Chriſtuſowego/ y ták wyſoko lata/ że wyżſzey
15:
wzlećieć nie ieſt rzecz podobna.
16:
Trzey pierwſzy Ewángeliſtowie doſyć ſzeroce opiſuią/ co Pan Chri=
17:
ſtus czynił w Gálileiey po wſádzeniu Ianowym do więzienia. Dla
18:
czego Ian S. Ewángeliſtá/ ktory po wſzytkich piſał/ opuśćił ſpráwy
19:
iego w Gálileiey (wyiąwſzy iednę ábo dwie/ o ktorych inni Ewánge
20:
liſtowie nic nie piſáli: iáko o vzdrowieniu ſyná krolikowego/ á o
21:
onym dziwnym chlebie/ o ktorym do Káphárnáitow mowił/ że go im
22:
mogł y chćiał dáć:) Y powieda naprzod/ co Pan Ieſus czynił/ poki ie
23:
ſzcze Ian krzćićiel przepowiedał y krzćił: potym po wſádzeniu Iano=
24:
wym/ co czynił w Iudſkiey ziemi/ ná káżdy rok/ ná święto Páſchy ábo
25:
Wielkonocne. Ale o męce iego wſzytcy doſyć ſzeroce piſáli.
26:
Kędy wiedzieć mamy/ że ode krztu Páná Chriſtuſowego/ ktory był
27:
ſzoſtego dniá kśiężycá Styczniá/ kiedy Pánu náſzemu poczęło być trzy=
28:
dzieśći lat/ áż do męki iego/ liczą trzy látá y trzy mieśiące:
29:
w ktorych iednák były cztery Páſchy/ ábo
30:
świętá Wielkonocne.
Summá



strona: 33

33.
1:
Summá y porządek Hiſtoryey Ewánge=
2:
liey świętey/ ze czterech Ewángeliſtow zebrá=
3:
ny/ y ná ſwe częśći y látá/ ktorych ſię co
4:
dźiało/ rozdźielony.

5:
A przytym porownánie Ewángeliſtow/ y iáſne pokazánie/ o
6:
czym wſzyścy czterzey/ o czym trzey/ o czym dwáy/ ábo tylko
7:
ieden/ y w ktorym Rozdziale piſze. kędy M. Máttheuſzá/ R.
8:
Márká/ L. Lukaſzá/ á I. Ianá znáczy.
Pierwſza część o dziećińſtwie Páná Ieſuſowym.

9:
1 Národzenie Páná Chriſtuſowe przede wſzemi
10:
wieki.
11:
2 Anioł Gábriel Zácháryaſzowi poczęćie Iano=
12:
we opowieda.
13:
3 Tegoż ániołá poſelſtwo do Pánny Máriey/ y
14:
wćielenie Páná Chriſtuſowe.
15:
4 Pánná Máriá Helżbietę náwiedza: Ianowe
16:
národzenie y obrzezánie.
17:
5 Anioł oznaymia Iozephowi/ iż Mária mał=
18:
żonká iego poczęłá z Duchá świętego.
19:
6 Narod Páná Ieſuſow według ćiáłá.
20:
7 Národzenie Páná Chriſtuſowe w Bethleem/
21:
y obrzezánie.
22:
8 Mędrcy ze wſchodu ſłońcá przyſzedſzy/ czynią
23:
pokłon Pánu Chriſtuſowi.
24:
9 Chriſtus ofiárowan w kośćiele/ od Symeoná
25:
y Anny był poznány.
26:
10 Iozeph z dźiećięćiem y z mátką iego vćieka
27:
do Egiptu; y dźiewiątego roku wraca ſię
28:
do Názárethu.
Roku Páńſkiego/ 9.

29:
11 Ieſus we dwunaśćie lećiech/ náleźion w ko=
30:
śćiele miedzy Doktorámi.
Roku Páńſkiego/ 12.

31:
12 Ian krzćićiel każe y krzći na puſzczy: od kto=
32:
rego y Pan Chriſtus okrzczon.
33:
13 Pośći ſię czterdźieśći dni/ y da ſię knśić ſzátánowi.
II. część o przygotowániu ná obiáwienie iego. Roku P. 31.
E 2Ian



strona: 34

Summá y porządek34.
1:
14 Ian iáwne świádectwo dáie o Chriſtuſie po=
2:
ſłom Zydowſkim/ ludowi/ y właſnym v=
3:
czniom ſwoim.
4:
15 Chriſtus czyni ſwoie pierwſze cudo/ odmieniá=
5:
iąc wodę w wino ná weſelu.
6:
16 W święto Páſchy wyrzuca kupuiące/ y prze=
7:
dáiące w kośćiele/ oznáymuiąc Zydom ś=
8:
mierć y zmartwychwſtánie ſwoie.
PIERWSZA PASCHA.Roku Páńſkiego/ 31.

9:
17 Vczy Nikodemá w nocy/y krzći w Iudſkiey
10:
źiemi przez poſługę vczniow ſwoich. Zkąd
11:
ſię wſzczyna pytánie v Ianá/ o tym krzćie
12:
dwoiákim.
13:
18 Ian Krzćićiel wſádzon do ćiemnice od Hero=
14:
dá/ że go ſtrofował z cudzołoſtwá iego.
III. część od czáſu/ ktorego ſię począł okázowáć przez kazánie y cudá

15:
19 Po wſádzeniu Ianá/ wraca ſię Pan Chri=
16:
ſtus do Gálileiey/ przez Sámárią/ y rozma=
17:
wia z Sámárytánką.
18:
20 Vzdrawia ſyná krolikowego.
19:
21 Przepowiáda w Gálileiey/ y ſławá ſię o nim
20:
ſzeroko roſchodźi.
21:
22 Wzywa czterech vczniow w łodźi/ y náśládu=
22:
ią go.
23:
23 Opętánego wybawia w bożnicy.
24:
24 Vzdrawia świekrę Piotrowę/ y inne rozmái=
25:
te chore.
26:
25 Odpráwuie trzech/ ktorzy go chćieli náśládowáć.
27:
26 Vśmierza nawáłność ná morzu.
28:
27 Vzdrawia 2. opętánych w kráinie Gerázeń=
29:
ſkiey/ y dopuſzcza czártom wſtąpić w wieprze.
30:
28 Vzdrawia powietrzem ruſzonego/ przez pię=
31:
tro ſpuſzczonego.
32:
29 Wzywa Máttheuſzá ze cłá: á z vczniámi Ia=
33:
nowymi y Phárizáyſkimi o pośćie rozmawia.
34:
30 Ożywia corkę Arcybożniczego/ y vzdrawia
niewiáſtę



strona: 35

Hiſtoryey Ewángeliey S.35.
1:
niewiáſtę ćierpiącą krwáwą niemoc.
2:
31 Dwu ślepych oświeca y opętánego vzdrawia.
3:
32 Vzdrawia w Sobotę onego/ ktory leżał v ow=
4:
czey ſadzáwki/ od trzydźieśći ośmi lat cho=
5:
robą złożony.
WTORA PASCHA.Roku Páńſkiego/ 32.

6:
33 Strofuie Pháryzeuſze/ zá złe máiące vczniom
7:
iego/ że kłoſy wyćieráli w dźień Sobotny.
8:
34 Vzdrawia w ſzábát w bożnicy/ máiąceo vſchłą
9:
rękę/ y ſtrofuie Pháryzeuſze prze to obráżone.
10:
35 Obiera dwunaśćie Apoſtołow/ y czyni ná go=
11:
rze ono oſobne kazánie o błogoſłáwień=
12:
ſtwách y o doſkonáłośći Chrześćijáńſkiey.
13:
36 Vzdrawia trędowátego.
14:
37 Vzdrawia ſługę Setnikowego.
15:
38 Ożywia ſyná wdowy przed miáſtem Naim.
16:
39 Ian poſyła z więźienia vcznie ſwoie.
17:
40 Odpuſzcza grzechy Máriey Mágdálenie/
18:
przekłádáiąc ią dáleko nád Pháryzeuſzá/ kto=
19:
ry ią był wzgárdźił.
20:
41 Vzdrawia onego ktory miał czártá głuchego
21:
y niemego/ y ſtrofuie bluźnierſtwo Pháry=
22:
zeuſzow.
23:
42 Záchowuiące ſłowo iego/ przekłáda nád ro=
24:
dźice/ bráty/ y powinne ſwoie.
25:
43 Podobieńſtwo śieiącego.
26:
44 Podobieńſtwo o kąkolu/ o naśieniu roſtącym
27:
kiedy ludźie ſpáli. O gorczycznym źiárnie/ y
28:
o kwáśie.
29:
45 Podobieńſtwo o ſkárbie zákrytym w roli/ o
30:
perle drogiey/ y o niewodźie.
31:
46 Vcząc w Názárećie/ ſtrofuie ludźie z niedo=
32:
wiárſtwá.
33:
47 Poſyła dwunaśćie Apoſtołow ná kazánie.
34:
48 Ianá śćináią/ á ſławá o Ieſuśie przycho=
E 3dźi do



strona: 36

Summá y porządek36.
1:
dźi do Herodá.
2:
49 Pięć tyſięcy ludźi pięćiorgiem chlebá náſyca.
3:
50 Chodźi po morzu/ y Piotrowi tákże chodźić
4:
każe.
5:
51 V Káphárnáitow czyni rzecz o mánnie/ y o
6:
práwym chlebie/ ktory sſtąpił z niebá.
TRZECIA PASCHA.Roku P. 33.

7:
52 Strofuie Pháryzeuſze/ ktorzy zá złe mieli v=
8:
czniom iego/ iż iadáli nieumywſzy ręku.
9:
53 Vzdrawia corkę Chánáneyſkiey niewiáſty.
10:
54 Vzdrawia człowieká głuchego y niemego.
11:
55 Siedmiorgiem chlebá cztery tyśiące ludźi
12:
náſyca.
13:
56 Strofuie Pháryzeuſze/ ktorzy żądáli cudu/ y
14:
vcznie ſwe nápomina/ áby ſię ſtrzegli kwá=
15:
ſu ich.
16:
57 Vzdrawia ślepego v Bethſáidy.
17:
58 Piotrowi wyznawáiącemu/ iuż Ieſus ieſt Sy=
18:
nem Bogá żywego/ obiecuie klucze krole=
19:
ſtwá niebieſkiego/ y mękę ktorą miał w Ie=
20:
ruzálem podiąć/ opowieda.
21:
59 Páńſkie przemienienie.
IIII. część od czáſu ktorego Pan przepowiedáć począł vczniom ſwoim że miał iść do Hieruzálem y tám wiele ćierpieć.

22:
60 Wyrzucá czártá/ ktorego vcznie wyrzućić
23:
nie mogli/ zálecáiąc im poſt y modlitwę.
24:
61 Płáći dwie dydráchmie/ zá ſię y zá Piotrá/
25:
pułtálárkiem w gębie rybiey od Piotrá ná=
26:
leźionym.
27:
62 Vczniow ſpieráiących ſię o przodkowánie ná=
28:
ucza pokory.
29:
63 Potępia tych/ ktorzy gorſzą málutkie.
V. część o przyśćiu do Iudſkiey źiemi ná vmęczenie.

30:
64 Vczy odpuſzczáć brátu przećiw nam grzeſzą=
31:
cemu.
32:
65 Opuśćiwſzy Gálileą idźie do Iudſkiey źie=
33:
mie/ á Samárytanowie go nie przyimuią.
34:
66 Ná teyże drodze/ vzdrawia dźieśiąći trędo=
wátych.



strona: 37

Hiſtoryey Ewángeliey S.37.
1:
wátych.
2:
67 Náucza w kośćiele w święto Kuczek ábo
3:
Namiotow.
4:
68 Wybawia niewiáſtę ná cudzołoſtwie poimá=
5:
ną. Náucza w kośćiele/ y vſtępuie tym kto=
6:
rzy go chćieli kámionowáć.
7:
69 Oświeca ślepo národzonego.
8:
70 Rozmawia o dobrym páſterzu y owcách
9:
iego.
10:
71 Wyſyła śiedmdźieśiąt vczniow/ y wracáią
11:
ſię. Podobieńſtwo o Sámárytanie/ y tym
12:
co wpadł miedzy zboyce.
13:
72 Náucza ſpoſobu y mocy modlitwy/ y ſtrofuie
14:
opáczną czyſtość Pháryzáyſką.
15:
73 Nie każe ſię bać tych/ ktorzy zábijáią ćiáło:
16:
Przypowieść Bogaczá/ ktory roſprzeſtrze=
17:
niał gumná ſwoie: y o wiernym ſłudze cze=
18:
káiącym ná przyſzćie Páná ſwego.
19:
74 Potępia ich/ ieſli nie będą pokutowáć: po=
20:
kázuiąc ćierpliwość Bożą przez figę niepło=
21:
dną/ ktorey ieſzcze do roku czekał owocu.
22:
Vzdrawia niewiáſtę ſkurczoną/ y vczy że
23:
ćiáſna ieſt drogá do niebá.
24:
75 Vzdrawia opuchłego w Sobotę/ y vczy że po=
25:
trzebá wſzytkiego ſię wyrzec dla niego.
26:
76 W święto kośćiołá poświęcenia/ vchodźi
27:
ręku tych ktorzy go chćieli kámionowáć.
28:
77 Przypowieść o owcy zginioney/ o dráchmie/
29:
y o ſynie márnotrátnym.
30:
78 Przypowieść o ſzáfárzu nieſpráwiedliwym.
31:
79 O nierozdźielnośći małżeńſtwá.
32:
80 O Bogaczu/ y o Lázárzu.
33:
81 Biádá tym/ ktorzy drugich gorſzą: O ſkutku
34:
wiáry/ ktora ſámym ſłowem gory przenośi.
O Pháry=



strona: 38

Summá y porządek38.
1:
82 O Pháryzeuſzu/ y o Celniku/ modlących ſię w
2:
kośćiele.
3:
83 Ręce ná dźiatki wkłáda/ y młodźieńcá bogá=
4:
tego ku doſkonáłośći wiedźie.
5:
84 Przypowieść o robotnikách náiętych do win=
6:
nice.
7:
85 Lázárzá ożywia/ á Zydźi ſię rádzą iákoby go
8:
ſtráćić.
9:
86 Smierć ſwą opowieda/ y ſynom Zebedeu=
10:
ſzowym proſzącym pierwſzych mieyſc/ odprá=
11:
wę dawa.
12:
87 Vzdrawia ślepego przed weſzćiem ſwym do
13:
Ierychá.
14:
88 Zácheuſz prziymuie Páná do ſwego domu:
15:
Przypowieść o dźieśiąći grzywnách dánych
16:
dźieśiąći ſługom.
17:
89 Vzdrawia dwu ślepych wychodząc z Ierychá.
18:
90 Ná wieczerzy w Bethániey Mária wylewa
19:
oleiek ná głowę iego.
20:
91 Siedząc ná ośle/ z wielką czćią y chwałą
21:
wiezdża do Ieruzálem.
Kwietna Niedźielá.

22:
92 Vzdrawia chrome y ślepe. A Pogánie wi=
23:
dźieć go prágną.
VI. część ktora ma w ſobie tydzień święty/ męki w Hieruzálem.

24:
93 Przeklina figę/ y wyrzuca kupuiące y przedá=
25:
iące z kośćiołá.
26:
94 Zydom pytáiącym/ czyiąby mocą vczył/ zá=
27:
dawa queſtią o krzćie Ianowym: y opo=
28:
wieda ich odrzucenie/ á náwrocenie Pogá=
29:
now/ przez przypowieść o dwu ſyniech/ z kto=
30:
rych ieden obiecał vczynić/ á drugi vczynił
31:
oycowſkie roſkazánie.
32:
95 Podobieńſtwo o winnicy náiętey oraczom:
33:
ktorzy/ y ſługi/ y ſyná poſłanego/ na zbieránie
34:
owocow/ zábili.
Podobień=



strona: 39

Hiſtoryey Ewángeliey S.39.
1:
96 Podobieńſtwo o krolu/ ktory vczynił gody
2:
ſynowi ſwemu/ náprośiwſzy gośći/ ktorzy
3:
przyść niechćieli.
4:
97 Odpowiedź ná pytánie o czynſzu/ mali być
5:
dány Ceſárzowi: y ná pytánie Sádduceu=
6:
ſzow o zmartwychwſtániu.
7:
98 Odpowiedź ná pytánie Pháryzeuſzow/ o na=
8:
więtſzym przykazániu.
9:
99 Záwiera im vſtá/ tym pytániem/ iáko Chri=
10:
ſtus ieſt y Synem y Pánem Dawidowym?
11:
100 Każe im czynić iáko vczą/ á nie iáko czynią
12:
Pháryzeuſzowie.
13:
101 Ofiárę vbogiey wdowy przekłáda/ nád ofiárę
14:
bogátych.
15:
102 Opowieda vczniom ſwym ſpuſtoſzenie ko=
16:
śćiołá/ y miáſtá Ierozolimſkiego: wſpomi=
17:
náiąc y to co ſię ma dźiać przed ſkończeniem
18:
świátá/ y o Antychriśćie: y o ſámym dniu
19:
ſądnym: ábyſmy gotowemi byli/ czekáiąc
20:
ná przyſzćie iego.
21:
103 Przez podobieńſtwo o dźieśiąći Pánnách/ y
22:
o tálentách/ pokázuie co ſię ma dźiać ná ſą=
23:
dźie z dobrymi y ze złymi/ z gotowymi y z
24:
niegotowymi: á iż ći co dobrze nie czynią
25:
będą potępieni.
26:
104 Iudaſz ſię zmawia z Zydy/ áby im wydał Pá=
27:
ná: dwá z vczniow Páſchę gotuią.
28:
105 Po wieczerzy vmywa nogi vczniow ſwoich.
CZWARTA PASCHA.Roku P. 34.

29:
106 Vſtáwuie ofiárę ćiáłá y krwie ſwey w na=
30:
świętſzym Sákrámenćie.
31:
107 Opowieda iż go ieden ze dwunaśćie wydáć
32:
miał (hámuiąc ſpor ich o przełożeńſtwie) á
Fiż ſię



strona: 40

Summá y porządek Ewáng: S.40.
1:
iż ſię go záprzeć mieli.
2:
108 Kazánie iego po wieczerzy.
3:
109 Modlitwá do Oycá.
4:
110 Hiſtorya o męce y pogrzebie iego/ od wieczo=
5:
rá Czwartkowego áż do wieczorá Piątko=
6:
wego.
7:
111 Zmartwychwſtáie dniá trzećiego.
Niedzielá Wielkonocna.

8:
112 Vkazał ſię Máriey Mágdálenie.
9:
113 Y drugim niewiáſtom.
10:
114 Y Piotrowi ꝟ. 34. Y dwiemá idącym do
11:
Emaus ꝟ. 15.
12:
115 Y vczniom zgromádzonym w iednym domu
13:
w Ieruzálem/ kiedy wſzedł zámknionymi
14:
drzwiámi/ y dał im moc zátrzymánia y od=
15:
puſzczánia grzechow.
16:
116 Y záśię po ośmi dniách vczniom zgromádzo=
17:
nym poſpołu z Thomaſzem.
Przewodna Niedzielá.

18:
117 Potym nád morzem Tyberyádſkim Piotro=
19:
wi/ y innym ryby łowiącym kędy też owce
20:
ſwe poruczył Piotrowi.
21:
118 Y záśię vczniom ná iedney gorze Gáliley=
22:
ſkiey; dáiąc im moc kazánia po wſzytkim
23:
świećie.
24:
119 Náoſtátek w Bethániey/ kędy im obiecał
25:
Duchá świętego (każąc im poczekáć w Ie=
26:
ruzálem) y ták pożegnawſzy ie wſtąpił do niebá.
W niebowſtąpienie Páńſkie.
Summá



strona: 41

41.
1:
Summá Ewángeliey S. Máttheuſzá.

2:
E
Wángelia Máttheuſzá S. może być ná pięć częśći rozdźielona.
3:
Pierwſza opiſuie dźiećińſtwo náſzego Zbáwićielá. w Rozd: 1. y 2.
4:
Wtora ma w ſobie przygotowánie/ ktore vprzedziło niżli ſię okazał. w
5:
Rozd: 3. y ná początku czwartego. Trzećia opiſuie okazánie iego
6:
przez náukę y cudá/ á to w Gálileiey: od pośledniey częśći Rozdziału
7:
4. áż do 19. Czwarta o przyśćiu iego do Iudſkiey ziemie ná mękę.
8:
w Rozd: 19. y 20. Piąta zámyka w ſobie on tydzień święty/ męki ie=
9:
go w mieśćie Ieruzálem. od Rozd: 21. áż do końcá.
10:
O S. Máttheuſzu mamy Matth : 9. 9. Mar: 2. 14. Luk: 5. 27.
11:
ktory będąc pierwey Celnikiem/ powołány od Páná sſtał ſię vczniem
12:
iego. Y záśię v Luk: w 6. 14. Mar : 3. 13. Matth: 10. 1. iáko ze wſzy=
13:
tkiey liczby vczniow obran był/ y policzon w poczet Apoſtołow. Y z
14:
nich záſię wybran (on ſam z S. Ianem) áby był iednym ze czterech
15:
Ewángeliſtow. Miedzy ktorymi też czterzemá/ / on napierwſzy pi=
16:
ſał Ewángelią ſwą ięzykiem Zydowſkim śiodmego roku po
17:
w niebo wſtąpieniu Páńſkim: to ieſt/ Roku Páńſkie=
18:
go/ 41. Iáko świádczy Euſebius
19:
in Chronico.
20:
grafika
F 2SWIETA
księga: Matth



strona: 1

Rozdźiał 1. †Liſt 1.
rozdział: 1
1:
SWIETA " EWAN=
2:
GELIA IESVSA
3:
CHRISTVSA, WE=
4:
DLVG MATTHEVSZA.
" To iest, Kſięgi máiące w ſobie dobrą nowinę, ábo weſołe poſelſtwo o przyśćiu obiecanego Meſsiaſsá: nápiſáne od Máttheuſsá S.

5:
ROZDZIAL I.

6:
Summá Rozdźiału Pierwſzego.
PIERWSZA CZESC EWángeliey, o dziećinſtwie naſsego Zbáwićielá.

7:
I. Rodzay Páná Ieſuſá Chriſtuſá według ćiáłá. 18 Po=
8:
częty z Duchá S. národzony z Máriey pánny/ Ioſephowi
9:
poślubioney. 20 Ioſeph od ániołá przeſtrzeżony. 21 Przecz
10:
názwány Ieſus. 23 Emmanuel.
werset: 1
11:
K
Sięgi rodzáiu Ieſuſá Chriſtu=
12:
ſá/ ſyná Dawidowego/ ſyná Abráhámo=
13:
wego.
Záczálo I.

werset: 1Abráhám zrodźił Iſááká. A I=
14:
ſáák zrodźił Iákobá. A Iákob zrodźił
15:
Iudę/ y bráćią iego.
Ewángelia ná dźień Národzenia y Poczęćia P. Máriey.

werset: 2Iudás lepák zrodźił Pháreſá
16:
y Zárę z Thámáry. A Pháres zrodźił Eſromá.

werset: 3A
17:
Eſrom zrodźił Arámá.

werset: 4Arám záś zrodźił Aminá-
18:
dábá. Aminádáb zrodźił Nááſſoná. A Nááſſon zro
19:
dźił Sálmoná.

werset: 5A Sálmon zrodźił Boozá z Ráhá=
20:
by. Booz lepák zrodźił Obedá z Ruthy. A Obed zro=
21:
dził Ieſſego.

werset: 6Lecz Ieſſe zrodźił Dawidá krolá. A
22:
Dawid krol zrodźił Sálomoná; z oney ktora byłá
23:
Vryaſzowá.

werset: 7Sálomon záś zrodźił Roboámá. A
24:
Roboám zrodźił Abiámá. Abiám zrodźił Aſę.

werset: 9A=
25:
ſá zrodźił Ioſáphátá. A Ioſáphát zrodźił Iorámá.
26:
Iorám lepák zrodźił Ozyaſzá.

werset: 10A Ozyáſz zrodźił Io=
27:
áchámá. A Ioáthám zrodźił Acházá. Acház záſię

Azrodźił



strona: 2

Ewángeliey Rozd: 1.2.
werset: 10
1:
zrodźił " Ezechiaſzá'.

" EzeciaſsaG.L
werset: 10A Ezechiaſz zrodźił Mánáſſe=
2:
ſá. A Mánáſſes zrodźił Amoná. Amon lepák zro-
3:
dźł Ioſiaſzá.

werset: 11A Ioſiaſz zrodźił Iechoniaſzá y brá=
4:
ćią iego/ " w záprowádzeniu Bábilońſkim.
" w przenieśieniu do Bábilonu.

werset: 12Lecz po
5:
záprowádzeniu Bábilońſkim/ Iechoniaſz zrodźił Sá
6:
láthielá. A Sáláthiel zrodźił Zorobabelá.

werset: 13A Zo=
7:
robabel zrodźił Abiudá. Abiud lepák zrodźił " Eliáki-
8:
má.' A Eliákim zrodźił Azorá.
" EliácimáL.

werset: 14Azor záſię zrodźił
9:
Sádoká. A Sádok zrodźił Achimá. Achim też zro=
10:
dźił Eliudá.

werset: 15A Eliud zrodźił Eleázárá. A Eleázár
11:
zrodźił Máttháná. Mátthán lepák zrodźił Iákobá.

werset: 16
12:
A Iákob zrodźił Ioſephá mężá Máriey: z ktorey
13:
ſię národźił IESVS, ktorego zowią Chriſtuſem. *

werset: 17
14:
A ták wſzytkiego pokolenia/ od Abráhámá áż do
15:
Dawidá/ ieſt pokolenia czternaśćie. á od Dawidá áż
16:
do záprowádzenia Bábilońſkiego/ pokolenia czter=
17:
naśćie. á od záprowádzenia Bábilońſkiego áż do
18:
Chriſtuſá/ pokolenia czternaśćie.
Záczá: 2.
Ewáng. w wigilią Bożego Národzenia/ y ná dzień Ioſephá ſwiętego.

werset: 18
19:
A národzenie Chriſtuſowe ták było. ☞ Gdy * by
* bowiemG.

20:
łá poślubioná mátká iego Mária Ioſephowi: pir=
21:
wey niżli ſię zeſzli/ náleźioná ieſt " brzemienna' z Du=
22:
chá świętego.
" máiąca w żywoćieG.L.

werset: 19A Ioſeph mąż iey będąc ſpráwiedli=
23:
wym/ y niechcąc iey oſławić: chćiał ią potáiemnie
24:
opuśćić.

werset: 20A gdy to on myślił/ oto ánioł Páńſki v=
25:
kazał mu ſię we ſnie mowiąc: Ioſephie ſynu Dawi=
26:
dow/ nie boy ſię przyiąć Máriey małżonki twey. á=
27:
bowiem co ſię w niey vrodźiło; ieſt z Duchá święte=
28:
go.

werset: 21á porodźi ſyná: y názowieſz imię iego IESVS.
29:
ábowiem on wybáwi lud ſwoy od grzechow ich. *

werset: 22
30:
(Ato ſię wſzyſtko sſtáło; áby ſię wypełniło to co
31:
ieſt powiedźiano od Páná przez Proroká mowiące=
32:
go:

werset: 23Oto pánná " będźie brzemienna'/ y porodźi ſy=
33:
ná: y názową imię iego Emmánuel: co ſię wykłáda/
34:
Bogznámi.)
" w żywoćie mieć będźieG.L

werset: 24A Ioſeph ocućiwſzy ſię ze ſnu/ vczy=
nił iá=



strona: 3

Rozd: 1. według Máttheuſzá.3.
1:
nił iáko mu był roſkazał ánioł Páńſki: y wźiął żonę
2:
ſwoię.

werset: 25Y nie vznał iey áż porodźiłá ſyná ſwego pir=
3:
worodnego: y d názwał imię iego IESVS.
dAbo, nazwáłá. Bo ták Pannie, iáko y Ioſefowi rzeczono przez aniołá: Názowieſs imię iego IESVS.


4:
NAVKI Y PRZESTROGI
5:
Z ROZDZIALV I.

6:
Ieſuſá Chriſtuſá) Ieſus ábo Ieſzuáh po Zydowſku/ rozumie
7:
ſię zbáwićiel po Polſku/ á po Grecku lekarz. A Chriſtus po Gre=
8:
cku/ Meſſiáſz po Zydowſku/ Po Polſku Pomázániec. Ieſus imię
9:
ieſt właſne perſony/ á Chriſtus imię vrzędu ábo doſtoieńſtwá.
10:
Ktore ácz w ſtárym zakonie było poſpolite wſzyſtkim krolom/ ká=
11:
płanom y prorokom (bo ći wſzyſcy bywáli pomázáni) ále tu/ y wſzę
12:
dy w nowym teſtámenćie/ ieſt właſne przezwiſko onego iedynego
13:
Chriſtuſá ábo Meſſiaſzá/ ktorego wſzyścy Zydowie czekáli.
14:
Dawid zrodził Sálomoná) Iáko Ewángeliſtowie potężnie do=
15:
wodzą/ że Pan Ieſus ieſt prawdziwy Meſſiaſz/ potomek Dawi=
16:
dow y Abráhámow/ przez ten porządek potomſtwá/ przez tę linią/
17:
álbo ſucceſſią ćieleſną: ták tymże dowodem przez ſucceſſią ducho=
1.
Succeſsia Páná Chriſtuſowá y kośćiołá iego.

18:
wną/ oni ſtárzy á święći Doktorowie/ Ireneus/ Auguſtyn/ Opta=
19:
tus/ y my z nimi pokázuiemy/ że dziśieyſzy Papież ClemensVIII.
20:
ieſt prawdziwy potomek Piotrá ś. á namiáſtek Chriſtuſow: y ko=
21:
śćioł Rzymſki ieſt prawdziwie kośćioł Apoſtolſki. Y ieſt to nape=
22:
wnieyſzy dowod/mowi Ireneus. A iáko w tym porządku rodzáiu
23:
Chriſtuſowego/ złość wiela przodkow Páńſkich nic nie záſzkodziłá
24:
świątobliwośći P. Iezuſowey/ y Pánny mátki iego: ták y w onym
25:
porządku Papieżow/ złość niektorych nie ſzkodzi świątobliwośći
26:
kośćiołá powſzechnego. A iáko dla złośći potomkow Dawido=
27:
wych nie odmienił Pan Bog obietnice Dawidowi vczynioney:
28:
ták/ y dáleko więcey/ dla złośći wiela ludzi w kośćiele ſwym/ nie od
29:
mieni Pan Chriſtus obietnice oney:
2.
Złość przełożonych niektorych nie ſskodzi kośćiołowi.
Ze brany piekielne nigdy nie
30:
zwyćiężą kośćiołá iego. Y oney; że on ſam y Duch iego S. mie=
31:
ſzkáć ma w tym kośćiele ná wieki/ y vczyć go wſzelákiey prawdy.
3.
Obietnice Pánskie nie mienią ſię dla złośći ludzkiey.

32:
A Zorobabel) Máttheuſz S. z Lukaſzem w opiſániu rodzáiu
33:
Páná Ieſuſowego zgadzáią ſię áż do Zorobabelá. Ale iż ten miał
34:
dwu ſynow/ Rezego y Abiudá: więc Lukaſz przez Rezego áż do oy=
35:
cá Pánny Máriey prowádźi linią Náthánowę. A Máttheuſz przez
36:
Abiudá tęż prowádzi áż do oycá Ioſephá małżonká Máriey. A
37:
ták przez Rezego narodziłá ſię Pánná Mária/ á przez Abiudá ná=
38:
rodźił ſię Ioſeph. Gagneius
Zgodá Ewángeliſtow w opiſániu rodzáiu Chryſtuſowego
A 2Ioſephá



strona: 4

Ewángelia Rozd: 1.4.
1:
Ioſepha mężá Mariey.) Dla dwu przyczyn Ewángeliſtá ś. na=
2:
rod Ioſephow ták pilno opiſuie; choć on nie był właſnym oycem
3:
Páná Ieſuſowym.
Przecz Mattheuſs S. narod Ioſephow ráczey niż P. Máriey opiſuie.
Iedná/ iż nie ieſt obyczay piſmá ś. białych=
4:
głow mężátych rodzay opiſowáć/ iedno przez męże ich. Druga/ iż
5:
Mária pánná byłá z tegoż domu y pokolenia z ktorego y Ioſeph:
6:
iáko y tu Ewángeliſtá doſyć pokázuie/ twierdząc że ſię Pan Ieſus
7:
ſyn Dawidow z Máriey pánny/ bez mężá/ národził. Y Iſáiaſz;
8:
zowiąc Márią pánnę/ látoroślą z korzeniá Ieſſego/ oycá Dawi=
9:
dowego. Y Moyzeſz; roſkázuiąc áby káżda corká dziedziczká (iáką
10:
byłá Pánná Mária/ będąc iedynaczką) nie mogłá iść zá inſzego
11:
mężá/ iedno ktoryby był z tegoż pokolenia:
P. Mária byłá z domu Dawidowego z pokolenia Iudá.
iáko wyráznie/ nie tyl=
12:
ko w Láćińſkim/ ále y w Zydowſkim texćie ſtoi. Y Lukaſz; wſpo=
13:
mináiąc że poſpołu z Ioſephem ſzłá ná popis do Betlehem miá=
14:
ſtá Dawidowego: że oboie byli z tegoż pokolenia. Hieron: in
15:
Matth. Tertullianus aduerſus Iudæos. A przedſię Elżbietá byłá kre=
16:
wna Pánny Máriey/ o czym będzie niżey.
17:
Z ktorey ſię národził) Nie rzekł/ Ioſeph zrodził Ieſuſá: iż Pan
18:
Ieſus nie poſzedł z Ioſephá/ áni z naśienia iego (iáko bluzni Bu=
19:
dny kácerz ſproſny) ále ſię národził z naczyſtſzey Pánny/ bez żadney
20:
męzkiey ſpráwy.
Ieſus z ſámey ſię Pánny národźił nie z Ioſephá, áni z naśienia iego.
Bo pánną poczęłá/ y pánną porodziłá/ iáko Mát
21:
theuſz ś. y Iſáiaſz świádczą. Y przetoż Meſſiaſz názwan ieſt
22:
naśienim niewieśćim: iż ſię z ſámey Pánny/ bez náśienia męz=
23:
kiego/ miał národzić
24:
Pierwey niż ſię zeſsli.) Nie iżby ſię kiedy potym zeyść mieli: ále
25:
tym nas iśći/ że nie z Ioſephá poczęłá/ ále z Duchá ś. Hieronymus in
26:
Matth. et contra Heluid. Podobne mieyſcá maſz Iſaiae 37. 27. V=
27:
ſchłá pierwey niżli ſię doſtałá. Iſa: 65. 24. Matth: 6. 8. Ioan: 4. 49.
P. Mária nigdy mężá nie vznáłá.

28:
Oto Pánna.) To proroctwo Iſáiaſzowo od Máttheuſzá ś. o
29:
Máriey Pánnie y o Synie iey Pánu Ieſuſie iáśnie wyłożone/ ták
30:
ſię zupełnie náyduie we wſzytkich kśięgách Ewángeliey Mátthe=
31:
uſzowey/ Láćińſkich/ Greckich/ y Syriyſkich: że nigdy o nim w ko=
32:
śćiele namnieyſzego wątpienia nie było: y ták ie zgodnie wſzyścy
33:
Doktorowie kośćielni záwſze rozumieli. Ieden ſię tylko nálazł ná=
34:
ſzych czáſow w Litwie Symon Budny bluznierz ſproſny/ ktory w
35:
ſwych niezbożnych przypiſkách ná Teſtáment nowy to mieyſce I=
36:
ſáiaſzowe w wątpliwość przywodzi: mowiąc/ iż ſię o Pánnie Má=
37:
riey y o Synie iey rozumieć nie może: á iż to nie Máttheuſz E=
38:
wángeliſtá ś. piſał; ále iákiś proſtak/ ná kráiu był te ſłowá przypi=
39:
ſał/ á potym ie ktoś drugi w text wpiſał.
Smiáłość Budnego w vmnieyſsániu y znieważániu piſmá S.
Lecz ſię w tym Budny
40:
nie czuie/ iż rzecz niepodobna/ żeby ieden proſtak miał iednym rá=
41:
zem wſzytkie kśięgi Ewángeliey Máttheuſzá ś. co ich kolwiek by=
ło ná



strona: 5

Rozdź: 2. według Máttheuſzá.5.
1:
ło ná świećie/ Greckie/ Láćińſkie/ y Syryiſkie popſowáć. Ponie=
2:
waż tedy Budny fałſzerz iáwny/ tego domyſłu ſwego opácznego/
3:
niczym nie dowodzi/ iedno Zydowſkimi plotki/ á niepewnemi ś=
4:
wiádectwy/ Eráſmá/ Lutrá/ y Cáſtálioná hæretykow: przetoż wy=
5:
myſły iego ſłuſznie wſzyścy wierni odrzucáć y przeklináć powinni:
6:
máiąc po ſobie nie tylko wſzytkie Oyce święte y Doktory kośćielne
7:
wſzytkich wiekow: ktorzy tych ſłow o pánieńſtwie P. Máriey ták
8:
w poczęćiu/ iáko y w porodzeniu iey/ przećiw Zydom y hæretykom
9:
śmiele vżywáli: ále y wyráźne ſłowá ſámego Máttheuſzá Ewán=
10:
geliſty ś. á ráczey Duchá ś. przezeń mowiącego.
11:
Y porodzi) Y to przećiw Iowiniániſtom y Kálwiniſtom/ kto=
12:
rzy śmieią bluznić/ żeby w rodzeniu miáłá być zupełność iey pánień
13:
ſka náruſzona. August. hæreſi 28. et epist: 3. Ano y w kredzie wy=
14:
znawamy/ iż ſię národził z Máriey dziewice.
Mária w porodzeniu pánną.

15:
Aż porodziłá pierworodnego.) Z tych ſłow zle rozumiánych Hel=
16:
widius ſtáry hæretyk ſwoy błąd wywodził; żeby P. Mária po po=
17:
rodzeniu mężá vznáć/ y drugie ſyny mieć miáłá.
Mária pánna y po porodzeniu.
Ktore bluznier=
18:
ſtwo y od ś. Hieronymá z gruntu wywrocone/ y od kośćiołá wſzy=
19:
tkiego ieſt dawno potępione: á iáko Auguſtyn świádczy/ nie ták
20:
z piſmá/ iáko z trádicyey. Podobne temu mieścá mamy: Micho=
21:
li corce Saulowey nie vrodził ſię ſyn/ áż do dniá śmierći iey. O
22:
to ia ieſtem z wámi áż do ſkończenia świátá. Siedź po práwicy
23:
moiey/ áż położę nieprzyiaćioły twoie podnożkiem nog twoich.
24:
A ták nie idzie ſtąd/ áby ią miał po porodzeniu vznáć. Pierworo=
25:
dnym lepak tego zową/ przed ktorym ſię żaden nie vrodził; choćia
26:
by ſię y po nim nikt nie národził. Hieronymus contra Heluidium.
Pierworodny może być iednorodny.
księga: Matth
rozdział: 2

27:
ROZDZIAL II.

28:
1 Chriſtuſowi národzonemu w Betlehemie/ Mędrcy ſię
29:
kłániáią. 13 Ioſeph z Ieſuſem y z Márią vćieka do Egyptu.
30:
16 Herod zábija dziatki. 22 Ioſeph wroćiwſzy ſię z Egyptu/
31:
mieſzka w Názárećie.
Záczá: 3.
werset: 1
32:
A
Gdy ſię národźił Ieſus w Betlehemie Iud=
33:
ſkim/ " we dni Herodá krolá: oto Mędrcy ze w=
" zá czáſu.

34:
ſchodu ſłońcá przybyli do Ieroſolimy/
Ewángelia w dzień Trzech Krolow.

werset: 2mo=
35:
wiąc: Gdźie ieſt " ktory ſię národźił' Krol Zydow=
" on národzonyG.

36:
ſki? Abowiem widźieliſmy gwiazdę iego ná wſchod
37:
ſłońcá/ y przyiácháliſmy " pokłonić ſię iemu.
" chwałę oddáć, ábo pokłon czynić.

werset: 3Co gdy
A 3vſłyſzał



strona: 6

Ewángeliey Rozd: 2.6.
1:
vſłyſzał krol Herod/ zátrwożył ſię/ y wſzytká Ieroſo=
2:
limá z nim.

werset: 4Y zebrawſzy wſzytkie Arcykápłany/
3:
y Doktory ludu/ dowiedował ſię od nich/ gdźie ſię
4:
miał Chriſtus národźić.

werset: 5A oni mu rzekli: W Be=
5:
tlehemie Iudſkim. Bo ták ieſt nápiſano przez Pro=
6:
roká:

werset: 6Y ty Betlehemie źiemio Iudſka/ z żadney
7:
miáry nie ieſteś napodleyſzy miedzy " kśiążęty Iud=
" ábo przednieyſsymi miásty.

8:
ſkimi. ábowiem z ćiebie wynidźie wodz/ ktory " bę=
9:
dźie rządźił' lud moy Iſráélſki.
" będźie pásłG.

werset: 7Tedy Herod we=
10:
zwawſzy potáiemnie onych Mędrcow; pilnie ſię
11:
wywiádował od nich czáſu/ ktorego ſię im gwiazdá
12:
vkazáłá.

werset: 8Y poſławſzy ie do Betlehemá/ rzekł: Idź=
13:
ćie/ á wywiáduyćie ſię pilno o dźiećiątku: á gdy nay=
14:
dźiećie/ oznaymićie mi/ ábym y ia przyáchawſzy pokło
15:
nił ſię iemu.

werset: 9ktorzy wyſłuchawſzy krolá/ poiácháli.
16:
A oto gwiazdá ktorą widźieli ná wſchod ſłońcá/ pro=
17:
wádźiłá ie/ áż przyſzedſzy ſtánęłá nád mieyſcem gdźie
18:
było dźiećiątko.

werset: 10A vyźrzawſzy gwiazdę/ vrádowá=
19:
li ſię rádośćią bárzo wielką.

werset: 11Y wſzedſzy w dom/ " ná=
20:
leźli' dźiećiątko z Márią mátką iego. y vpadſzy po=
" vyzrzeliG.

21:
kłonili ſię iemu: á otworzywſzy ſkárby ſwe/ ofiá=
22:
rowáli mu dáry; złoto/ kádźidło/ y mirrę.

werset: 12A * ná=
* od BogáG.

23:
pomnieni we ſnie/ áby ſię nie wracáli do Herodá/ in=
24:
ſzą drogą wroćili ſię do kráiny ſwoiey. *
Záczá: 4.
Ewángelia w dzień S S. Młodziankow.

werset: 13
25:
Ktorzy gdy odiácháli/ oto ánioł Páńſki vkazał ſię
26:
we ſnie Ioſephowi/ mowiąc: Wſtań/ á weźmi dźie=
27:
ćiątko y mátkę iego/ á vćiecz do Egyptu: y bądź tám/
28:
áżći opowiem. Abowiem będźie Herod ſzukał dźie=
29:
ćiątká/ áby ie zátráćił.

werset: 14Ktory wſtawſzy/ wźiął dźie=
30:
ćiątko y mátkę iego w nocy: y vſzedł do Egyptu.

werset: 15Y
31:
był tám áż do śmierći Herodowey: áby ſię ſpełniło/
32:
co powiedźiano ieſt od Páná przez Proroká mowią=
33:
cego: Z Egyptu wezwałem Syná moiego.

werset: 16Tedy
34:
Herod widząc że był omylonym od Mędrcow/ roz=
gniewał



strona: 7

Rozd: 2. według Máttheuſzá.7.
1:
gniewał ſię bárzo: y poſławſzy pobił wſzytkie dźieći/
2:
ktore były w Betlehemie/ y po wſzytkich gránicách
3:
iego/ " ode dwu lat y niżey'/ według czáſu ktorego ſię
" od dwuletnych y młodſzeG.

4:
był doſtátecznie wywiedźiał od Mędrcow.

werset: 17Tedy
5:
ſię wypełniło to co ieſt rzeczono przez Ieremiaſzá
6:
Proroká mowiącego:

werset: 18Głos był ſłyſzan " w Ramie/
" to ieſt ná wyſokośći.

7:
płácz/ y nárzekánie * wielkie: " Rachel płácząca " ſy=
* y łkánieG.
" To ieſt, Betlehemska ziemiá: iż podle Betlehemá Rachel pogrzebioná byłá.
" dziećiG.

8:
now' ſwoich/ y niechćiáłá ſię dáć poćieſzyć/ iż ich
9:
nie máſz. *

werset: 19
10:
A gdy Herod vmárł/ oto anioł Páńſki vkazał ſię
11:
we ſnie Ioſephowi w Egypćie/ mowiąc:

Ewángelia w wigilią trzech Krolow.
werset: 20Wſtań/
12:
á weźmi dźiećiątko y mátkę iego/ á idź do źiemie I=
13:
ſráélſkiey. Abowiem pomárli/ ktorzy e duſze dźiećię=
14:
cey ſzukáli.
eDuſzá, wedle ſpoſobu ięzyká Zydowſkiego miáſto zdrowia ábo żywotá, częſto ſię w piśmie kłádzie.

werset: 21Ktory wſtawſzy/ wźiął dźiećiątko y má=
15:
tkę iego/ y przyſzedł do źiemie Iſráelſkiey.

werset: 22Lecz gdy
16:
vſłyſzał/ iż Archelaus krolowáł w Iudſkiey źiemi/ ná
17:
mieścu Herodá oycá ſwego/ bał ſię tám iść: ále * ná=
* od BogáG.

18:
pomniony we ſnie/ " vſtąpił' w ſtrony Gálileyſkie.
" wroćił ſięG.

werset: 23A
19:
przyſzedſzy mieſzkał w mieśćie/ ktore zową Názáreth:
20:
áby ſię wypełniło co rzeczono ieſt przez Proroki: Iż
21:
Názáreyſkim będźie názwány. *


22:
NAVKI Y PRZESTROGI
Mędrcy, trzey Krolowie.

23:
Mędrcy) Acz niektorzy z Doktorow ſtárych te Mędrce zá czár=
24:
nokśiężniki mieli: wſzákże pewnieyſza ieſt innych ſentencya/ á ná
25:
imię ś. Hieronymá/ Klemenſá Alexándryiſkiego/ Chryſoſtomá/
26:
Cyrillá Alexándryiſkiego/ Theodoretá/ Leoná wielkiego/ y in=
27:
nych/ iż to nie czárnokśiężnicy byli/ ále Mędrcowie á Philoſopho=
28:
wie Cháldeyſcy ábo Arábſcy: ktorzy w onych kráiách ábo krolmi
29:
byli/ ábo y ſámym krolom roſkázowáli: iáko Plinius y Cicero
30:
świádczą. Y przetoż ie ſłuſznie kośćioł wſzytek z Tertullianem/ z
31:
Cyprianem/ z Chryſoſtomem y z Theophyláktem/ z Iſidorem y z
32:
Klaudianem/ z trádiciey á podánia ſtárſzych/ zdawná krolmi zo=
33:
wie. Co ſię y z ſtáremi proroctwy nadobnie ſtoſuie/ y z Ewánge=
34:
lią; ktora wſpomina ich ſkárby/ krolom właſne: y to/ że ſię ná ich
35:
przyiáchánie ſtrwożył Herod y znim wſzytko miáſto Ieruzalem. Skąd znáć/



strona: 8

Ewángeliey Rozd: 2.8.
1:
Skąd znáć/ że to nieládá Mędrcy byli/ y z niemáłym pocztem
2:
przyiecháli. Iáko y przedtym krolowa Sábá z tákimiż dáry do
3:
krolá Sálomoná. Acz podobno nie byli ták wielkimi krolmi/ iá=
4:
ko ſą krolowie dziśieyſzy: ále przynamniey możnemi ludzmi/ kroli=
5:
kámi/ ábo kśiążęty: iácy byli oni śiedm Mędrcowie/ v krolá Per=
6:
ſkiego Aſſweruſá: ktore piſmo zowie kśiążęty Perſow/ y Medow.
7:
Y v Tobiaſzá oni przyiaćiele Iobowi (ktorzy też byli Mędrcy/ iá=
8:
ko ich dyſputácye pokázuią) krolmi ſą názwáni. A co ſię liczby ich
9:
dotycze/ Leo pierwſzy Papież y Auguſtyn ś. śmiele twierdzą/ że ich
10:
było trzey. Ciáłá ich ze wſchodu przenieśione/ w Kolnie vkázuią: y
11:
imioná ich nie táyne/ Káſper/ Málcher/ Bálcer. Histo: Scholastica.
12:
Gwiazdę iego.) Nie byłáć tá gwiazdá z liczby innych/ ktore ſą
13:
ná niebie: przetoż nie máią ſtąd obrony áni Pryſcylliániſtowie
14:
hæretycy/ áni Gwiazdárze owi/
Gwiazdárze.
ktorzy gwiazdom poddawáią wol=
15:
ność ludzką/ ábo z gwiazd chcą opowiedáć ludziom przyſzłe ich
16:
przypadki/ ſzczęśćie ábo nieſzczęśćie. Bo tákie ſam P. Bog potę=
17:
pia v Ieremiaſzá/ y v Iſáiaſzá proroká. O czym niżey Dziei: 19. 19.
18:
Przyiecháliſmy pokłonić ſię iemu.) To przyiechánie z ták dále=
19:
kich kráiow/ z nabożeńſtwá/ dla náwiedzenia y pochwalenia Ch=
20:
riſtá Páná ná mieścu národzenia iego;
Odpuſty y pielgrzymſtwá ná mieścá ſwięte.
potwierdza pielgrzymo=
21:
wánia Chrześćijáńſkié/ ábo chodzenia ná odpuſty: y tę vczćiwość
22:
ktora ſię dzieie w kościele powſzechnym/ perſonom/ mieścom/ y
23:
rzeczom świętym. Według onego proroctwá: Będziem ſię kłá=
24:
niáć ná tym mieścu kędy ſtały nogi iego.
25:
Arcykápłany y Doktory.) Αρκιερθ̃δς z Greckiego właśnie Arcy=
26:
kápłani: ktore Láćińſki tłumácz czáſem kśiążęty kápłáńſkimi/ czá=
27:
ſem biſkupámi/ á czáſem nawyżſzymi kápłany zowie.
Arcykápłani y Doktorowie.
Doktorowie
28:
záſię/ po Láćinie Scribæ, po Zydowſku Sopharim, iákoby kśięża/
29:
od ſłowá Sepher, to ieſt kśięgi; ábo od Saphar, iákoby czytelnicy y
30:
wykłádácze zakonu: po Grecku γραματε̃ις, to ieſt piſárze iáw
31:
ni/ ábo kánclerze. ktore też Lukaſz zowie Νομικοὺς, zakonne ábo
32:
zakonniki: y Νομοδιδασκαλοὺς, zakonu vczyćiele. My ie wſzędy
33:
zwáć będziemy/ ábo Doktormi zakonnemi/ ábo zgołá Doktormi.
Porządni kápłani wykładácza zakonu y piſmá świętego.

34:
Dowiedował ſię od nich.) Słuſznie ſię/ w ſpráwie zakonu y religi=
35:
ey ſwey pyta przełożonych kápłáńſkich: iáko y w zakonie było ro
36:
ſkazano. Bo ácz y ći nie dobrzy przełożeni byli; iednák częſto/ dla
37:
oſobnego przywileiu vrzędu ſwoiego/ prawdę znáć muśieli: iáko
38:
y tu/ y gdzie indziey/ práwego Meſſiaſzá oznáymuiąc vczynili.
39:
Y vpadſsy pokłonili ſię iemu.) Temu ćiáłu/ mowi Chryſoſtom ś.
40:
we żłobie Mędrcy ſię kłániáli. Náśláduymyſz ich tedy y my.
Pokłon P. Chriſtuſowi w Sákramenćie.
Iuż
go tu



strona: 9

Rozd: 3. według Máttheuſzá.9.
1:
go tu nie we żłobie widziſz/ ále ná ołtarzu; iuż go tu nie białagło=
2:
wá/ ále kápłan trzyma: y Duch święty obfićie ná tę ofiárę ieſt
3:
wylany. Homil: 24.in 1. ad Corinthios.
4:
A otworzywſsy skárby ſwe.) Skárby te byłyć iákoby pierwiaſtki
5:
onych dárow/ ktore według proroctw Dawidowych y Iſáiaſzo=
6:
wych/ pogáńſtwo Chriſtuſowi y kośćiołowi iego ofiárowáć miá=
7:
ło: y ofiárowáło począwſzy od Konſtántyná wielkiego Ceſárzá.
8:
A ći trzey krolowie/ y kśiążętá ludu ſwego/ noſzą ná ſobie oſobę
9:
wſzech krolow y Ceſárzow/ ktorzy wedle námienionych proroctw
10:
mieli w Chriſtuſá vwierzyć.
Krolowie ziemſcy mieli ſię kłániáć, y dáry ofiárowáć Pánu Chriſtuſowi.

11:
Z Egyptu wezwałem) To mieśce prorockie (y temu podobne w
12:
nowym teſtámenćie) tu ná Chriſtá Páná przytoczone/ choćby ſię
13:
wedle litery ináczey rozumieć mogło; vczy nas dobrze wykłádáć
14:
piſmá ſtárego zakonu. Ponieważ przednieyſze ich rozumienie ieſt
15:
o Chriſtuśie/ y o kośćiele iego.
Piſmá stárego zakonu iáko wykłádáć, y do czego ſię śćiągáią.

16:
Pobił wſsytkie dzieći.) Obácz iáká ieſt władza y poważność ko=
17:
śćiołá Bożego/ około chwały Bożey: á miánowićie w kánonizá=
18:
cyey świętych/ y w vſtáwowániu świąt ich: gdyż bez żadnego
19:
wyráźnego ſłowá Bożego ábo piſmá ś. święto tych niewinnych
20:
dziatek záwſze kośćioł święćił y obchodził/ począwſzy od czáſow
21:
Apoſtolſkich: choćia oni nie dobrowolnie dla Chriſtuſá vmárli:
22:
y nie wſzyścy podobno byli obrzezáni: y owſzem niektorzy z po=
23:
gáńſkich rodzicow poſzli. Augustinus epist: 28. Origenes homilia
24:
3. in diuerſos.
Kośćioł ma moc kánonizowáć S. y świętá ich vstáwiáć.

25:
Dziećiątko y mátkę iego.) Nie rzekł/ wziął ſyná ſwego y żonę
26:
ſwoię: ále dźiećiątko y mátkę iego. Bo nie był oycem właſnym
27:
Páná Ieſuſowym/ ále opiekunem. Hieron. in Matth.
Ioſeph nie był właſnym oycem P. Ieſuſowym.
rozdział: 3
ROZDZIAŁ III.
28:
1 Ian ná puſzczy pokutę y przyśćie Chriſtuſowo opowiá=
29:
da. 4 Odzienie y żywność Ianowá. 6 Spowiedz przed Ia=
30:
nem. 8 Owoce pokuty. 10 Dobre vczynki potrzebne. 11
31:
Krzeſt Ianow á Chriſtuſow rożny. 13 Chriſtus okrzczon
32:
od Ianá. 16 Okazánie Troyce świętey.
VVTORA CZESC Ewángeliey, o przygotowániu niżli ſię P. Chriſtus okazał.
Zácza: 5.
werset: 1
33:
A
We dni one przyſzedł Ian Krzćićiel/ każąc
34:
ná puſzczy Iudſkiey/

werset: 2y mowiąc: Czyńćie po=
35:
kutę: ábowiem " przybliży ſię' kroleſtwo nie=
" przybliżyło ſię4 L. K. G. S.

36:
bieſkie.

werset: 3Bowiem ten ieſt/ o ktorym mowił Iſáiaſz
Bprorok/



strona: 10

Ewángeliey Rozd: 3.10.
1:
prorok/ rzekąc: Głos wołáiącego ná puſzczy; Go=
2:
tuyćie drogę Páńſką: proſte czyńćie śćieſzki iego.

werset: 4A
3:
ten Ian miał odźienie z śierći wielbłądowey/ y pás
4:
ſkorzány około biodr ſwoich: á pokarm iego był ſzá=
5:
ráńcze y miod leśny.

werset: 5Tedy wychodźiłá do niego Ie=
6:
roſolimá/ y wſzytká Iudſka źiemiá; y wſzytek kray
7:
około Iordanu.

werset: 6Y byli krzczeni w Iordanie od
8:
niego/ ſpowiádáiąc ſię grzechow ſwoich.

werset: 7A gdy
9:
widźiał wielu z Pháryſeuſzow y Sádduceuſzow przy
10:
chodzących do krztu ſwego/ mowił im: " Rodzáiu
11:
iáſzczorcy'/ ktoż wam pokazał ábyśćie vćiekáli od
" Narodzie zmiiow.

12:
przyſzłego gniewu?

werset: 8Czyńćieſz tedy owoc godny po=
13:
kuty.

werset: 9A niechćieyćie mowić ſámi w ſobie/ oycá
14:
mamy Abráhámá. Abowiemći wam powiedam/ iż
15:
może Bog z kámieniá tego wzbudźić " ſyny' Abráhá=
" dziećiG.

16:
mowi.

werset: 10A iuż y śiekierá do korzeniá drzew ieſt przy=
17:
łożona. przeto wſzelkie drzewo ktore nie dáie owocu
18:
dobrego " będźie wyćięte/ y w ogień wrzucone.
" bywa wyćięte4 L. G.

werset: 11Iać
19:
was krzczę wodą ku pokućie: ále ten ktory przyidźie
20:
zá mną (mocnieyſzy ieſt niż ia: ktoregom trzewikow
21:
nie ieſt godźien nośić) tenći was okrzći Duchem ś.
22:
y ogniem.

werset: 12ktorego łopátá w ręku iego/ á wyczyśći
23:
boiowiſko ſwoie/ y zgromádźi pſzenicę ſwą do gum=
24:
ná/ á plewy ſpali ogniem nieugáſzonym.
Záczá: 6.

werset: 13
25:
Tedy Ieſus przyſzedł do Gálileiey nád Iordan
26:
do Ianá/ áby był okrzczon od niego.

werset: 14A Ian mu
27:
nie dopuſzczał/ mowiąc: Ia potrzebuię ábym był
28:
okrzczon od ćiebie/ á ty idźieſz do mnie?

werset: 15A Ieſus
29:
odpowiádáiąc rzekł mu: Zániechay teraz. ábowiem
30:
ták ſię nam godźi wypełnić wſzelką ſpráwiedliwość.
31:
A tákże go dopuśćił.

werset: 16A gdy był Ieſus okrzczony/
32:
wnet wyſtąpił z wody. A oto ſię otworzyły iemu nie=
33:
bioſá: y widźiał Duchá Bożego sſtępuiącego iáko
34:
gołębicę/ y przychodzącego nań.

werset: 17A oto głos z nie=
bios mo=



strona: 11

Rozd: 3. według Máttheuſzá.11.
1:
bios mowiący: Tenći ieſt Syn moy miły/ " w kto=
2:
rymem ſię vkochał.
" ktoregom ſobie vlubił.


3:
NAVKI Y PRZESTROGI.

4:
Ná puſzczy.) Z tego ſłowá Eremus, to ieſt puſzcza/ názwáni ſą
5:
Eremitæ, Puſtelnicy; ktorzy bogomyślny á ſurowy żywot wiodą
Zywot pustelniczy święty.

6:
ná puſzczy/ przykłádem Ianá ś. ktorego przeto święći Doktoro=
7:
wie zowią kśiążęćiem ábo principałem Mnichow y puſtelnikow.
8:
Chryſost: homil. 1. in Marcum. et homil. de Ioan: Bapt. Hieron. ad
9:
Eustoch. de cuſtodia virginit. Iſidorus lib: 2. cap. 15. de diuinis offi=
10:
cius. Bernar. de excellentia Ioan. Bapt. Przetoćby Nowowiernicy
11:
rádzi z tey puſzcze/ nie puſzczą/ ále mieścá ludzi pełne;
Ian S.przodkiemnichow y pustelnikow.
z włośienice
12:
Ianowey/ czámlety y miękkie ſzáty; á z ſzáráńczy/ y z miodu leśne=
13:
go gorzkiego/ ráki/ ryby/ cukry/ y mánny roſkoſzne poczynili
Ewāgelikowiefáłſzerze Ewángeliey świętey.
(prze=
14:
ćiw iáſnemu świádectwu y ſámego Páná/ y wſzytkich Doktorow)
15:
iż ſą wielcy nieprzyiaćiele pokuty/ poſtow/ oſtrośći żyćia y odzie=
16:
nia/ y vmartwienia ćiáłá/ y zakonnych ſtanow.
17:
Czynćie pokutę.) Abo pokutuyćie. Nowowiernicy dziśieyſzy/
18:
nieprzyiaćiele Pokuty ś. áni Sákrámentu/ áni ſámego ſłowá Po=
19:
kuty śćierpieć nie mogąc/ miáſto pokuty vpámiętánie/ ábo poká=
20:
iánie (pro pænitentia reſipiſcentiam) omylnie y zdrádliwie podmie=
21:
tuią: áby iednym ſłowem y on żal ſerdeczny/ y doſyć vczynienie/ y
22:
vtrapienie wſzelkie zá grzechy/ záraz y z ſámą pokutą odrzućili. A
23:
dármo ſię do etymologiey/ ábo właſnośći ſłowá Greckiego μετανοια,
24:
ráczey niż do zwyczáiu piſmá ś. y ś. Doktorow vćiekáią: Bo
25:
μετάνοια v Apoſtołow y Ewángeliſtow ma coś więcey w ſobie
26:
niż vpámiętánie: ponieważ nie ieſt bez żalu y vtrápienia ćiáłá/ iá=
27:
ko ſię iáśnie z tych mieśc/ ná kráiu náznáczonych/ pokázuie.
Słowo pokuty Nowowiernicy czemu przemieniáią.
Y ś.
28:
Báſilius Grecki Doktor/ pokutę Niniwitow/ w pośćie/ w popiele/
29:
y włośienicy czynioną/ Metánoią zowie. Nákoniec y Ian ś. lu=
30:
dziom pokutuiącym/ y żáłość zá grzechy/ y ſpowiedz/ y godne owo=
31:
ce pokuty/ to ieſt doſyć vczynienie záleca.
32:
Byli krczeni od niego.) Nowokrzczeńcy ſłowo krztu y krzczenia
33:
w kośćiele zdawná zwyczáyne/ y ſákrámentowi pirwſzemu przy=
34:
właſzczone/ śmiele odrzućiwſzy/ ná to mieśce nurzánie/ ábo ponu=
35:
rzánie ſwe ſproſne/ błędom ſwoim kwoli/ podrzućili: áby krzeſt
36:
máłych dziatek (ktorych ſię nurzáć nie godzi by nie vtonęły) y tym
37:
ſámym ſłowem wyniſzczyli.
Słowo krztu y krzczenia Nowokrzczency iáko przetwarzáią.
Lecz ieſli ſłowo greckie βαπτισμὸς
38:
(iáko oni mowią) v Ewángeliſtow zgołá ponurzenie/ á nie ráczey
39:
myćie ábo omyćie známionuie; czemuż y ſámi Nurkowie onych
B 2ſłow/



strona: 12

Ewángeliey Rozd: 3.12.
1:
ſłow/ Niſi baptizentur, nie przełożyli/ Ieſliby ſię nie nurzáli; ále/
2:
Ieſliby ſię nie vmyli? y támże baptiſmata calicum nie nurzánie/ ále
3:
omyćie kubkow? y ná drugim mieyſcu: In variis baptiſmatibus, w
4:
rozmáitych omywániach/ á nie ponurzániach/ ſámiż przełożyli? Y
5:
ono. Ia was baptizo aqua, krzczę ábo omywam wodą; Ioannes ba=
6:
ptizauit aqua, Ian krzćił wodą: czemu zepſowáli/ przydawſzy ſło=
7:
wo/ In; ktorego áni w Greckim/ áni w Láćińſkim niemáſz/ mo=
8:
wiąc: Nurzał w wodzie: iedno iż rzec nie mogli/ nurzał wodą: iá=
9:
ko my właſnie mowimy/ krzcził ábo omywał wodą? Przetoż y Pá=
10:
weł ś. krzeſt ś. nie nurzániem/ ále omyćiem ábo kąpielą odrodze=
11:
nia y odnowienia zowie. y ná drugim mieſcu mowi: Byliśćie kie=
12:
dyś grzeſznemi/ áleśćie omyći (nie ponurzeni) áleśćie poświęceni/
13:
ále vſpráwiedliwieni. Y záſię. Máiąc ſercá oczyśćione od ſumnie=
14:
nia złego: y ćiáło omyte (nie ponurzone) czyſtą wodą. Náwet y
15:
Cáſtálio/ choć też nie kátholik/ Baptiſmum tákże nie nurzániem
16:
(merſionem) álemyćiem ábo omyćiem (lotionem ábo ablutionem)
17:
pirwey był przełożył. Acz potym od Bezy przeto ſtrofowány/ wro=
18:
ćił ſię do ſtárego ſłowá/ Baptiſmus, y Baptizare.
19:
Spowiedáiąc ſię grzechow ſwoich.) Iáko Ianow krzeſt był fi=
20:
gurą krztu P. Chryſtuſowego: ták też y ſpowiedz; ktorą przed nim
21:
czyniono/ byłá figurą tey ſpowiedzi/ ktorą przed ſługámi P. Chry=
22:
ſtuſowymi ludzie czynić mieli.
Spowiedz przed Ianem z wyliczánim grzechow
A obácz/ iż ći ktorzy ſię tu ſpowiedá=
23:
li/ nie tylko grzeſznymi ſię być wyznawáli/ ále grzechy ſwe z oſobná
24:
(τὰς ὰμαρτιας) wyliczáli. Bo inſza rzecz ieſt grzeſznym ſię vzná=
25:
wáć/ ábo y wyznáwáć: á inſza/ grzechow ſię ſwych przed drugim
26:
ſpowiedáć.
27:
Czynćie owoc godny pokuty.) To ieſt (iáko ś. Ian Chrzyſoſtom
28:
y Grzegorz ś. wykłádáią) czyńćie vczynki dobre/ pirwſzym grze=
29:
chom przećiwne.
Doſyć vczynienie.
Iáko ná przykład. Kto pierwey cudze brał: te=
30:
raz niech to wroći/ y ſwe właſne niech ná iáłmużny wydáie. Kto
31:
ſię obżerał/ ábo opijał: teraz niechay pości/ y nic pijánego nie pije.
32:
Kto nieczyſtość ábo cudzołoſtwo popełnił: ten ſię niech ná czás
33:
wſtrzymawa y od właſney żony. Kto kogo obráził ſłowem ábo v=
34:
czynkiem/ niech ſię vpokorzy/ y niech go przeprośi. A toć w kośćie=
35:
le Chrześćijańſkim doſyć vczynieniem zowią.
36:
A iuż śiekierá ieſt przyłożona.) Tu Ian ś. ſwym przykłádem v=
37:
czy káznodzieie/ áby ludzie odſtráſzáli od złego/ boiáznią piekłá y
38:
ſądu Bożego: á nápomináli ku dobremu/ nádzieią zapłáty krole=
39:
ſtwá niebieſkiego. Czego Nowowiernicy nie czynią: boiąc ſię á=
40:
by wiáry y vfnośći ſwey pewney nie ſtráćili.
Boiáznią męki, y nádzieią zapłáty máiá być ludzie odwodzeni od złego, á przywodzeni do dobrego.
Ktore nie



strona: 13

Rozd: 3. według Máttheuſzá.13.
1:
Ktore nie dáie owocu.) Nie tylko zle czynić ieſt rzecz potępienia
2:
godná; ále y dobrze nie czynić. August. ſerm. 6. de Tempore.
3:
Iać was krczę wodą.) Y to proſto przećiw Lutrom y Cáluini=
4:
ſtom/ ktorzy krzeſt P. Chriſtuſow z Ianowym rownáią.
Krzeſt P. Chriſtuſow od Ianowego rozny.
Co nie
5:
przeto czynią/ áby krzeſt Ianow wſławili: ále iżby krzeſt P. Chri=
6:
ſtuſow zelżyli: powiádáiąc/ iż on nie miał więtſzey mocy do odpu=
7:
ſzczenia grzechow/ y doſtąpienia łáſki y vſpráwiedliwienia/ niżli
8:
Ianow:
Błędy Nowowiernikow około krztu S.
Aby ſtąd prowádzili rozliczne ſwe błędy/ ktoremi ludzie
9:
zwodzą/ twierdząc/ iż krzeſt nie głádzi grzechow: y nie czyni czło=
10:
wieká áni czyſtſzym/ áni ſpráwiedliwſzym/ niżeli był pierwey: á iż
11:
dziatkom do zbáwienia nic nie pomaga: ále doſyć ná tym/ że ſię
12:
rodzą z rodzicow Chrześćijáńſkich. Lecz vważywſzy mieścá/ przy
13:
tym wirſzu ná kráiu náznáczone/ ſnádnie poznaſz/ iż ſłuſznie święte
14:
Trydentſkie Concilium zá heretyki przeklęte oſądziło one/ ktorzy
15:
tęż moc dáią krztowi Ianowemu/ ktorą y Chriſtuſowemu.
16:
Ten was okrzći Duchem ś. y ogniem.) Hieronym ś. to mieśce ták
17:
wykłáda: Abo iż Duch ś. ieſt ogniem/ iáko świádczą dzieie Apo=
18:
ſtolſkie: ábo iż ná tym świećie bywamy krzczeni Duchem: á ná
19:
onym ogniem. Ktorego wykłádu y Páweł podpiera/ mowiąc: iż
20:
káżdego robotę/ iáka by byłá/ ogień ſprobuie. A nie tylko Hiero=
21:
nym ś. ále y Hiláriuſz y Chryſoſtom/ y Ambroży/ y Bedá/ y poſpo=
22:
lićie wſzyścy wykłádácze piſmá ś. ná to ſię zgadzáią/ że dla tego tu
23:
przydano to ſłowko/ Ogniem; iż po krzćie Chriſtuſowym náſtę=
24:
puie ogień vtrapienia/ y ogień ſądu Bożego/ y ogień czyścowy.
Ogien czyścowy ná onym świećie.

25:
Wyczyśći boiowisko ſwoie.) To boiowiſko ieſtći kośćioł Boży/
26:
tu ná ziemi ieſzcze boiuiący: w ktorym ſą ták zli/ iáko y dobrzy: tu
27:
przez pſzenicę y plewy oznáczeni: áż ſię w dzień ſądny ſtánie ied=
28:
nych od drugich odłączenie. Co też ieſt przećiw Nowowiernikom
29:
dziśieyſzym; ktorzy mowią/ że w kośćiele nie ſą iedno dobrzy.
Kośćioł ma w ſobie złe y dobre.

30:
Y widział Duchá Bożego.) Táiemnicá Troyce S. w tym śię
31:
krzćie okázuie. Pan ſię krzći/ Duch ś. sſtępuie w oſobie gołę=
32:
bice: á głos Oycá/ świádectwo Synowi dáiącego/ był ſłyſzány.
33:
Hieronymus in Matthæum.
Troycá ſwięta.
rozdział: 4

34:
ROZDZIAL IIII.

35:
1 Chriſtus ná puſzczy pośći/ y da ſię kuśić ſzátánowi. 6 Y
36:
ſzátan piſma vżywa przećiw Chriſtuſowi. 17 Początek ka=
37:
zánia Chriſtuſowego. 18 Wezwánie Piotrá/ Andrzeiá/ Iá=
38:
kubá/ y Ianá. 23 Chriſtus w Gálileiey opowiáda Ewán=
39:
gelią/ y chore vzdrawia.
B 3Tedy Ie=



strona: 14

Ewángeliey Rozd: 4.14.
Zácza: 7.
Ewángelia w niedzielę pirwſzą w poſt.
werset: 1
1:
T
Edy IEſus był záwiedźion ná puſzczą od
2:
Duchá/ áby był kuſzon od dyabłá.

werset: 2A gdy po=
3:
śćił czterdźieśći dni y czterdźieśći nocy/ po=
4:
tym łáknął.

werset: 3Y przyſtąpiwſzy * kuśićiel/ rzekł mu:
* do niegoG.

5:
Ieſliś ieſt Syn Boży/ rzecz áby to kámienie sſtáło ſię
6:
chlebem.

werset: 4A on odpowiedáiąc rzekł: Nápiſano
7:
ieſt/ Nie ſámym chlebem " żywie' człowiek: ále wſzel
" żyć będzie2. L. G.

8:
kim ſłowem ktore pochodźi z vſt Bożych.

werset: 5Tedy go
9:
wźiął dyabeł do miáſtá świętego/ y poſtáwił go "
10:
ganku kośćielnym:
" ná wierzchu.

werset: 6Y rzekł mu: Ieſliś ieſt Syn
11:
Boży/ ſpuść ſię ná doł. Abowiem nápiſano ieſt: Iż
12:
ániołom ſwoim " roſkaże' o tobie/ y będą ćię ná ręku
" roskazałN. L.

13:
nośić/ ábyś ſnadź nie obráźił o kámień nogi ſwoiey.

werset: 7
14:
Rzekł mu " Ieſus záſię: Nápiſano' ieſt/ Nie bę=
" Ieſus: Záſię nápiſano.G.

15:
dźieſz kuśił Páná Bogá twego.

werset: 8Wźiął go záś dya=
16:
beł ná gorę wyſoką bárzo: y vkazał mu wſzytkie kro=
17:
leſtwá świátá/ y ozdobę ich:

werset: 9Y rzekł mu: To wſzy=
18:
tko dam tobie/ ieſli vpadſzy vczyniſz mi pokłon.

werset: 10Te=
19:
dy mu rzekł Ieſus: Podź precz * ſzátánie. Abowiem
* zá mną4 L. G.ále Hieronym tego nie czytał.

20:
nápiſano ieſt: Pánu Bogu twemu " kłániáć ſię / á
21:
iemu ſámemu Bozką ſłużbę oddáwáć będźieſz.
" będzieſz ſię kłániał, á iemu ſámemu służyłG.

werset: 11Tedy
22:
opuśćił go dyabeł: á oto ániołowie przyſtąpili/ y
23:
ſłużyli iemu. *

Záczá: 8.
TRZECIA CZESC EWángeliey, o okázániu P. Chriſtuſowym, y náuczániu iego w Gálileiey.
werset: 12
24:
A gdy vſłyſzał Ieſus iż Ian był poiman/ od=
25:
ſzedł do Gálileiey.

werset: 13Y opuśćiwſzy miáſto Názáreth/
26:
przyſzedł y mieſzkał w Káphárnaum/ ktore ieſt nád
27:
morzem/ ná gránicách Zábulońſkich y Nephtálim=
28:
ſkich.

werset: 14Aby ſię wypełniło to co ieſt rzeczono przez
29:
Iſáiaſzá Proroká:

werset: 15Ziemiá Zábulońſka y źiemiá
30:
Nephtálimſka/ " droga' morſka zá Iordanem " Gáli=
" drogę, ábo przi drodze2 L. G.
" Gálilea2 L K. G.

31:
iey' pogánow:

werset: 16Lud ktory śiedźiał w ćięmnośći/
32:
vyźrzał świátłość wielką: y tym ktorzy śiedźieli w
33:
kráinie " ćienia' śmierći/ weſzłá im świátłość.
" y w ćieniu.

werset: 17Od
34:
tąd począł IEſus kázáć/ y mowić: Pokutuyćie: á=
bowiem



strona: 15

Rozd: 4. według Máttheuſzá.15.
1:
bowiem " przybliży ſię' kroleſtwo niebieſkie.
" przybliżyło ſię4 L K. G. S.
Záczá: 9.
Ewángelia w dźień S. Andrzeiá.

werset: 18
2:
A gdy Ieſus chodźił nád morzem Gálileyſkim/
3:
vyźrzał dwu bráćiy/ Symoná ktorego zowią Pio=
4:
trem; y Andrzeiá brátá iego/ zápuſzczáiące śieći w
5:
morze (ábowiem byli rybitwi.)

werset: 19Y rzekł im: Podź=
6:
ćie zá mną: á vczynię was rybitwámi ludźi.

werset: 20A oni
7:
nátychmiaſt opuśćiwſzy śieći/ ſzli zá nim.

werset: 21A poſtą=
8:
piwſzy ſtámtąd/ vyźrzał drugich dwu bráćiy/ Iákubá
9:
Zebedeuſzowego/ y Ianá brátá iego w łodźi z Zebe=
10:
deuſzem oycem ich/ opráwuiące śieći ſwoie: y we=
11:
zwał ich.

werset: 22A oni nátychmiaſt opuśćiwſzy " śieći' y
" łodz.G.

12:
oycá/ ſzli zá nim. *

werset: 23
13:
Y obchodźił Ieſus wſzytkę Gálileą/ náuczáiąc
14:
w bożnicách ich/ y przepowiádáiąc " Ewángelią kro=
15:
leſtwá: á vzdrawiáiąc wſzeláką chorobę y wſzeláką
" Euángelion po Grecku, ieſt dobra nowiná, ábo weſołe poſelstwo.

16:
niemoc miedzy ludem.

werset: 24Y rozeſzłá ſię ſławá iego po
17:
wſzytkiey Siriey. y przynośili mu wſzytkie ktorzy ſię
18:
źle mieli/ á byli zięći rozmáitemi chorobámi y dręcze=
19:
nim; y opętáne/ y " lunátyki/ y powietrzem ruſzone:
" mieśiączniki. Lunátykowie ſą co káduk miewáią.

20:
y vzdrowił ie.

werset: 25Y ſzły zá nim wielkie rzeſze od Gáli=
21:
leiey/ y Dekápoley/ y z Ieruſálem/ y z Iudſkiey źie=
22:
mie/ y z krain zá Iordanem.


23:
NAVKI Y PRZESTROGI.

24:
Ná puſzczą.) Iáko Ian ś. Krzćićiel/ ták y Zbáwićiel náſz mie=
25:
ſzkáiąc ná puſzczy/ y tám ſię báwiąc poſtem/ modlitwą/ y bogomy=
26:
ślnośćią/ y znoſząc wſzelákie pokuſy/ dał przykład y pobudkę lu=
27:
dziom onym świętym/ ktorzy ná puſtych mieſcách y w klaſztorách
28:
żyiąc/ czynili godne owoce pokuty: że ſobie táki żywot obieráli.
Zywot pustelniczy przykłádem Pánskim zálecony.

29:
Pośćił czterdzieśći dni.) Eliaſz y Moyzeſz (mowi Hieronym ś.)
30:
przez poſt czterdzieśći dni/ towárzyſtwem Bożym byli náſyceni. Y
31:
ſam Pan tyle też dni pośćił ná puſzczy: áby nam vroczyſte czter=
32:
dzieśći dni poſtow zoſtáwił.
Post 40 dni z przykłádu Pánskiego Apostołowie SS. vstáwili.
Tym podobne ſłowá ma y Augu=
33:
ſtin ś. A krotko mowiąc/ wſzyścy ſtárzy á święći Oycowie/ ktorzy
34:
ábo z rzeczy/ ábo vmyślnie o pośćie 40. dni mowią/ śmiele twier=
35:
dzą/ iż ten poſt 40. dni/ nie tylko dla náśládowánia poſtu P. Chri=
ſtuſowego



strona: 16

Ewángeliey Rozd: 4.16.
1:
ſtuſwego ieſt vſtáwiony; ále że ieſt od Apoſtołow podány y przy=
2:
kazány/ y dla tego ma być z potrzeby záchowány. Ambroży ś. mo=
3:
wi: Ze ten poſt nie od ludzi ieſt vſtáwiony/ ále od Bogá po=
4:
święcony: nie z ziemſkiego wymyſłu náleziony/ ále od Bozkiego
5:
máieſtatu roſkazány. Bo poſt 40. dni ſam Pan poſtem ſwym po=
6:
święćić raczył/ ktorego zgołá nie záchowáć/ świętokrádztwo ieſt/ á
7:
po częśći go zgwałćić/ grzech ieſt. Hieronym niemniey iáśnie: My
8:
(práwi) poſt czterdzieśći dni/ według podánia Apoſtolſkiego/ raz
9:
w rok/ czáſu nam przyſtoynego pośćimy. Ktory czás przyſtoyny
10:
ieſt przed ſámą Wielkąnocą/ ábyſmy y z Chriſtuſem poſpołu ćier=
11:
pieli. wedle Auguſtiná: y tym ſię ná przeſławne Wielkonocne
12:
święto przygotowáli. według Hieronymá. Tegoż poświádcza
13:
Leo wielki Papież/ że ten wielki poſt ieſt vſtáwá Apoſtolſka: á iż
14:
od ś. Apoſtołow więtſze przed Wielkąnocą poſty ſą vſtáwione.
15:
Nákoniec Auguſtin ś. mowi: że przez te 40. dni poſtu/ zli od do=
16:
brych/ niewierni od wiernych/ hæretycy od Kátholikow rozeznáni
17:
y oddzieleni bywáią.
18:
Abowiem nápiſano ieſt.) Oto y ſzátan przywodzi piſmo przećiw
19:
P. Chriſtuſowi/ iáko y Hæretycy miniſtrowie iego przećiw ko=
20:
śćiołowi: ále zle y wywrotnie. Lecz kośćioł powſzechny/ iáko y
21:
Pan Chriſtus/ vżywa ich właſnie y prawdźiwie: á zdrády y wy=
22:
krętry Hæretyckie zbija y odkrywa.
Piſmá vżywa y ſsatan y ministrowie iego.

23:
Pánu Bogu twemu kłániáć ſię.) Nie rzekł (mowi Auguſtin ś.)
24:
P. Bogu ſámemu kłániáć ſię będzieſz: iáko rzekł/ Iemu ſámemu
25:
Bozką ſlużbę oddáwcć będzieſz: po Grecku λατρεύσεις. Y ſtądże
Chwałá dwoiáka, iedná Bozka,λατρεια: a druga ſtworzeniu przyzwoitaδολια.

26:
kośćioł powſzechny czyni ten prawdziwy y potrzebny rozdział/ że
27:
ieſt iedná cześć/ chwałá ábo pokłon ſámemu Bogu właśnie ná=
28:
leżący; ktorego ſię żadnemu ſtworzeniu oprocz báłwochwálſtwá
29:
dáwáć nie godzi. A ieſt záſię druga cześć/ pokłon y chwałá/ ktora
30:
ma być ſtworzeniu wyrządzána (á to według godnośći káżdego)
31:
iáko oſobom/mieścom/ y rzeczom świętym. O pierwſzey nápiſa=
32:
no: Chwały moiey nie dam innemu. y: Sámemu Bogu cześć y
33:
chwałá. A o tey drugiey: Cześć y chwałá káżdemu dobrze czynią=
34:
cemu. Chwałá tá ieſt wſzytkim świętym iego. A o oboiey poſpo=
35:
łu: Poklonił ſię lud Bogu/ á potym krolowi.
36:
Pokutuyćie.) Iż pokutá (to ieſt ſkruchá ſerdeczna/ ábo żal zá
37:
przeſzłe grzechy/ z vmyſłem żywotá polepſzenia) y przede krztem/ lu=
38:
dziom doroſłym ieſt potrzebna: ták Ianowe/ iáko y Zbáwićielá
39:
náſzego/ tákże y Piotrá ś. kazánie pokázuie.
Pokutá y przede krztem.

40:
Vzdrawiáiąc wſzeláką chorobę.) Chriſtus (mowi Auguſtin ś.)
cudámi



strona: 17

Rozd: 5. według Máttheuſzá.17.
1:
cudámi ſobie ziednał poważność; poważnośćią záſłużył wiárę;
Cudami vtwierdzona wiara.

2:
wiárą zgromádził wielkość ludźi; wielkośćią otrzymał dawność;
3:
dawnośćią vtwirdził religią, ktoreyby áni nowość nikczemna Hæ=
4:
retycka/ zdrádámi nárabiáiąc; áni ſtáry błąd pogáńſki/ mocą ſię
5:
ſprzećiwiáiąc; nigdy náruſzyć y zepſowáć nie mogł.
rozdział: 5

6:
ROZDZIAL V.

7:
3 Ośm błogoſłáwieńſtw. 13 Vcznie ſwe zowie ſolą. 15 Swiá=
8:
tłem świátá/ y miáſtem ná gorze. 17 Vczynki dobre. 18 Chri=
9:
ſtus przyſzedł zakon wypełnić. 21 Spráwiedliwość náſzá iáka
10:
ma być. 22 Wykład piątego przykazánia. 24 Poiednánie. 28
11:
Wykład ſzoſtego przykazánia. 29 Oko y práwicá. 32 Rozwod.
12:
34 Nie przyśięgáć. 39 Krzywdę znośić. 44 Miłowáć nieprzy=
13:
iáćioły. 48 Doſkonáłość.
Záczá: 10.
Ewángelia ná dzień wſzech S. y o S. Męczennikách.
werset: 1
14:
A
Widząc * rzeſze/ wſtąpił ná gorę: á gdy v=
* IeſusN. L. S.

15:
śiadł/ przyſtąpili k niemu vczniowie iego:

werset: 2á
16:
otworzywſzy vſtá ſwe/ náuczał ich mowiąc:

werset: 3
17:
Błogoſłáwieni vbodzy duchem: ábowiem ich ieſt
18:
kroleſtwo niebieſkie.

werset: 4Błogoſłáwieni ćiſzy: ábo=
19:
wiem oni odźiedźiczą źiemię.

Kazánie Páná Chrſtuſowo ná gorze: o ktorym Auguſtin S. nápiſał dwoie xięgi.
werset: 5Błogoſłáwieni ktorzy
20:
ſą ſmętni: ábowiem oni będą poćieſzeni.

werset: 6Błogo=
21:
ſłáwieni ktorzy łákną y prágną ſpráwiedliwośći: á=
22:
bowiem oni będą náſyceni.

werset: 7Błogoſłáwieni miło=
23:
śierni: ábowiem oni miłośierdźie otrzymáią.

werset: 8Bło
24:
goſłáwieni czyſtego ſercá: ábowiem oni Bogá oglą=
25:
dáią.

werset: 9Błogoſłáwieni pokoy czyniący: ábowiem
26:
* názwáni będą ſynámi Bożymi.
*oni2 L. K. G. S.

werset: 10Błogoſłáwie=
27:
ni ktorzy ćierpią prześládowánie dla ſpráwiedliwo=
28:
śći: ábowiem ich ieſt kroleſtwo niebieſkie.

werset: 11Bło=
29:
goſłáwieni ieſteśćie/ gdy wam złorzeczyć będą/ * y
* ludzie.N. L.

30:
y prześládowáć was/ y mowić wſzytko złe * przećiwko
* słowoG.

31:
wam kłámáiąc/ dla mnie.

werset: 12Ráduyćie ſię y weſelćie:
32:
ábowiem zapłátá wáſzá obfita ieſt w niebieśiech. *

werset: 13
33:
Boć ták prześládowáli Proroki/ ktorzy przed
34:
wámi byli.

CWy ieſte=
Ewángeliey Rozd: 5.18.
Záczá. II.
Ewángelia ná święto Doktorow.
werset: 14
35:
Wy ieſteśćie ſol źiemie. A ieſli ſię ſol ſkáźi/
36:
czymże ſolić będą? Ni naćz ſię więcey nie zgodźi/ ie=
37:
dno áby byłá precz wyrzucona/ y podeptána od ludźi.

werset: 15
38:
Wy ieſteśćie świátłość świátá. Nie może ſię miá=
39:
ſto zákryć ná gorze oſádzone:

werset: 16Ani zápaláią świe=
40:
ce/ y kłádą iey pod korzec/ ále ná świeczniku: " áby ś=
41:
wiećiłá' wſzytkim ktorzy ſą w domu.
" y świeći.G.

werset: 17Ták niechay
42:
świeći świátłość wáſzá przed ludźmi: áby widźieli
43:
vczynki wáſze dobre/ y chwalili Oycá wáſzego ktory
44:
ieſt w niebieśiech.

werset: 18Nie mniemayćie ábym przy=
45:
ſzedł " rozwięzowáć zakon ábo Proroki. nie przyſze=
" niſzczyć, ábo pſowáć.

46:
dłem rozwięzowáć/ ále wypełnić.

werset: 19Záprawdę bo=
47:
wiem powiádam wam: Aż przeminie niebo y źie=
48:
miá/ iedno iotá ábo iedná kreſká nie odmieni ſię w za=
49:
konie/ áż ſię wſzytko sſtánie.

werset: 20Ktobykolwiek tedy
50:
rozwiązał iedno z tych przykazań namnieyſzych/ y ták
51:
by ludźi náuczał: będźie zwan namnieyſzym w krole=
52:
ſtwie niebieſkim: Lecz ktobykolwiek czynił y náuczał;
53:
ten będźie zwan wielkim wkroleſtwie niebieſkim. *
Záczá: 12.
Ewáng: Niedziele 5. po Swiątkách.

werset: 21
54:
Abowiem powiádam wam/ iż ieſli nie będźie ob=
55:
fitowáłá ſpráwiedliwość wáſzá więcey niż Dokto=
56:
row zakonnych y Pháryzeuſzow/ nie wnidźiećie do
57:
kroleſtwá niebieſkiego.

werset: 22Słyſzeliśćie iż rzeczono ieſt ſtárym; Nie będźieſz zábijał: á ktobykolwiek zábił/
58:
będźie winien ſądu.

werset: 23A ia wam powiádam; iż ká=
59:
żdy ktory ſię gniewa ná brátá ſwego/ * będźie winien
* Bez przyczynyG.Ale to Hieron: wymázowáć każe: iáko przydátek niepotrzebny.

60:
ſądu. A kto rzecze brátu ſwemu/ c Ráká: będźie wi=
cRáká słowo Zidowskie, znáczy nędzniká, gołotę, ábo hultáiá.2Kron: 13. 7.ábo y błazná.2Krol: 6. 20.

61:
nien rády. A kto rzecze/ ſzalony: będźie winien ogniá
62:
piekielnego.

werset: 24Ieſli tedy ofiáruieſz dar twoy do ołta=
63:
rzá/ á tám wſpomniſz iż brát twoy ma nieco przećiw
64:
tobie:

werset: 25zoſtaw tám dar twoy przed ołtarzem/ á idź
65:
pierwey " ziednáć ſię' z brátem twoim: á tedy przy=
" ziednay ſię.6 L. K. G. S.

66:
ſzedſzy " ofiáruieſz' dar twoy. *
" ofiáruy.G.

werset: 26
67:
Zgodz ſię z przećiwnikiem twoim rychło/ pokiś
ieſt z nim



strona: 19

Rozd: 5. według Máttheuſzá.19.
1:
ieſt z nim w drodze: by ćię ſnadź przećiwnik nie po=
2:
dał ſędźiemu/ á ſędźiaby ćię podał ſłudze/ á byłbyś w=
3:
rzucon do ćięmnice.

werset: 27Záprawdę powiedamći; nie
4:
wynidźieſz ſtámtąd/ áż oddaſz oſtátni pieniążek.
Záczá: 13.

werset: 28
5:
Słyſzeliśćie iż powiedźiano ſtárym: Nie bę=
6:
dźieſz cudzołożył.
Oto nie tylko cudzołoſtwo; ále y wſselákie wſseteczenſtwo ieſt zákazáne.

werset: 29A ia powiádam wam; iż káżdy
7:
ktory pátrzy ná niewiáſtę/ áby iey pożądał/ iuż ią
8:
zcudzołożył w ſercu ſwoim.

werset: 30Ieſli tedy práwe oko
9:
twoie gorſzy ćię/ wyrwi ie/ á zárzuć od śiebie. Abo=
10:
wiem pożyteczniey ieſt tobie/ áby zginął ieden z człon
11:
kow twoich/ niżliby miáło być wrzucone wſzytko ćiá
12:
ło twoie do piekłá.

werset: 31A ieſli ćię práwa ręká twoiá
13:
gorſzy/ odetni ią/ y zárzuć od śiebie. Abowiem poży=
14:
teczniey ieſt tobie/ áby zginął ieden z członkow two=
15:
ich/ niżliby miáło być wrzucone wſzytko ćiáło twe
16:
do piekłá.
Záczá: 14.

werset: 32
17:
Záśię powiedźiano; Iż ktokolwiek opuśći żo=
18:
nę ſwoię/ niech iey da liſt rozwodny.

werset: 33A ia wam po=
19:
wiádam; iż wſzelki ktory opuśći żonę ſwoię/ oprocz
20:
przyczyny porubſtwá/ przywodźi ią w cudzołoſtwo: y
21:
ktoby opuſzczoną poiął/ cudzołoży.

werset: 34Słyſzeliśćie zá=
22:
ſię iż powiedźiano ſtárym; Nie będźieſz krzywo przy=
23:
śięgał: ále oddaſz Pánu przyśięgi twoie.

werset: 35A ia wam
24:
powiádam/ ábyśćie " zgołá nie przyśięgáli; áni ná
" niiáko.

25:
niebo/ gdyż ieſt ſtolicá Boża;

werset: 36áni ná źiemię/ ábo=
26:
wiem ieſt podnożkiem nog iego; áni ná Ieruſálem/
27:
ábowiem ieſt miáſto wielkiego krolá;

werset: 37Ani ná gło=
28:
wę twoię będźieſz przyśięgał/ ábowiem nie możeſz v=
29:
czynić iednego włoſá białym ábo czarnym.

werset: 38Nie=
30:
chayże mowá wáſzá będźie; Ták/ ták: Nie/ nie. A
31:
co nád to więcey ieſt/ od złego ieſt.

werset: 39Słyſzeliśćie iż
32:
powiedźiano: Oko zá oko/ á ząb zá ząb.

werset: 40A ia wam
33:
powiádam/ żebyśćie ſię nie ſprzećiwiáli złemu: ow=
34:
ſzem kto ćię kolwiek vderzy w práwy policzek twoy/
C 2náſtaẃ



strona: 20

Ewángeliey Rozd: 5.20.
1:
náſtaẃ mu y drugiego.

werset: 41A temu ktory ſię chce z
2:
tobą práwowáć/ á ſuknią twoię wźiąć/ puść mu y
3:
płaſzcz.

werset: 42A ktoby ćię kolwiek przymuſzał ná iednę
4:
milę/ idź z nim - drugie' dwie.
-6 L. G. S.

werset: 43Temu ktory ćię pro=
5:
śi/ day - mu'; á od tego ktory chce v ćiebie pożyczyć/
6:
nie odwracay ſię.
-G.
Záczá: 15.
Ewángelia w pierwſzy Piątek w poſt.

werset: 44
7:
Słyſzeliśćie iż powiedźiano; Będźieſz miło=
8:
wał bliźniego twego/ " á będźieſz miał w nienawiśći
9:
nieprzyiaćielá twego.
" Tak vczył nie zakon; ále Pháryzeuſsowie.

werset: 45A ia wam powiádam/ Mi=
10:
łuyćie nieprzyiaćioły wáſze: * dobrze czyńćie tym kto=
* Błogosławćie te ktorzy was przeklináią.G.

11:
rzy wás máią w nienawiśći: á modlćie ſię zá temi
12:
ktorzy was prześláduią y potwarzáią:

werset: 46ábyśćie
13:
byli ſynámi Oycá wáſzego ktory ieſt w niebieśiech:
14:
" ktory' ſłońcu ſwemu dopuſzcza wſchodźić ná złe y
" iż.G.

15:
ná dobre/ y ſpuſzcza deſzcz ná ſpráwiedliwe y ná nie=
16:
ſpráwiedliwe.

werset: 47Abowiem ieſlibyśćie miłowáli te
17:
co was miłuią/ coż zá zapłátę " mieć będźiećie'? ázaż
" maćie.2 L. G.

18:
y celnicy tego nie czynią?

werset: 49A ieſlibyśćie pozdrawiá=
19:
li tylko " bráćią wáſzę'/ coż więcey czynićie? ázaż y
" przyiaćioły wáſze.G.

20:
" pogáni' tego nie czynią?
" celnicy.G.

werset: 49Bądźćieſz wy tedy doſko=
21:
náli/ iáko Oćiec wáſz niebieſki doſkonáłym ieſt.


22:
NAVKI Y PRZESTROGI.

23:
Dla ſpráwiedliwośći.) Hæretycy y inni złoczyńcy/ czáſem też z
24:
wielką ochotą y ćierpliwośćią ktoreżkolwiek męki y śmierć podey=
25:
muią: ále przedſię nie ſą błogoſłáwieni.
Kácerſcy męczennicy niebłogosłáwieni.
Bo/ iáko Auguſtin ś. pi=
26:
ſze/ nie mogą ćierpieć dla ſpráwiedliwośći oni/ ktorzy roſtárgáli
27:
kośćioł Boży. Bo gdzie nie máſz zdrowey wiáry/ tám ſpráwiedli=
28:
wość być nie może. Iż ſpráwiedliwy z wiáry żywie. Y gdzie nie
29:
máſz miłośći/ tám też nie máſz ſpráwiedliwośći. Bo miłość bli=
30:
zniego nie czyni złego. Ktorą gdyby odſzczepieńcy mieli/ nie ſztu=
31:
kowáliby ćiáłá Chriſtuſowego/ ktore ieſt kośćioł iego(Idem de ſer=
32:
mone Domini in monte. cap. 9) A ták przez to piſmo ſą odſtrychnie=
33:
ni wſzyścy fałſzywi męczennicy kácerſcy: iáko częſto powtarza
34:
Auguſtin y Cyprian ś. Bo choćby kto wydał ćiáło ſwe ná ſpale=
35:
nie/ á miłośći by nie miał/ nic mu to nie pomoże. A ten lepák nie
może mieć



strona: 21

Rozd: 5 według Máttheuſzá.21.
1:
może mieć miłośći/ ktory ieſt nieprzyiaćielem iednośći. Auguſtinus
2:
epistola 50.
Zasługá y zapłátá vczinkow dobrych.

3:
Ráduyćie ſię, iż zapłátá wáſsá.) Tymi ſłowy zbijáią ſię dwá Lu=
4:
terſkie błędy: Ieden/ żeby vczynki dobre wiernych nic nie záſługo=
5:
wáły/ ábo żadney zaſługi nie miáły. Drugi/ żeby człowiek nie mogł
6:
dobrze czynić dla zapłáty niebieſkiey. Abowiem tu y zapłátę Pan
7:
wſpomina/ ktora zá zaſługą chodzi. Bo gdzie ieſt zapłátá/ tám y
8:
y zaſługá być muśi. Y względem zápłáty vcznie ſwe pobudza/ ku
9:
znoſzeniu ćirpliwie rzeczy przećiwnych/ y owſzem ku weſelu w vtra=
10:
pieniu. Ták ći y Moyzeſz pátrzał ná oddárowánie: y Dawid zá=
11:
chował Páńſkie przykazánia dla odpłáty wieczney.
Kośćioł powſsechny wſsyſtkim widomy y znáiomy zátáić ſię nie może.

12:
Wy ieſteście świátłość świátá) Swiátłość świátá/ y miáſto ná
13:
gorze leżące/ y świecá ná lichtarzu/ ieſtći ſtan duchowny/ y wſzytek
14:
kośćioł Boży/ ták ná Pánie Chriſtuśie/ iáko ná gorze fundowány
15:
y wyſtáwiony/ że koniecznie muśi być widziány/ a żadną miárą zá=
16:
táić ſię nie może. Bo nie ieſt iáko świecá pod korcem/ ále ná li=
17:
chtarzu. áby świećiłá wſzytkiemu domowi/ to ieſt wſzemu świátu.
18:
A coż więcey mowić (ſą ſłowá Auguſtiná ś.) iedno iż ślepi ſą/ kto=
19:
rzy ták wielkiey gory y miáſtá nie widzą: y ná świecę ná lichta=
20:
rzu wſzytkim świecącą/ oczy zámrużáią?
21:
Ták niechay świeći świátłość wáſsá.) Iáko dobry żywot ducho=
22:
wnych bárzo wſzytkich buduie/ y ieſt niemáłą czćią y chwałą Pánu
23:
Bogu/ ták przećiwnym obyczáiem/ żyćie ich niepobożne/ wielu lu=
24:
dzi gorſzy y Bogá obraża.
Zywot duchownych wiele buduie y gorſsy.

25:
Iedno z tych przykazan namnieyſsych.) Wey iáko ieſt potrzebá
26:
nie tylko wierzyć/ ále y záchowáć namnieyſze przykazánie.
Sámá wiára nie płátna bez vczynkow.

27:
Spráwiedliwość wáſsá.) Náſzá ieſt ſpráwiedliwość/ kiedy nam
28:
bywa od Bogá daná.
Spráuiedliwość nie ieſt przyczytána, ále w nas będąca.
A ták Chrześćijánie prawdziwie ſpráwie=
29:
dliwi ſą; y máią w ſobie trwáiącą ſpráwiedliwość/ przez záchowá=
30:
nie Páńſkiego przykazánia: przez ktorey ſpráwiedliwośći vczyn=
31:
kow/ żaden doroſły zbáwion być nie może. Skąd widziemy/ iż zbá=
32:
wienie/ ſpráwiedliwość/ y vſpráwiedliwienie/ nie należy ná ſámey
33:
wierze/ y ná poczytániu ſpráwiedliwośći Páná Chriſtuſowey: iá=
34:
ko Hæretycy mniemáią. Auguſtinus de ſpir. et lit. cap. 9.
35:
Będzie winien ſądu.) Tu mamy iáwną á iáſną rozność grze=
36:
chow; że iedne ſą śmiertelne/ ktore záſługuią piekło: á drugie po=
37:
wſzednie/ y mnieyſzego karánia godne/ ktore łácniey bywáią odpu
38:
ſzczone. Co ieſt przećiw Iowiniániſtom/ Lutrom y Cálwiniſtom.
Grzechy iedne śmiertelne, á drugie powſsednie.

39:
Dar twoy do ołtarzá.) Do ołtarzá Páńſkiego/ ábo do ktoregoż=
40:
kolwiek ſákrámentu/ nie będąc w miłośći żaden nie przyſtępuy: ále
Bez miłośći nie godzi ſię przyimowáć Sákrámentow.
C 3idź pierwey



strona: 22

Ewángeliey Rozd: 5.22.
1:
idz pirwey ziednay ſię z brátem twoim: á dáleko więcey z kośćiołem
2:
powſzechnym/ ktory ieſt zupełne bráctwo wſzytkich Chrześćiánow.
3:
Nie wynidzieſs z támtąd.) To ieſt (iáko Hieronym ś. to mieśce
4:
wykłáda) nie wynidzieſz z ćięmnice/ áż wypłaćiſz y namnieyſze grze-
5:
chy. A Bernát záś ś.
Czyśćiec.
Wiedzćie/ práwi/ że po tym żywoćie/ ná mie=
6:
ścách czyścowych/ we ſto naſob wypłacáć to muśiemy/ czego tu
7:
omieſzkamy: áż do oſtátniego pieniążká. Ale y ſtárſzy Doktoro=
8:
wie/ á ná imię Cyprian ś. Origenes/ Euſebius Emiſſenus/ y Am=
9:
brozy ś. o czyścu to mieśce wykłádáią.
10:
Do piekłá.) Gehenná ſłowo Zydowſkie znáczy piekło/ áby męki
11:
wieczne potępionych: Przeto/ iż przy Ieruſalem byłá doliná ná=
12:
zwána tym imieniem/ kędy Zydowie dziatki ſwe báłwánom ofiá=
13:
ruiąc palili.
Gehenná co znáczy.
Ktorą też zwano Tophet, po náſzemu Bęben; iż dzia=
14:
tki paląc bębnano; áby krzyku ich rodzicy nie ſłyſzeli. A ták prze
15:
te męki ogniowe okrutne; y przeto/ że ná to mieyſce potym od Io=
16:
ziaſzá krolá ſplugáwione śćierwy y inne brzydliwośći wyrzucano;
17:
weſzło w zwyczay/ iż ſłowo to Gehenná známionuie pieło y męki
18:
one wieczne.
19:
Oprocz przyczyny porubſtwá.) Dla tey ſámey przyczyny może
20:
mąż opuśćić żonę ſwą: ále przedſię áni on/ poki żoná opuſzczona
21:
żywa/ inney żony poiąć; áni żoná opuſzczona/ poki on żyw/ zá in=
22:
nego mężá iść nie może. Iáko ſię z tego mieścá y z innych ná brze=
23:
gu náznáczonych doſyć pokázuie.
Małżenſtwo nierozdzielne y dla cudzołoſtwá.
Abowiem związká małżeńſka/ z
24:
ſtrony Sákrámentu/ ieſt ták nierozdzielna; iż y ſámym rozwodem/
25:
nie może być rozwiązána. Aug. de bono coniug. cap. 7. Wſzákże
26:
ieſli ſię oboie dopuſzczą cudzołoſtwá; tedy iuż miedzy nimi ro=
27:
zwod być nie może.
28:
Abyśćie zgołá nie przyśięgáli.) Nowokrzczeńcy/ wzgárdziwſzy y
29:
odrzućiwſzy wykład y rozſądek kośćiołá powſzechnego/ tu ſię litery
30:
trzymáią (iáko y inni Hæretykowie ná inſzych mieścách) twirdząc/
31:
że ſię Chrześćijáninowi żadnym obyczáiem/ áni v ſądu/ áni v prá=
32:
wá przyśięgáć nie godzi. Gdyż tu P. Chriſtus mowi/ tylko o przy=
33:
śiędze/ ktora ſię lekce/ nierozmyślnie/ bez potrzeby/ bez ſłuſzney przy
34:
czyny/ ábo z popędliwośći iákiey/ ábo ze złego zwyczáiu dzieie.
Przyśięgá nie zgołá zákazána.
Lecz
35:
przyśięgi prawdziwey/ ſpráwiedliwey/ rozważney/ á z dobrym roz=
36:
ſądkiem vczynioney/ nie tylko Bog nie zákázuie/ ále ią owſzem ro
37:
ſkázuie. Y ſam Páweł ś. nie raz przyśięgał. Y święći ánioło=
38:
wie. Náwet y ſam Pan Bog.
39:
Zebyśćie ſię nie ſprzećiwiáli złemu.) Y ſtąd Nowokrzczeńcy (ták=
40:
że ſię litery trzymáiąc) błąd ſwoy wywieráią/ twirdząc/ iż ſię chrze=
Bronić ſię práwem nie ieſt zákazano.
śćijáninowi



strona: 23

Rozd: 6. według Máttheuſzá.23.
1:
śćijáninowi pozywáć áni práwowáć nie godzi. Iáko y Luter ſtąd
2:
dowodził/ że ſię Chrześćijánie Turkom bronić nie máią/ áni przeći=
3:
wko nim walczyć. Lecz P. Chriſtus tymi ſłowy nie zákázuieć prá=
4:
wney/ ábo inney ſpráwiedliwey obrony; ále ćierpliwośći vczy; á=
5:
by człowiek z ſwoiey ſtrony wolał ráczey krzywdę ćierpieć/ á niżli
6:
ſię mśćić ábo práwowáć. Bo áni P. Chriſtus/ áni Páweł ś. tey
7:
ſię litery trzymáli/ o náſtáwieniu drugiego policzká.
8:
Ná złe y ná dobre) Stąd baczymy/ iż ſzczęśćie docześne perſon
9:
ábo kroleſtw/ nie ieſt znákiem lepſzych ludzi/ ábo prawdziwſzey
10:
religiey.
rozdział: 6

11:
ROZDZIAL VI.

12:
1 Spráwiedliwość vczynkowa. 2 Iáłmużná. 5 Modlitwá
13:
iáka ma być. 9 Modlitwá Páńſka. 14 Krzywd odpuſzczenie.
14:
16 Iáko pośćić mamy. 4. 6. 18 Zapłátá zá dobre vczynki/ iáł=
15:
mużny/ modlitwy/ y poſty. 19 Skárby. 24 Nie możemy dwie=
16:
má pánom ſłużyć. 25 Fráſunku o żywność zákázuie. 33 Naprzod
17:
ſię mamy ſtáráć o kroleſtwo niebieſkie.
Záczá: 16.
werset: 1
18:
S
Trzeżćie ábyśćie " ſpráwiedliwośći' wáſzey nie
" iáłmużny.G.
Lecz Hieronym y Augustin S. czytáią iáko w texćie.
Pierwſsy vczynek ſpráwiedliwośći, Iáłmużná.

19:
czynili przed ludźmi/ dla tego ábyśćie byli wi=
20:
dźiáni od nich: bo ináczey zapłáty mieć nie
21:
będźiećie v Oycá wáſzego ktory ieſt w niebieśiech.

werset: 2
22:
Gdy tedy czyniſz iáłmużnę/ nie trąb przed ſobą/ iá=
23:
ko obłudnicy czynią w bożnicách y po vlicách/ áby
24:
byli chwaleni od ludźi: záprawdę powiádam wam/
25:
iż " wźięli' zapłátę ſwoię.
" biorą.G.

werset: 3Ale ty gdy czyniſz iáł=
26:
mużnę/ niechay niewie lewicá twoiá co práwicá two
27:
iá czyni:

werset: 4áby iáłmużná twoiá byłá w ſkrytośći: á
28:
Oćiec twoy ktory widźi w ſkrytośći * odda tobie * *
* on.G.
* ná iáwi.G.
Wtory vczynek ſpráwiedliwośći, Modlitwá.

werset: 5
29:
A gdy ſię " modlićie/ nie będźiećie' iáko obłudni=
" modliſz, nie będźieſz.G.

30:
cy/ " ktorzy' ſię rádźi w bożnicách y ná rogách vlic
" bo.G.

31:
ſtoiąc modlą/ áby byli widźiáni od ludźi: Záprawdę
32:
powiádam wam/ iż " wźięli' zapłátę ſwoię.
" biorą.G.

werset: 6Ale
33:
ty gdy ſię modliſz/ wnidź do komory ſwoiey/ á záwár=
34:
ſzy drzwi/ * modl ſię Oycu twemu * w ſkrytośći: á O=
* ſwe.G.
* ktory ieſt.G.

35:
ćiec twoy ktory widźi w ſkrytośći/ odda tobie. *
* ná iáwi.G.

werset: 7A
modląc ſię



strona: 24

Ewángeliey Rozd: 6.24.
1:
modląc ſię " nie bądźćie wielomowni'/ iáko pogáni:
" nie świegocćie ábo, nie bądzćie prozno mowni.G.

2:
ábowiem mniemáią/ iż w wielomownośći ſwey bę=
3:
dą wyſłucháni.

werset: 8Nie bądźćieſz tedy im podobni:
4:
Abowiemći wie Oćiec wáſz czego potrzebuiećie/
5:
pierwey niżbyśćie go proſili.

werset: 9Wy tedy ták ſię modl=
6:
ćie: Oycze náſz ktoryś ieſt w niebieśiech: Swięć
7:
ſię imię twoie.

werset: 10Przydź kroleſtwo twoie. Bądź twa
8:
wola iáko w niebie ták y ná źiemi.

werset: 11Chlebá náſzego
9:
" powſzedniego' day nam dźiśia.
" nádiſtotnego.L.

werset: 12Y odpuść nam ná=
10:
ſze winy/ iáko y my odpuſzczamy náſzym winowáy=
11:
com.

werset: 13Y nie wwodź nas w pokuſzenie. Ale nas
12:
zbaẃ ode złego. * Amen.
* Bo twoie iest kroleſtwo, y możność, y chwałá ná wieki.G.
Ale te słowá do textu nie należą.

werset: 14
13:
Bo ieſli odpuśćićie ludźiom wyſtępki ich: od=
Záczá: 17.

14:
puśći też wam Oćiec wáſz niebieſki - grzechy wáſze'.

-G.
werset: 15
15:
Lecz ieſli nie odpuśćićie ludźiom: * y Oćiec wáſz
* wyſtępkow ich.G

16:
nie odpuśći wam grzechow wáſzych.

Ewángelia ná Srzodę wſtępną.
Trzeći vczynek ſpráwiedliwośći, Post.
werset: 16
17:
A gdy pośćićie/ nie bądźćieſz iáko obłudnicy " ſmę=
18:
tnymi': Abowiem oni twarzy ſwoie niſzczą/ áby ſię
" ſmutney, ábo kwásney twarzy.G.

19:
ludźiom okazáli poſzczącemi. Záprawdę powiádam
20:
wam/ iż " wźięli' zapłátę ſwoię.
" biorąG.

werset: 17Ale ty kiedy pośćiſz/
21:
námaż głowę twoię/ y vmyi oblicze ſwoie:

werset: 18ábyś ſię
22:
nie okazał ludźiom iż pośćiſz/ ále Oycu twemu ktory
23:
ieſt w ſkrytośći: á Oćiec twoy ktory widźi w ſkryto=
24:
śći/ odda tobie. *

* ná iáwi.G.
werset: 19Nie ſkarbćie ſobie ſkárbow ná
25:
źiemi: gdźie rdzá y mol pſuie/ y gdźie złodźieie wyko=
26:
pywáią y krádną.

werset: 20Ale ſkarbćie ſobie ſkárby w nie=
27:
bie: gdźie áni rdzá/ áni mol nie pſuie/ gdźie też zło=
28:
dźieie nie wykopuią ani krádną.

werset: 21Abowiem gdźie
29:
ieſt ſkarb " twoy/ tam ieſt y ſerce twoie.' *

" wáſz, tám będźie y ſerce wáſze.G
Záczá: 18.
werset: 22
30:
" Swiecą ćiáłá twego/ ieſt oko twoie. Ieſliby' oko
" Swiecą ćiáłá ieſt oko. Ieſliby tedy.6 L. G. S.

31:
twoie było ſzczere: wſzytko ćiáło twoie ſwiátłe będźie.

werset: 23
32:
Ale ieſliby oko twoie złe było: wſzytko ćiáło twoie
33:
ćiemne będźie. Ieſliż tedy ſwiátło ktore ieſt w tobie/
34:
ćięmnośćią ieſt: iákoż wielka będźie ſámá ćięmność?

Zaden nie



strona: 25

Rozd: 6. według Máttheuſzá.25.
Ewáng. Niedziele 14. po Swiątkách.
werset: 24
1:
Zaden nie może dwiemá pánom ſłużyć. Bo á=
2:
bo iednego będźie nienawidźiał/ á drugiego będźie
3:
miłował: ábo iednego trzymáć ſię będźie/ á drugie=
4:
go wzgárdźi. Nie możećie Bogu ſłużyć y mámmo=
5:
nie.

Mámmoná po Syriysku: po náſsemu bogáctwo. Hieron.
werset: 25Dla tego wam powiádam/ nietroſzczćie ſię
6:
o duſzę wáſzę cobyśćie iedli/ * áni o ćiáło wáſze czym=
* y cobyśćie pili.G.

7:
byśćie ſię odźiewáli. Azaż duſzá nie ieſt ważnieyſza
8:
niż pokarm? y ćiáło niżli odźienie?

werset: 26Weyźrzyćie
9:
ná ptáki powietrzne/ iż ći nie śieią áni żną/ áni zbie=
10:
ráią do gumien: á Oćiec wáſz niebieſki żywi ie. Aza=
11:
śćie wy nie dáleko ważnieyſzy niż oni?

werset: 27Y ktoż z
12:
was troſzcząc ſię może przydáć do wzroſtu ſwego ło=
13:
kieć ieden?

werset: 28A o odźienie przecz ſię troſzczećie?
14:
Przypátrzćie ſię liliam polnym iáko roſtą: nie prá=
15:
cuią áni przędą.

werset: 29A powiádam wam/ iż áni Sálo=
16:
mon we wſzytkiey ozdobie ſwey nie bywał ták przy=
17:
brány/ iáko iedná z tych.

werset: 30A ieſliż trawę polną/ kto=
18:
ra dźiś ieſt/ á iutro będźie w piec wrzucona/ Bog ták
19:
" przyodźiewa:' iákoż dáleko więcey was o máłowier=
" przyozdábia.G.

20:
ni?

Pogani potrzeb docześnych ſsukáią nie v Bogá ále v báłwánow, y przez dowćipy ſwoie.
werset: 31Nie troſzczćieſz ſię tedy mowiąc: Coż będźiem
21:
ieść/ ábo co będźiem pić/ ábo czym ſię będźiem przyo=
22:
dźiewáć?

werset: 32Boć ſię o tym wſzytkim pogáni wielce
23:
ſtáráią. Abowiem Oćiec wáſz niebieſki wie że tego
24:
wſzytkiego potrzebuiećie.

werset: 33" Szukayćieſz tedy' na=
" Ale ſsukayćie.G. S.

25:
przod kroleſtwá Bożego/ y ſpráwiedliwośći " iego: á
" Iego, to iest, Bożey.

26:
to wſzytko będźie wam przydano. *

werset: 34
27:
Nie troſzczćieſz ſię tedy o iutrze. Abowiem iu=
28:
trzeyſzy dźień o ſwoie potrzeby troſkáć ſię będźie.
29:
Doſyćći ma dźień " ná ſwey nędzy.
" ná ſwym vtrapieniu. Hieron.


30:
NAVKI Y PRZESTROGI.

31:
Spráwiedliwośći wáſsey.) Stąd znáć/ iż dobre vczynki ſą ſprá=
32:
wiedliwośćią: á iż człowiek czyniący dobrze/ czyni ſpráwiedliwość.
Spráwiedliuość z vczynkow, á nie z ſámey wiáry.

33:
Y z tego dobrze czynienia/ á nie tylko z wierzenia/ vſpráwiedli=
34:
wion bywa. A ták ſpráwiedliwość Chrześćijáńſkiego człowieká
DZbáwićiel



strona: 26

Ewángeliey Rozd: 6.26.
1:
Zbáwićiel náſz pokłáda nawięcey w tych trzech cnotách: w iáłmu=
2:
żnie/w pośćie/ á w modlitwie: ták iż iáłmużny czynić/ pośćić ſię/
3:
modlić ſię/ ieſt ſpráwiedliwość czynić: y vczynki miłośierne/ ſą v=
4:
czynki ſpráwiedliwośći.
5:
Odda tobie.) To oddánie ábo zapłátá w niebie zá dobre vczynki/
Zasługá dobrych vczynkow.

6:
(ktorą Pan á Zbáwićiel náſz częſto przypomina) pokázuie/ iż vczyn=
7:
ki dobre wiernych máią ſwą zaſługę/ ábo iż záſługuią żywot wiecz=
8:
ny: á iż mogą być czynione dla zapłáty wieczney. Pátrz wyz. 5. 12.
9:
Iáko obłudnicy.) Obłudnośći á prozney chwały Pan zákázuie/
Vczynki dobre mogą y máią być iawnie czynione.

10:
w tych troiákich vczynkách ſpráwiedliwośći: á nie iáwnego ich
11:
czynienia przed ludzmi/ ku czći á chwale Bożey/ ku bliznich zbudo=
12:
wániu/ y ná zbáwienie náſze. Ponieważ nam wyżſzey roſkazał/ á=
13:
by ſię ták świećiłá świátłość náſzá przed ludzmi; żeby oni widząc
14:
vczynki náſze dobre/ chwalili ſtąd P. Bogá. Przetoż/ w ſpráwo=
15:
wániu wſzelákich vczynkow dobrych/ mamy chowáć Regułę onę
16:
Grzegorzá ś. áby vczynek był ná iáwi; ále intencia ábo ſerce do
17:
bre z ktorego gi czyniſz/ áby zoſtáło w ſkrytośći.
18:
Nie bądzćie wielomowni.) Nie zákázuieć Pan długiey modli=
19:
twy: gdyż y ſam ná przykład nam/ cáłe nocy ná modlitwie trawił.
Nie wielomowstwá, ále proznomowſtwá ná modlitwie Pan zákázuie.

20:
y roſkazał ſię nam záwſze modlić/ á nigdy nie vſtáwáć: iáko y Pá=
21:
weł ś. y ten był záwſze zwyczay kośćiołá Bożeo/ ktory od początku
22:
miał pewne godziny modlitw: ktore zową horas canonicas. Nie wie=
23:
lomodlſtwá tedy/ ále wielomowſtwá ábo proznomowſtwá Pan
24:
zakázuie/ to ieſt/ ábyſmy niepotrzebnych rzeczy/ proznymi/ zbytni=
25:
mi á wydwornymi ſłowy ſię nie domagáli. Iáko Pogáni czynili/
26:
ktorzy mniemieli/ że Bogowie potrzeb ich nie widzieli/ áni ich
27:
wyſłucháć nie meli/ áżby długą orácyą wyſtroili/ á wydwornemi
28:
ſłowy wyliczyli to wſzytko/ czego im potrzebá. August: epist. 121.
29:
cap. 8. 9. 10. Przetoż y Collekty kośćielne ſą bárzo krotkie/ ále
30:
wielce ſkuteczne y potężne.
31:
Chlebá náſsego powſsedniego.) Słowo Greckie επιουσιν ſtáry
32:
tłumácz przed Hieronymem wyłożył był/ quotidianum, to ieſt po=
33:
wſzednim: Lecz Hieronym ś. przełożył ie tu ſuperſubstantialem, to
34:
ieſt nádiſtnym ábo nádiſtotnym; ácz v Lukaſzá toż ſłowo prze
35:
łożył powſzednim. Niektorzy ie też iutrzeyſzym/ á drudzy postpræ=
36:
ſentem, poteráznieyſzym wykłádáią.
Chleb powſsedni ábo nádiſtotny.
A ták prośimy tu nie tylko
37:
chlebá powſzedniego/ to ieſt/ tego wſzytkiego co nam ku záchowá
38:
niu ćiáłá ieſt potrzebno: ále też chlebá nádiſtotnego/ to ieſt wſzel=
39:
kiego pokármu duchownego/ á zwłaſzczá chlebá naświętſzego Sá
krámentu/



strona: 27

Rozdz: 6. według Máttheuſzá.27.
1:
krámentu/ w ktorym ieſt prawdziwie Pan Chriſtus/ on chleb żywy
2:
ktory sſtąpił z niebá. Ktory przeto názwan ieſt chlebem Nádiſto=
3:
tnym/ iż przewyżſza wſzytkie iſtnośći/ y wſzytko ſtworzenie.
4:
Náſze winy.) Te winy/ ſąć grzechy nie tylko śmiertelne/ ále też
5:
powſzednie: iáko częſto vczy Auguſtin ś. Y przetoż nie máſz żadne=
6:
go człeká ná świećie/ by był naſpráwiedliwſzy/ ktoryby nie był wi=
7:
nien vżywáć tey modlitwy: ponieważ żaden nie ieſt bez grzechow/
8:
przynamniey powſzednich.
Záden nie iest bez winy ná świećie.

9:
Nie wwodz nas w pokuſsenie.)
Bog nikogo nie wwodzi w pokuſy.
To ieſt nie dopuſzczay nas wwo=
10:
dzić: iáko y Cypryan ś. y Auguſtin czytáią: y iáko rozumie y wykłá=
11:
da ś. kośćioł powſzechny. Abowiem Bog nikogo nie kuśi/ mowi
12:
Iákub ś. A ták ſtrzeż ſię błędu Kálwiniſtow/ ktorzy Bogá czy=
13:
nią przyczyną y ſpráwcą ludzkich grzechow; powiádáiąc że Bog
14:
zwykł ludzie wwodźić w tęż pokuſę/ w ktorą y ſam ſzátan: y ow=
15:
ſzem ſámego/ práwi/ ſzátáná Bog podwodzi/ áby ſerce złych ludźi
16:
nápełniał. Iáko Bezá namiáſtek Kálwinow ná to mieśce śmiał
17:
nápiſáć: y ſam Kálwin/ tákże bluzni ná wielu mieścách.
18:
Gdy ſię pośćićie.) Nie zákázuieć tu Pan iáwnych poſtow/ iákie
19:
w piſmie świętym y vchwalone y vſtáwione były: gdyż y Nini=
Iáwne posty nie zákazáne.

20:
witowie iáwnemi poſtámi vbłagáli gniew Boży przećiw ſobie:
21:
ále gáni te ktorzy ábo dla prożney chwały poſzczą/ áby ie ludzie
22:
chwalili; ábo ktorzy ſtroią poſtáwę poſzczących/ choć nie poſzczą:
23:
co ieſt hypocriſis, y ſzczera obłudá.
24:
Skarbćie w niebie.) Przez te ſkárby nie możeć ſię rozumieć ſámá
25:
wiárá: ále ſzczodre iáłmużny/ y inſze vczynki dobre: ktore Bog
26:
chowáiąc/ iáko w kśięgách ábo w ſkrzyni w niebie/ wedle nich ma
27:
káżdemu oddáć y zápłáćić. Iáko z drugiey ſtrony/ kto ſkąpie śie=
28:
ie/ ſkąpie też będzie żął/ mowi Páweł święty.
Skárby vczynkow dobrych.

29:
Dwiemá pánom służyć.)
Dwá pánowie przećiwni.
Dwá pánowie ſąć naprzod/ dwoiá
30:
wiárá: Bog y Báál: Chriſtus y Luter/ Serwet ábo Kálwin: oł=
31:
tarz Boży y odſzczepieńſka wieczerza: ſtoł Páńſki y ſtoł Czártow=
32:
ſki: kośćioł Powſzechny/ y zbor kácerſki. Potym dwá pánowie ſą
33:
też/ Bog y świát: Ciáło y Duch/ Grzech y Spráwiedliwość.
34:
Nie troſzczćie ſię.) Nie zákázuieć Pan roboty y opátrowánia ży=
35:
wnośći: ále troſkánia z kłopotem y fráſunkiem: ábo zbytniego
36:
ſtáránia/ iákoby nie vfáiąc opátrznośći Bożey.
Roboty y nábywánia żywnośći Bog nie zákázuie.
D 2Rozdział



strona: 28

Ewángeliey Rozd: 7.28.
rozdział: 7
1:
ROZDZIAL VII.

2:
1 Nie poſądzáć blizniego. 5 Ale ſámego śiebie. 6 Nie dáwáć
3:
pſom świętego. 7 Prośić/ ſzukáć/ kołátáć. 12 Summá wſzytkie=
4:
go piſma świętego. 13 Braná ćiáſna y ſzeroka. 15 Fałſzywi
5:
prorocy. 21 Nieſámá wiárá/ ále y vczynki potrzebne do zbáwie=
6:
nia. 24 Nie doſyć ſłucháć ſłowá Bożego/ ále trzebá czynić.
Záczá: 19.
werset: 1
7:
N
Ie ſądzćie/ ábyśćie nie byli ſądzeni. * Abo=

* Nie potępiáyćie, ábyśćie nie byli potępieni.N. L.
werset: 2
8:
wiem ktorym ſądem ſądźićie/ ſądzeni będźie=
9:
ćie: y ktorą miárą mierzyćie/ będźie wam
10:
odmierzono.

werset: 3A coż widźiſz trzaſzczkę * w oku brá=
* ktora ieſt.G.

11:
tá twego; á tramu w oku twoim nie widźiſz?

werset: 4Abo
12:
iáko mowiſz brátu twemu; * Dopuść iżći wyimę trza=
* Bráćie.N. L.

13:
ſzczkę z oká twego; á oto tram ieſt w oku twoim?

werset: 5
14:
Obłudniku/ wyrzuć pierwey tram z oká twego: á
15:
tedy przeyźrzyſz ábyś wyrzućił trzaſzczkę z oká brátá
16:
twego.

werset: 6Nie dawayćie pſom świętego: áni miec=
17:
ćie pereł wáſzych przed wieprze: by ich ſnadź nie po=
18:
deptáli nogámi ſwemi/ y obroćiwſzy ſię áby was nie
19:
podrápáli.

Záczá: 20.
werset: 7
20:
Prośćie/ á będźie wam dano: ſzukayćie/ á nay=
21:
dźiećie: kołácćie/ á będźie wam otworzono.

werset: 8Abo=
22:
wiem wſzelki ktory prośi/ bierze: á kto ſzuka/ naydźie:
23:
á temu co kołáce będźie otworzono.

werset: 9Abo ktoryż
24:
z was ieſt człowiek/ ktorego ieſliby prośił ſyn iego o
25:
chleb/ izali mu poda kámień?

werset: 10Abo ieſliby prośił
26:
o rybę/ izali mu poda węża?

werset: 11Ieſli wy tedy/ bę=
27:
dąc złymi/ vmiećie dáry dobre dáwáć " ſynom' wá=
" dziećiam.G.

28:
ſzym: iákoż więcey Oćiec wáſz/ ktory ieſt w niebie=
29:
śiech/ da " rzeczy dobre tym ktorzy go proſzą?
" Te rzeczy dobre, ſąć łáská y dáry duchowne wſsytkie; y cokoluiek zbáwieniu duſsnemu należy.

Záczá: 21.
werset: 12
30:
Wſzytko tedy cobyśćie chćieli áby wam ludźie
31:
czynili: * y wy im czyńćie. Boć " ten' ieſt zakon y pro=
* tákże.5. L. G.
" ták.G.

32:
rocy.

werset: 13Wchodźćie przez ćiáſną branę: Abowiem
33:
ſzeroka braná/ y przeſtrona ieſt drogá ktora wiedźie
34:
ná zátrácenie: á wiele ich ieſt/ ktorzy przez nię w=
chodzą.



strona: 29

Rozd: 7. według Máttheuſzá.29.
1:
chodzą.

werset: 14" Iákoż' ćiáſna braná/ y wąſka ieſt drogá
" Abowiem3 L N. G.

2:
ktora wiedźie do żywotá: á máło ich ieſt/ ktorzy ią
3:
náyduią!

Záczá: 22.
Ewángelia ná 7 Niedzielę po Swiątkách.
werset: 15
4:
* Strzeżćie ſię pilnie fałſzywych prorokow/ kto=
* Lecz.G.

5:
rzy do was przychodzą w odźieniu owczym/ lecz we
6:
wnątrz ſą wilcy drapieżni.

werset: 16Z owocow ich po=
7:
znaćie ie. Izali zbieráią z ćiernia groná winne/ ábo
8:
z oſtu figi?

werset: 17Tákći wſzelkie drzewo dobre/ owoce
9:
dobre rodźi: á złe drzewo/ owoce złe rodźi.

werset: 18Nie
10:
może drzewo dobre/ owocow złych rodźić: áni drze=
11:
wo złe owocow dobrych rodźić.

werset: 19Wſzelkie drzewo
12:
ktore nie rodźi owocu dobreo / " będźie wyćięte/ y w o=
13:
gień wrzucone'.

" wyćináią y w ogien wrzucáiąG. S.
werset: 20A przeto z owocow ich poznaćie ie.

Záczá: 23.
werset: 21
14:
Nie káżdy ktory mi mowi/ Pánie/ Pánie/ w=
15:
nidźie do kroleſtwá niebieſkiego: ále ktory czyni wo=
16:
lą Oycá mego ktory ieſt w niebieśiech/ - ten wnidźie
17:
do kroleſtwá niebieſkiego. *

-G.
werset: 22
18:
Wiele ich rzecze mi dniá onego/ Pánie/ Pánie/
19:
izaliſmy w imię twoie nie prorokowáli/ y w imię
20:
twe czártow nie wyganiáli/ y w imię twe wiele cu=
21:
dow nie czynili?

werset: 23A tedy " wyznam im' żem was
" To ieſt, iáwnie im powiem. Hebraiſm.

22:
nigdy nie znał: Odſtąpćie ode mnie * ktorzy nieprá=
* wſzyścy.N. L. y G.

23:
wość czynićie.

Záczá: 24.
werset: 24
24:
Wſzelki tedy ktory ſłucha tych ſłow moich/ y czy
25:
ni ie: " będźie przypodobion' mężowi mądremu/ kto=
" podobnym go vczynię.G.

26:
ry zbudował dom ſwoy " ná opoce'.

" ábo, ná skale.
werset: 25y ſpadł deſzcz/
27:
y przyſzły rzeki/ y wiały wiátry/ y uderzyły ná on dom/
28:
á nie vpadł. bo był ná opoce vgruntowány.

werset: 26A w=
29:
ſzelki ktory ſłucha tych ſłow moich/ á nie czyni ich/
30:
będźie przypodobion mężowi głupiemu/ ktory zbu=
31:
dował dom ſwoy ná piaſku:

werset: 27y ſpadł deſzcz/ y przy=
32:
ſzły rzeki/ y wiały wiátry/ y vderzyły ná on dom/ y v=
33:
padł/ y był vpadek iego wielki.

werset: 28Y sſtáło ſię: gdy
34:
dokończył IEſus tych mow/ zdumiewáły ſię rzeſze
D 3nád náuką



strona: 30

Ewangeliey Rozd: 7.30.
1:
nád náuką iego.

werset: 29Abowiem ie vczył iáko władzą
2:
máiący/ á nie iáko Doktorowie - ich y Pháryzeu=
3:
ſzowie'.
-G. 4 L. N.


4:
NAVKI Y PRZESTROGI.

5:
Nie ſądzćie.) Nie zákázuieć Pan tymi ſłowy ſądzić vrzędowi/ ták
6:
duchownemu iáko y świeckiemu (iáko ſobie dumáią Nowokrzczeń
7:
cy) ktoremu owſzem ſądzić roſkázano.
Sądzić iáko, y komu zákazano
Ani zákázuie człowiekowi
8:
ſámego śiebie pożytecznie ſądzić. Ani zákázuie złego złym/ Iuda=
9:
ſzá zdraycą názywáć; y złoczyńcze od vrzędow/ y Hæretyki od ko=
10:
śćiołá oſądzone y potępione/ mieć zá pogány y iáwnogrzeſzniki.
11:
Ale zákázuie tym co nie ſą ná vrzędzie/ poſądzáć bliznich ſwoich;
12:
zwłaſzczá z nienawiśći/ ábo ze złego domniemánia: ſłowá y ſprá=
13:
wy ich dobre ábo y śrzednie (ktore z dobrego ſercá wyniść mogły)
14:
we złe obracáiąc/ y ná gorſzą ſtronę wykłádáiąc. Iáko ná on czás
15:
poſądzáli Zydowie dobre y święte mowy y ſpráwy Páná Chriſtu=
16:
ſowe. A dziś Hæretykowie/ náuki y Ceremonie kośćielne.
17:
Nie dawayćie pſom świętego.) Iáko w ſtárym zakonie/ w ied=
18:
nym domu báránká pożywano/ á mięſá iego wynośić ſię precz
19:
nie godziło; ták w iednym kośćiele powſzechnym prawdziwa o=
20:
fiárá náſzego Zbáwićielá ofiárowána bywa: ktorego ćiáłá precz
21:
wynośić/ á pſom świętego dáwáć zákazono. Aug: ſermone 181. de
22:
tempore. Zadnego tedy Sákrámentu/ á zwłaſzczá ołtarznego (iá=
23:
ko chlebá ſynowſkiego) nie godzi ſię dáwáć niewiernikom/ y tym
24:
ktorzy w grzechách śmiertelnych będąc/ pierwey ſię przez świętą
25:
ſpowiedz nie ſprobuią. Y ſłowo Boże/ nie ma być opowiedáne
26:
tym/ ktorzy go nie przyimuią; owſzem ie depcą iáko świnie: ábo
27:
ie bluznią y kąſáią iáko pśi.
Sákrámētyniewiernym y niegodnym nie máią być dawáne.

28:
Wſzelki ktory prośi, bierze.) Ktokolwiek prośi czego przyſtoi/ y
29:
iáko przyſtoi/ to ieſt/ rzeczy do zbáwienia potrzebnych/ z wiárą/ z
30:
pokorą/ z pilnośćią/ y z trwáłośćią/ będąc w łáſce Bożey; ten pe=
31:
wnie otrzyma/ ábo to o co prośi/ ábo co lepſzego.
Modlitwá ktora ważna.

32:
Wchodzćie przez ćiáſną branę.) Auguſtin ś. ták ná to mieyſce pi=
33:
ſze: Tu ſię nawięcey ſtrzedz Hæretykow mamy/ ktorzy ſię poſpoli=
34:
ćie máłą liczbą ſwych/ y lichą trzodą ſwoią zálecáią.
Hæretikow máła trzodá.
Y dla tegoż
35:
Pan/ powiedziawſzy; iż máło tych ktorzy náyduią ćiáſną drogą y
36:
ćiáſną vliczkę: áby ſię pod imieniem máłośći/ nie wkrádli Hære=
37:
tycy; wnet dołożył tego: Strzeżćie ſię fałſzywych Prorokow.
38:
Strzeżćie ſię pilnie fałſsywych prorokow.) Znáki fałſzywych pro=
39:
rokow te ſą. Pirwſzy; ieſli ſię to nie sſtánie co prorokowáli. Dru=
Znáki hæretykow.
1.
gi; choćby



strona: 31

Rozd: 7. według Máttheuſzá.31.
1:
gi; choćby ſię też sſtáło co prorokowáli; ieſli nową náukę przy=
2.

2:
noſzą/ ktorey nieználi przodkowie náſzy. Trzeći; ieſli ſámi idą nie
3.

3:
będąc poſłáni. Czwarty; ieſli wyſzedſzy z nas/ 1. Ian. 2. 19.
4.

4:
nie idą do Pogan/ áby ie náwrácáli; ále záſię do nas/ áby wiárę
5:
náſzę pſowáli y wywracáli. Dziei. 13. 10. 2. Thim. 2. 18. Tit. 2. 11.
6:
Piąty; ieſli przychodzą w ſzátách owczych/ to ieſt pod imieniem
5.

7:
Páná Chriſtuſowym/ ſtroiąc poſtáwę prawdziwych prorokow/
8:
y máiąc záwżdy w gębie ſłowo Boże. Iere. 28. 2. 11. przemieniáiąc
9:
ſię w Apoſtoły P. Chriſtuſowe. 2. Corint: 11. 13. máiąc poſtáwę
10:
nabożeńſtwá. 2. Tim: 3. Przez łágodne mowy y błogoſłáwień=
11:
ſtwá/ y obiecowánie oſobney náuki/ świátłośći y wolnośći E=
12:
wángelickiey/ zwodząc ſercá proſtych á niewinnych ludzi. Rzym:
13:
16. 18.
6.
Szoſty; ieſli/ iáko wilcy tárgáią y roſpraſzáią ná ro=
14:
zmáite ſekty/ ono ſtádo/ ktore Pan Chriſtus ſobie zebrał w iedno.
7.

15:
Siodmy; z owocow ták náuki iáko y żywotá ich.
Owoce náuki.
Náuki; ieſli prze=
16:
ćiwną náukę wnoſzą tey/ ktora ieſt przyięta we wſzytkim kośćiele
17:
P. Chriſtuſowym/ ktory ieſt filarem y vmocnieniem prawdy.
18:
Ieſli wprowádzáią ſekty dawno przeklęte y zátrácone. Owo=
19:
ce záſię żywotá y obyczáiow Hæretyckich ſą; Odſtąpienie od wiá=
20:
ry/ y oderwánie od kośćiołá powſzechnego. Niezgody miedzy ni=
21:
mi. 1. Cor. 3. 4.
Owoce obyczáiow.
Nazwiſká od miſtrzow ſwoich nowych: od kto=
22:
rych ie/ miáſto Chrześćijánow/ Lutrámi/ Káluiniſtámi/ Serweta=
23:
ny zową. Nieuſtáwiczność y nieſtátek w náuce. 2 Corin. 1. 17. Nie=
24:
poſłuſzeńſtwo ku przełożonym duchownym y świeckim. Miłość
25:
ſámych ſiebie: Pychá y chlubá z náuki y vmieiętnośći náde wſzytkie
26:
Oyce y Doktory święte. Fáłſzowánie piſmá ś. y co ieſt ſtráſzli=
27:
wſza/ odrzucenie wiela częśći iego/ zwłaſzczá gdzie im ieſt prze=
28:
ćiwne. A toć ſą owoce wſzytkim Hæretykom w obec poſpolite. Sąć
29:
y inne oſobnieyſze/ y właſnieyſze Hæretykom czáſow náſzych:
30:
iáko nierządne małżeńſtwá: gwałcenie ślubow y perſon Bogu
31:
oddánych: łupieſtwá kośćiołow: świętokradztwá: ſámey wiáry
32:
zálecánie: ohydzenie vczynkow dobrych: powiedáiąc/ iż nie máią
33:
zaſługi v Bogá/ á iż nie ſą do vſpráwiedliwienia y zbáwienia po=
34:
trzebne: á iż przykazánie Boże nie tylko ieſt ćięſzkie/ ále y ku zácho=
35:
wániu niepodobne. Y wiele tákich náuk kłamliwych/ ná ſkázę
36:
wſzelkieo żyćiá pobożneo we wſzytkich ſtaniech proſto prowádzących.
37:
Nie káżdy ktory mi mowi, Pánie.) Cić pewnie wiárę máią: bo=
38:
by bez niey Páná wzywáć nie mogli.
Sámá wiárá nic nie pomoże.
A iednák tu widziemy/ iż nie
39:
doſyć ná wierze: á iż nie ſamá niewiárá ieſt grzechem: iáko vczy
40:
Luter: Gdyż áni ſámi Kátholicy y práwowierni/ choćby też wiel=
ką wiarą



strona: 32

Ewángeliey Rozd: 8.32.
1:
ką wiárą prawdziwe cudá czynili przez imię P. Chriſtuſowe; w=
2:
ſzákże przez dobrych vczynkow zbáwienia doſtąpić nie mogą. Kte=
3:
mu obácz ktorzy to ſą/ co záwſze w gębie máią Pánie/ Pánie: co im
4:
iednák namniey nie pomoże/ gdyż ták vczynki dobre zelżyli/ y ſprá=
5:
wiedliwość Chrześćijáńſką ludziom ohydzili.
Rozność kośćiołá Bożego od bożnic kácerskich

6:
Ktory zbudował dom ſwoy ná opoce.) Pan Chriſtus iſta mą=
7:
drość/ zbudował kośćioł ſwoy ná opoce/ ktorego żadne furye ſzá=
8:
táńſkie nigdy nie obálą. A głupi Hæretycy/ rożne zbory ſwoie bu=
9:
duią ná piaſku: ktore záſię ſámiż obaláią niezgodámi ſwemi.
rozdział: 8

10:
ROZDZIAL VIII.

11:
2 Vzdrowienie trędowátego. 8 Wiará Rotmiſtrzowá. 11
12:
Przyięćie Pogan/ á odrzucenie Zydow. 13 Vzdrowienie ſługi
13:
Rotmiſtrzowego. 14 Y świekry Piotrowey. 16 Y inych chorych.
14:
19 Doktor zakonny chce być vczniem Páńſkim. 21 Vczeń chcący
15:
pirwey oycá pogrześć. 24 Morze wzruſzone vſkramia. 28 Dwu
16:
opętánych vzdrawia. 31 Czártom w wieprze wniść dopuſzcza.
EwnágNiedziele 3. po trzech krolách.
werset: 1
17:
A
Gdy sſtąpił z gory/ ſzły zá nim wielkie rzeſze.

werset: 2
18:
A oto trędowáty przyſzedſzy/ pokłonił ſię
19:
mu/ mowiąc: Pánie/ ieſli chceſz/ możeſz mię
20:
oczyśćić.

werset: 3Y śćiągnąwſzy Ieſus rękę/ dotknął ſię
21:
go/ mowiąc: Chcę/ bądź oczyśćion. Y był zárázem
22:
oczyśćion trąd iego.

werset: 4Y rzekł mu IEſus: Pátrz
23:
ábyś nikomu nie powiádał: ále idź/ vkaż ſię kápła-
24:
nowi: y ofiáruy dar ktory przykazał Moyzeſz ná ſwiá
25:
dectwo im.

Záczá: 25.
Ewángelia w Wſtępny Czwartek.
werset: 5
26:
A gdy wſzedł do Káphárnaum/ przyſzedł do nie
27:
go " Rotmiſtrz/ proſząc go/
" wł. Setnik: tákże y potym wſsędy.

werset: 6y mowiąc: Pánie/ ſłu=
28:
gá moy leży w domu powietrzem ruſzony/ - y' ſrodze
29:
vtrapiony.
-G.

werset: 7Y rzekł mu IEſus: Ia przyidę/ á v=
30:
zdrowię go.

werset: 8Y odpowiádáiąc Rotmiſtrz/ rzekł:
31:
Pánie/ nie ieſtem godźien ábyś wſzedł " pod dách
" to ieſt, do domu mego.

32:
moy: ále tylko " rzecz ſłowem'/ á będźie vzdrowion
" to ieſt, roskaż. Hebraiſm.

33:
ſługá moy.

werset: 9Boćiem y ia ieſt człowiek " pod władzą
" zwierzchnośći podległy.

34:
- poſtáwiony'/ máiący pod ſobą żołnierze: y mowię te=
-4 L. G.
mu: Idź/



strona: 33

Rozd: 8. według Máttheuſzá.33.
1:
mu: Idź/ á idźie: á drugiemu/ Chodź: á przychodźi.
2:
á ſłudze moiemu/ Czyń to/ á czyni.

werset: 10A vſłyſzawſzy
3:
to Ieſus/ dźiwował ſię: y rzekł tym ktorzy ſzli zá nim:
4:
Záprawdę powiádam wam/ nie nálazłem ták wiel=
5:
kiey wiáry w Iſráelu.

werset: 11A powiádam wam/ Iż
6:
wiele ich ze wſchodu ſłońcá y z zachodu przyidźie/ y
7:
vśiędą z Abráhámem/ y Izáákiem/ y Iákobem w
8:
kroleſtwie niebieſkim:

werset: 12á " ſynowie kroleſtwá' bę=
" do kroleſtwá náznáczeni. Hebraiſm.

9:
dą wyrzuceni w ćięmnośći zewnętrzne: tám bę=
10:
dźie płácz y zgrzytánie zębow.

werset: 13Y rzekł Ieſus Rot=
11:
miſtrzowi: Idź; á iákoś vwierzył niechći ſię sſtá=
12:
nie. Y ozdrowiał ſługá teyże godźiny. *

Záczá: 26.
werset: 14
13:
A gdy przyſzedł Ieſus do domu Piotrowego/
14:
vyźrzał świekrę iego leżącą á máiącą gorączkę:

werset: 15y
15:
dotknął ſię ręki iey/ y opuśćiłá ią gorączká: y wſtáłá/
16:
y poſługowáłá " mu'

" im.N. G. y L.
werset: 16A gdy był wieczor/ przy=
17:
wiedli mu wiele opętánych: y wyrzucał duchy ſło=
18:
wem: y wſzytkie ktorzy ſię zle mieli vzdrowił:

werset: 18Aby
19:
ſię wypełniło/ co ieſt rzeczono przez Iſáiaſzá Proro=
20:
ká mowiącego: On niemocy náſze przyiął/ y cho=
21:
roby * nośił.

* náſze.N. L. S.
werset: 18A widząc Ieſus wielkie rzeſze około
22:
śiebie/ kazał ſię * przepráwić ná drugą ſtronę morza.
* vczniom.N. L.

werset: 19
23:
Y przyſtąpiwſzy ieden Doktor zakonny/ rzekł mu:
24:
Náuczyćielu/ poydę zá tobą/ gdźie iedno poydźieſz.

werset: 20
25:
Y rzekł mu IEſus: Liſzki máią iámy/ y ptacy po=
26:
wietrzni gniazdá: á ſyn człowieczy nie ma gdźieby
27:
głowę * ſkłonił.
* ſwą.N. L. S.

werset: 21A drugi z vczniow iego rzekł mu:
28:
Pánie/ dopuść mi pierwey odeyść/ y pogrześć oycá
29:
mego.

werset: 22Y rzekł mu Ieſus: Podź zámną/ á niechay
30:
vmárli ſwé vmárłe grzebią.

Záczá: 27
Ewángelia ná 4 Niedzielę po trzech krolách.
werset: 23
31:
A gdy on wſtąpił w łodź/ weſzli zá nim vcznio=
32:
wie iego.

werset: 24A oto wzruſzenie wielkie sſtáło ſię ná
33:
morzu/ ták iż wáły łodź okrywáły/ á on ſpał.

werset: 25Y przy=
34:
ſtąpili - k niemu * y obudźili go/ mowiąc: Pánie/
-N. L. G. S.
* vczniowie iego.L. K. G. S.
Ezáchoway



strona: 34

Ewangeliey Rozd: 8.34.
1:
záchoway nas/ giniemy.

werset: 26Y rzekł im: * Czemu bo=
* Ieſus.N. L. S.

2:
iáźliwi ieſteśćie/ máłowierni? Tedy wſtawſzy roſka=
3:
zał wiátrom y morzu/ y sſtáło ſię vćiſzenie wielkie.

werset: 27
4:
A ludźie ſię dźiwowáli mowiąc: Iákiż to ieſt ten /
5:
że mu y wiátry y morze ſą poſłuſzne? *

Záczá: 28.
werset: 28
6:
A gdy ſię przewiozł ná drugą ſtronę/ do krái=
7:
ny " Gerázeńſkiey' zábieżeli mu dwá opętáni/ z gro=
" Gergezenskiey.G.

8:
bow wychodzący/ bárzo okrutni/ ták iż żaden nie
9:
mogł prześć oną drogą.

werset: 29A oto zákrzyknęli/ mo
10:
wiąc: Coż ty maſz z námi IEſuśie Synu BOży?
11:
przyſzedłeś tu przed czáſem męczyć nas?

werset: 30A było
12:
nie dáleko od nich ſtádo wielkie wieprzow ná paſzey.

werset: 31
13:
Tedy czártowie prośili go/ mowiąc: Ieſli nas
14:
wyrzucaſz/ puść nas w ſtádo wieprzow.

werset: 33Y rzekł
15:
im: Idźćie. A oni wyſzedſzy/ weſzli " w wieprze'. Alić
" w ſtádo wieprzow.G.

16:
oto wſzytko ſtádo * wielkim pędem z przykrá wpádło
* wieprzow.G.

17:
w morze/ y pozdycháło w wodách.

werset: 33A páſturze v=
18:
ćiekli: y przyſzedſzy do miáſtá/ opowiedźieli wſzytko:
19:
y o onych ktorzy byli opętáni.

werset: 34A oto wſzytko miá
20:
ſto wyſzło przećiwko Ieſuſowi: y vyźrzawſzy go/ pro=
21:
śili áby z ich gránic odſzedł.


22:
NAVKI Y PRZESTROGI.

23:
Vkaż ſię kápłanowi.) Kápłani ſtárego zakonu (mowi ś. Złoto=
24:
uſty) mieli moc tylko rozeznánia ábo rozſądzenia/ ktory był od trę=
25:
du oczyśćiony.
Kápłani prawdziwie grzechy odpuſsczáią.
Ale kápłani nowego zakonu máią moc/ nie tylko
26:
doświádczáć kto ieſt oczyśćiony/ ále zgołá oczyśćiáć duſzne zmázy.
27:
A przetoż ktorzy imi gárdzą/ dáleko ſą gorſzy y godni więtſzego ká=
28:
ránia nizli kiedy Dáthán ze wſzytkimi pomocniki ſwemi. To wſzy=
29:
tko iego ſłowá.
30:
Y ofiáruy dar.) Każe mu Pan ofiárowáć ofiárę zakonną (mo=
31:
wi Auguſtin ś) iz ieſzcze nie byłá vſtáwiona ofiárá oná święta nád
32:
świętymi/ ktora ieſt ćiáło iego. ktora ná miesce onych wſzytkich
33:
ofiar zakonnych náſtąpiłá.
34:
Nie ieſtem godzien.) Gdy pożywaſz ćiáłá y krwie Páńſki[e]y (mo=
35:
wi Origenes) tedy Pan wchodzi pod dách twoy. Ty tedy vkorzy=
36:
wſzy ſię mow:
Ofiárá ćiáłá Chriſtuſowego
Sákrámetz iáką pokorą ma być przyimowány
Pánie nie ieſtem godzien rć. Ták też mowił y S.
Złotouſty



strona: 35

Rozd: 8. według Matthenſza.35.
1:
Z otouſty we Mſzy ſwoiey: y tychże ſłow kośćioł powſzechny po
2:
dziś dzień vżywa przy Mſzy ś. y przy rozdawániu naświętſzego
3:
Sákrámentu.
4:
Swiekrę iego.) O Pietrze pewna ieſt że miał żonę: ále iáko pi=
5:
ſze Hieronym ś. Apoſtołowie iedni żon nigdy nie mieli; á drudzy
6:
co ie pierwey mieli/ po ſwym powołániu ná vrząd Apoſtolſki ták
7:
ie opuśćili/ że ich potym nigdy nie vználi.
Bezżenſtwo kápłańskie.
Czego Hieronym do=
8:
wodzi z ſłow onych Páńſkich: Káżdy ktory opuśći dla mnie żonę rć.
9:
Y z Apoſtolſkich: Otoſmy my opuśćili wſzytko. Przetoż ten zwy=
10:
czay był w kośćiele od czáſow Apoſtolſkich: że y żonáći mogli być
11:
ná kápłáńſtwo przypuſzczeni/ ále tylko mężowie iedney żony: ábo
12:
po smierći żony ſwey; ábo ieſzcze zá żywotá zá iey przyzwoleniem;
13:
gdy też oná wieczną czyſtość ślubi. A ieſli Græccy kápłani/ y Ru=
14:
ſcy Popi ináczey czynią: niech ſłucháią Epiphániego Doktorá
15:
Græckiego/ że to czynią przećiw ſtárym kanonom/ y vſtáwom ko=
16:
śćielnym. Co też y Páphnucius ná pirwſzym Synodzie Niceń=
17:
ſkim iáśnie pokázuie. O czym Zozomenus lib. 1. cap. 22. y Socrates
18:
lib. 1. cap. 8. Y ieſt to rzecz pewna/ iż żaden nigdy nie był/ nie tyl=
19:
ko w Láćińſkim/ ále áni w Græckim kośćiele/ ktoryby przyiąwſzy
20:
kápłáńſtwo/ miał potym poiąć żonę.
21:
Niechay vmárli ſwe vmarłe grzebią.) Stąd ſię vczymy; iż żaden
22:
wzgląd nie tylko świecki ábo ćieleſny/ ále áni żadna inna vczćiwa
23:
poſługá/ y ku ſámym rodzicom náſzym/ nie ma nam być ná prze=
24:
ſzkodzie/ żebyſmy Chriſtuſá nie náśládowáli/ y doſkonálſzy żywot
25:
obieráli.
Miłość rodzicow ma vſtępowáć miłośći Bożey.

26:
Roskazał wiátrom.) Kośćioł ś. powſzechny/ ktory tu przez tę ło=
27:
dkę ieſt figurowány/ y Kátholicy tegoż kośćiołá ſynowie/ częſtymi
28:
nawáłnośćiámi y przećiwieńſtwy bywáią probowáni. Ale P. Ch=
29:
riſtuſ/ ktory ſię zdał że ſpał/czáſu przyſtoynego modlitwámi wier=
30:
nych obudzony/ wſtáie: y rozbiwſzy chmury/ y vćiſzywſzy wiátry/
31:
wielką pogodę y pokoy/ przywraca kośćiołowi ſwemu.
Kosćioł zwyćięża wſsytkie przećiwnośći.
rozdział: 9

32:
ROZDZIAL IX.

33:
2 Vzdrawia powietrzem ruſzonego. 6 Chriſtus odpuſzcza
34:
grzechy. 9 Máttheuſzá wzywa. 13 Miłośierdzie. 15 Vcznio=
35:
wie Páńſcy kiedy pośćić mieli. 20 Niewiáſtá od płynienia krwie
36:
vzdrowioná. 23 Pánienká vmárła wzbudzoná. 28 Dwá ślepi
37:
oświeceni. 32 Niemo opętány wyzwolony. 34 Bluznierſtwo
38:
przećiw Chriſtuſowi. 35 Ieſus wſzędy każe/ vczy/ y vzdrawia.
39:
37 Wielkie żniwo.
E 2Y wſtąpiwſzy



strona: 36

Ewángeliey Rozd: 9.36.
Záczá: 29.
Ewáng: Niedziele 18. po Swiątkách.
werset: 1
1:
Y Wſtąpiwſzy * w łodz/ przewiozł ſię/ y przyſzedł
* Ieſus.N. L. G.

2:
do miáſtá ſwego.

werset: 2A oto przynieśli mu
3:
powietrzem ruſzonego ná łożu leżącego. A
4:
widząc Ieſus " wiárę ich/ rzekł powietrzem ruſzone=
" Wiárá iednego pomaga drugiemu.

5:
mu: " Vfay' ſynu: odpuſzczáiąć ſię grzechy twoie.
" Bądz dobrey nádzieiey.

werset: 3
6:
A oto niektorzy z Doktorow mowili ſámi w ſobie/
7:
Ten bluźni.

werset: 4A " widząc' IEſus myśli ich/ rzekł:
" wiedząc. Chryſoſtom czyta.

8:
Przecz myślićie złe rzeczy w ſercách wáſzych?

werset: 5Coż
9:
ieſt łácniey/ rzec/ Odpuſzczone ſą tobie grzechy? *
twoie.N. L. S
czyli rzec/ Wſtań á chodź?

werset: 6A iżbyśćie wiedźieli że
10:
moc ma Syn człowieczy ná źiemi odpuſzczáć grze=
11:
chy (tedy rzekł powietrzem ruſzonemu) Wſtań/ we=
12:
źmi łoże twe/ á idź do domu twego.

werset: 7Y wſtawſzy
13:
poſzedł do domu ſwego.

werset: 8A widząc to rzeſze " bały ſię'/
" zdumiáły ſię.G.

14:
y chwaliły Bogá/ ktory dał tákową moc ludźiom. *

Záczá: 30.
Ewángelia ná dzień ś. Máttheuſzá.
werset: 9
15:
A gdy ſtámtąd ſzedł Ieſus/ vyzrzał człowieká
16:
śiedzącego ná cle/ Máttheuſzá imieniem. Y rzekł
17:
mu: Podź zámną. A wſtawſzy/ poſzedł zá nim.

werset: 10Y
18:
sſtáło ſię: gdy on śiadł do ſtołu w domu/ oto wiele
19:
celnikow y grzeſznikow przyſzedſzy/ śiedźieli weſpoł
20:
z IEſuſem y z vczniámi iego.

werset: 11A widząc Pháry=
21:
zeuſzowie/ rzekli vczniom iego: Czemu z celniki y
22:
z grzeſzniki ie Náuczyćiel wáſz?

werset: 12Lecz Ieſus vſły=
23:
ſzawſzy/ rzekł: Nie trzebá zdrowym lekárzá/ ále " zle
" chorym.

24:
ſię máiącym.

werset: 13Szedſzy tedy náuczćie ſię/ co to ieſt;
25:
Miłośierdźia chcę/ á nie ofiáry. Bom nie przyſzedł
26:
wzywáć ſpráwiedliwych/ ále grzeſznych. * *

* ná pokutę.2 L. G.
Záczá: 31.
werset: 14
27:
Tedy przyſzli do niego vczniowie Ianowi/ mo-
28:
wiąc: Przecz my y Pháryzeuſzowie pośćiemy czę=
29:
ſto: á vczniowie twoi nie poſzczą?

werset: 15Y rzekł im Ie=
30:
ſus: Izali " ſynowie oblubieńcá w żáłobie chodźić
" To iest, towárzyſse ábo przyiaćiele oblubiencowi ná gody záproſseni, ábo ktorzy ſą ná weſelu.

31:
mogą/ poki z nimi ieſt oblubieniec? Aleć przyidą
32:
dni/ gdy będźie wźięt od nich oblubieniec: á tedy
33:
będą pośćić.

werset: 16A żaden nie wpráwuie płátá grube=
go ſukná



strona: 37

Rozd: 9. według Máttheuſzá.37.
1:
go ſukná w wiotchą ſzátę. Abowiem ono záłatánie
2:
obrywa nieco od ſzáty/ y sſtawa ſię gorſze przedárćie.

werset: 17
3:
Ani leią winá młodego w ſtáre ſtátki: bo ináczey
4:
pukáią ſię ſtátki/ y wino ſię roźlewa/ y ſtátki ſię pſu=
5:
ią. Ale młode wino zlewáią w ſtátki nowe: á oboie
6:
ſpołem bywáią záchowáne.

Záczá: 32.
Ewáng: Niedziele 23. po Swiątkách.
werset: 18
7:
To gdy on do nich mowił/ oto kśiążę iedno przy=
8:
ſzedſzy pokłoniło mu ſię/ mowiąc: - Pánie' corká moiá
9:
dopiero ſkonáłá: ále podź/ włoż ná nią rękę twoię/ á
10:
ożyie.
-13 L. G. S.

werset: 19A wſtawſzy Ieſus/ ſzedł zá nim/ y vczniowie
11:
iego.

werset: 20A oto niewiáſtá ktora " krwáwą niemoc'
" krwotok.

12:
przez dwánaśćie lat ćierpiáłá/ przyſtąpiwſzy z tyłu/
13:
dotknęłá ſię kráiu ſzáty iego.

werset: 21Bo mowiłá ſámá w
14:
ſobie: Bych ſię tylko dotknęłá ſzáty iego/ będę zdro=
15:
wá.

werset: 22A Ieſus obroćiwſzy ſię/ y vyźrzawſzy ią/ rzekł:
16:
Vfay corko/ wiárá twoiá ćiebie vzdrowiłá. Y vzdro=
17:
wioná ieſt niewiáſtá od oney godźiny.

werset: 23A gdy przy=
18:
ſzedł Ieſus w dom kśiążęćiá/ y vyźrzał piſzczki y tłum
19:
ludźi giełk czyniący/

werset: 24rzekł *: Odſtąpćie: ábo=
* do nich.1. L. G. S.

20:
wiem nie vmárłá dźieweczká/ ále ſpi. Y śmiali ſię z
21:
niego.

werset: 25A gdy wygnano rzeſzą; wſzedſzy viął ią zá
22:
rękę/ * y powſtáłá dźieweczká.
* y rzekł, Dzieweczko wſtań:

werset: 26Y rozeſzłá ſię tá ſła=
23:
wá po wſzytkiey oney źiemi. *

Záczá: 33.
werset: 27
24:
A gdy Ieſus przechodźił zonąd/ ſzli zá nim dwá
25:
ślepi wołáiąc y mowiąc: Zmiłuy ſię nád námi/ ſynu
26:
Dawidow.

werset: 28A gdy przyſzedł do domu/ przyſtąpili
27:
do niego oni ślepi. Y rzekł im IEſus: Wierzyćie iż
28:
- wam' to mogę vczynić? Rzekli mu: Ták/ Pánie.
-G.

werset: 29
29:
Tedy ſię dotknął oczu ich/ mowiąc: Wedle wiáry
30:
wáſzey niechay ſię wam sſtánie.

werset: 30Y otworzyły ſię
31:
oczy ich. A IEſus zágroźił im/ mowiąc: Pátrzćie
32:
áby nikt o tym niewiedźiał.

werset: 31Lecz oni wyſzedſzy/
33:
rozſławili go po wſzytkiey oney źiemi.

werset: 32A gdy ći
34:
odeſzli/ oto przywiedli mu człowieká niemego/ opę=
E 3tánego.



strona: 38

Ewángeliey Rozd: 9.38.
1:
tánego.

werset: 33A gdy był wygnan dyabeł/ przemowił nie=
2:
my/ y dźiwowáły ſię rzeſze/ mowiąc: Nigdy ſię ták
3:
nie okazáło w Izráelu.

werset: 34Ale Pháryzeuſzowie mo=
4:
wili: Mocą kśiążęćiá dyabelſkiego wygania dya=
5:
bły.

werset: 35Y obchodźił IEſus wſzytkie miáſtá y wśi/
6:
náuczáiąc w bożnicách ich/ y przepowiádáiąc Ew=
7:
ángelią kroleſtwá/ á vzdrawiáiąc wſzelką chorobę/ y
8:
wſzelką niemoc.*

* w ludziech.G.
Záczá: 24
werset: 36
9:
A widząc rzeſze/ rozlitował śię nád nimi: iż by=
10:
ły ſprácowáne y " porzucone' iáko owce nie máiące
" roſproſzone.G

11:
páſterzá.

werset: 37Tedy rzekł vczniom ſwoim: Zniwoć
12:
w prawdźie wielkie/ ále robotnikow máło.

werset: 38Proś=
13:
ćieſz tedy páná żniwa/ áby " wyſłał' robotniki ná żni=
" wygnał, ábo wypchnął.6 L.

14:
wo ſwoie.


15:
NAVKI Y PRZESTROGI.

16:
Ten bluzni.) Słyſząc niewierni Zydowie/ iż P. Chriſtus grze=
17:
chy odpuſzcza/ bluznierzem go zową: iáko y dziś ich náśládowcy
18:
Hæretykowie/ kápłany Chriſtuſowe; iż też oni z Bozkiego roſka
19:
zánia grzechy odpuſzczáią: Ktorych/ práwi/ grzechy odpuśćićie/ ſą
20:
im odpuſzczone
Nie ſam BOG grzechy odpuſscza.

21:
Coż ieſt łácniey. rzec.) Slepi Zydowie/ iáko y dźiś Hæretykowie/
22:
ták mnimáli być Bogu właſną moc grzechow odpuſzczenia; żeby
23:
zadnym obyczáiem zadnemu człowiekowi vżyczona być nie mo
24:
głá. Ale P. Chriſtus pokázuie; iż iáko cudá czynić/ ácz ieſt Bogu
25:
właſna; wſzákże y ludziom ieſt dozwolona: ták też y grzechy od
26:
puſzczáć.
Ludzie niektorzy grzechy odpuſsczáią.

27:
Chwalili Bogá.) Lud wierny P. Bogá chwalił/ iż ludziom dał
28:
moc grzechow odpuſzczenia/ y czynienia cudow: przyznawáiąc/ iż
29:
to czego Bog vżyczáć raczy ludziom/ nie tylko nic nie vymuie z ie=
30:
go czći y chwały: ále owſzem obráca ſię ku więtſzey czći y chwale
31:
iego Ponieważ on ieſt przednieyſzy ſprawcá/ y pirwſza przyczyná
32:
ſkutku tego: á ludźie tylko ſłudzy y naczynia iego; czyniący we=
33:
dle woley/ roſkazánia/ y vſtáwy iego.
Pan Bog bywa chwalon z mocy ludziom ſwiętym vżyczoney

34:
Dał tákową moc ludziom.)
Ludzie máią moc grzechow odpuſsczenia.
Nie tylko ſam Pan Chriſtus według
35:
człowieczeńſtwá miał tę moc grzechow odpuſzczenia, ále ią też mie=
36:
li przezeń/ y od niego/ naprzod Apoſtołowie; á po nich kápłani/
od nich



strona: 39

Rozd: 9. według Máttheuſzá.39.
1:
od nich poświęceni. Iáko mię/ práwi/ poſłał oćiec/ ták y ia was
2:
poſyłam: Bierzćie Duchá świętego/ ktorych grzechy odpuścićie/
3:
ſą im odpuſzczone.
4:
Celnikow y grzeſsnikow.) Celniki Zydowie mieli zá beżecne/ y
5:
zá iáwnogrzeſzne: przeto/ iż przećiw wolnośćiom/ y zakonowi ich/
6:
mytá y podatki k woli pogánom/ z wielką ich ćięſzkośćią wyćiągáli.
Celnicy.

7:
Miłośierdzia chcę á nie ofiáry.) Toć ſłowá Prorockie/ ktore ná
8:
on czás mowił/ kiedy z Bozkiego roſkazánia czyniono ofiáry. Kto
9:
remi ſłowy nie odrzucać Bog żadnych ceremoniy áni ofiar Chrze
10:
śćijáńſkich/ ktore ſobie ofiárowác każe w nowym teſtámenćie. Ani
11:
też zgołá ofiar Zydowſkich: ktore ná on czás powinni byli ofiáro
12:
wáć. Ale tu tylko dáie znáć/ iż mu ſię ofiárá bez miłośierdzia y mi=
13:
łośći/ á zwłaſzczá w grzechu śmiertelnym vczyniona/ mniey podo=
14:
ba. Abo iż woli miłośierdzie á niżli ofiáry.
Zwierzchnia ofiárá.

15:
A tedy będą pośćić.) Oto kośćioł Páná Chriſtuſow/ po w niebo
16:
wſtąpieniu iego miał pośćić.
Poſty Chrześćiánskie.

17:
Bych ſię tylko dotknęłá odzienia iego. ) Iáko nabożeńſtwo tey
18:
niewiáſty do kráiu ſzáty P. Ieſuſowey nie było zabobonem/ ále
19:
znákiem wielkiey wiáry: Ták nabożne dotykánie reliquiy świę=
20:
tych.
Obrázy y reliquiæ.
Bo nie tylko ſłowá P. Chriſtuſowe/ ále y ſzáty/ y dotknienie
21:
ich/ y owſzem to wſzytko co do niego należáło/ cudá czynić mogło/
22:
y czyniło; oną mocą ktora z świętey oſoby iego pochodziłá. A o=
23:
bácz/ iż tá niewiáſtá ná wieczną pámiątkę ſwego vzdrowienia/
24:
przed domem ſwym obraz P. Chriſtuſow ná wynioſłym mieścu
25:
byłá wyſtáwiłá: ktory obraz dziwne cudá czynił. Bo ſkoro ziele
26:
ktore przed nim roſło/ podołká obrázu onego dośięgło, wnet wſzy=
27:
tkie choroby vzdrawiáło. O czym piſze Euſebius y Nicephorus w
28:
kośćielney hiſtoriey/ y Theophylactus, y inni. Ten obraz gdy Iuli=
29:
an bezbożny Apoſtátá ſtłuc y zrzućić kazał/ á ná to mieyſce ſwoy o=
30:
braz poſtáwił: wnet on obraz iego/ piorun z niebá ſtrąćił: A obraz
31:
P. Chriſtuſow od Chrześćijan zebrány/ y vczćiwie w kośćiele był
32:
ſchowány. Iáko piſze Zozom. w kośćielney hiſtoriey lib: 5. cap. 20.
33:
Mocą kśiążęćiá dyabelskiego.) Ták też Hæretykowie cudá ktore
34:
Bog czynił y dziś czyni w kośćiele Kátholickim/ przypiſuią kłam=
35:
liwym cudom Antychryſtowym.
Bluznierſtwá hæretyckie.

36:
Prośćieſs tedy páná żniwá.) Przetoć Kátholicki kośćioł modli
37:
ſię y pośći w káżde ſuchedni/ kiedy kápłany święcą: to ieſt kiedy
38:
robotniki wyſyłáią do winnice Páńſkiey. Iáko y Apoſtołowie
39:
przykład zoſtáwili.
Modlitwá y poſt w ſuchedni
Rozdźiał



strona: 40

Ewángeliey Rozd: 10.40.
rozdział: 10
1:
ROZDZIAL X.

2:
1 Dar vzdrowienia dáie Apoſtołom. 2 Ich liczbá y imioná.
3:
5 Y poſłánie ná przepowiádánie Ewángeliey. 12 Pokoy do=
4:
mom przyimuiącym Apoſtoły. 14 Proch z nog otrząſáć każe ná
5:
wzgárdziciele Ewángeliey. 15 Roſtropni/ ſzczerzy. 17. 21. Prze=
6:
śládowánia. 20 Duch S. przez Apoſtoły mowi. 27 Powieść
7:
w ćięmnośći y w vcho. 28 Kogo ſię bać. 29 Dwá wrobliki.
8:
30 Włoſy náſze policzone. 32 Wyznáwáć Chriſtuſá. 34 Pokoy/
9:
miecz. 35 Rozłączenie krewnych. 37 Rodzicow ábo dzieći nie
10:
miłowáć nád Chriſtuſá. 38 Noſzenie krzyżá. 39 Duſzę ſtráćić
11:
ábo záchowáć. 40 Zapłátá przyimuiących ſługi iego.
werset: 1
12:
Y
Zezwawſzy dwunaśćie vczniow ſwoich/ dał
13:
im moc nád duchy nieczyſtymi/ áby ie wyga=
14:
niáli/ y vzdrawiáli wſzeláką chorobę/ y wſze=
15:
láką niemoc.

werset: 2A dwunaśćie " Apoſtołow te ſą imio=
" Apoſtoł z Greckiego legat, ábo poſeł.

16:
ná: Pierwſzy/ Symon ktorego zowią Piotr/ y An=
17:
drzey brát iego/ Iákub ſyn Zebedeuſzow/ y Ian brát
18:
iego:

werset: 3Philip y Bártłomiey/ Thomaſz y Máttheuſz
19:
celnik - y' Iákub Alpheuſzow/ y * Tádeuſz:
-G.

* Lebeuſz przezwiskiem.1 L. K. G S.
werset: 4Symon
20:
Kánáneyczyk/ y Iudaſz Iſzkáriot/ ktory go też wy=
21:
dał.

Tu im dáie moc kazania v ſámych Zydow: iż ieſscze czás był nieprzyſsedł kazáć v Pogánow.
werset: 5Tych dwunaśćie poſłał Ieſus: roſkázuiąc im/
22:
mowiąc: Ná drogę Pogánow nie záchodźćie/ y do
23:
" miaſt Sámárytáńſkich' nie wchodźćie:
" miáſtá Sámáritánskiego.G.

werset: 6ále ráczey
24:
idźćie do owiec ktore poginęły z domu Iſráelſkie=
25:
go.

werset: 7A ſzedſzy przepowiádayćie/ mowiąc: Iż ſię
26:
przybliżyło kroleſtwo niebieſkie.

werset: 8Niemocne vzdra=
27:
wiayćie/ - vmárłe wſkrzeſzayćie'/ trędowáte oczyś=
-N. G.

28:
ćiayćie/ czárty wyrzucayćie: dármośćie wźięli/ dár=
29:
mo dawayćie.

Záczá: 35.
werset: 9
30:
Nie mieyćie złotá/ áni śrebrá/ áni pieniędzy w
31:
trzoſách wáſzych:

werset: 10áni táiſtry ná drogę/ áni dwu
32:
ſukien/ áni botow/ áni laſki. ábowiem godźien ieſt
33:
robotnik ſtráwy ſwoiey.

werset: 11A do ktoregokolwiek
34:
miáſtá ábo wśi wnidźiećie/ wywiáduyćie ſię kto w
niey ieſt



strona: 41

Rozd: 10 według Máttheuſzá.41.
1:
niey ieſt " godźien: y támże mieſzkayćie poki nie wyi=
" rozumiey Ewángelickiego pokoiu. Luk 10 6 ſyn pokoiu

2:
dźiećie.

werset: 12A wchodząc w dom/ pozdrawiayćie gi
3:
- mowiąc: Pokoy temu domowi.
-N. G. S.

werset: 13A ieſliby był
4:
on dom godny " przyidźie' nań pokoy wáſz. á ieſliby
" niech przydzieN. L. G.

5:
nie był godny: pokoy wáſz " wroći ſię' do was.
" niech ſię wroćiN. L. G.

werset: 14Y
6:
ktoby was nie przyiął/ áni ſłuchał ſłow wáſzych: wy=
7:
chodząc precz z domu ábo z miáſtá * otrząśnićie
* onego.1 L. G. S.

8:
proch z nog wáſzych.

werset: 5Záprawdę powiádam wam:
9:
lżey będźie źiemi Sodomſkiey y Gomoreyſkiey w
10:
dźień ſądny/ á niżli miáſtu onemu.

Záczá: 36.
werset: 16
11:
Oto ia was poſyłam/ iáko owce miedzy wilki:
12:
Bądźćieſz tedy mądrymi iáko wężowie; á ſzczyrymi
13:
iáko gołębice.

werset: 17A ſtrzeżćie ſię ludźi. Abowiem was
14:
będą wydáwáć do śiedzącey rády/ y w bożnicách
15:
ſwoich was biczowáć będą.

Ewángelia ná dzień ś. Páwłá Apoſtołá. 30. dniá Czerwcá.
werset: 18* Y do ſtároſt y do
* Lecz.G.

16:
krolow będźiećie wodzeni dla mnie/ ná świádectwo
17:
im y pogánom.

werset: 19A gdy was wydádzą/ " nie myśl=
18:
ćie' iáko ábo cobyśćie mowić mieli: Boć wam bę=
" nie troſsczćie ſię.G.

19:
dźie dano oney godźiny/ cobyśćie mowili.

werset: 20Abo=
20:
wiem nie wy ieſteśćie ktorzy mowićie; ále duch Oy=
21:
cá wáſzego ktory mowi w was.

werset: 21A wydać brát
22:
brátá ná śmierć/ y oćiec ſyná: y powſtáną " ſynowie'
" dzieći.G.

23:
przećiw rodźicom/ á mordowáć ie będą:

werset: 22y będźie=
24:
ćie w nienawiśći v wſzytkich/ dla imieniá mego. Ale
25:
kto wytrwa áż do końcá/ ten będźie zbáwion. *

Záczá: 37.
Ewángelia w dzień ś. Athánázego biſkupá y wyznaw.
werset: 23
26:
A gdy was prześládowáć będą w tym mieśćie;
27:
vćiekayćie do drugiego. * Záprawdę powiádam
* Abowiem.G.

28:
wam/ że nie ſkończyćie miaſt Iſráelſkich/ poki nie
29:
przyidźie Syn człowieczy.

werset: 24Nie ieſtći vczeń nád
30:
miſtrzá/ áni ſługá nád páná ſwego.

werset: 25Doſyć vcznio=
31:
wi áby był iáko miſtrz iego: á ſłudze/ iáko pan iego.
32:
Ieſliżeć goſpodarzá Beelzebubem názwáli: iákoż
33:
dáleko więcey domowniki iego?

werset: 26Nie boyćieſz ſię
34:
ich tedy.
FAbowiem



strona: 42

Ewangeliey Rozd: 10.42.
Ewángelia ná dzień ktorego Męczenniká.
1:
Abowiem nie ieſt nic ſkrytego/ coby odkryto być
2:
nie miáło: áni táiemnego/ czegoby wiedźieć nie
3:
miano.

werset: 27Co wam w ćięmnośći mowię/ powiáday=
4:
ćie ná świátle: á co w vcho ſłyſzyćie/ przepowiáday=
5:
ćie ná dáchách.

werset: 28A nie boyćie ſię tych ktorzy zábijá=
6:
ią ćiáło/ " á duſze zábić nie mogą: ále ráczey boyćie ſię
" Duſsá nieśmiertelna.

7:
tego ktory y duſzę y ćiáło może zátráćić " do piekłá' *

" w piekle.G.
werset: 29
8:
Izali dwu wroblikow zá pieniądz nie przedáią:
9:
á wżdy ieden z nich nie vpádnie ná źiemię oprocz Oy
10:
cá wáſzego?

werset: 30A wáſze y włoſy wſzytkie ná głowie ſą
11:
policzone.

werset: 31Nie boyćieſz ſię tedy: " lepſzyśćie wy niż
" drożſsyśćie wy

12:
wiele wroblikow.

Záczá: 38.
werset: 32
13:
Wſzelki tedy ktoryby mię wyznał przed ludźmi/
14:
wyznam go ia też przed Oycem moim/ ktory ieſt w
15:
niebieśiech. *

werset: 33
16:
A ktoryby ſię mnie záprzał przed ludźmi: záprzę
17:
ſię go y ia przed Oycem moim/ ktory ieſt w niebie=
18:
śiech.

Ewángelia ná dzień ktorego Męczenniká.
werset: 34
19:
Nie mniemayćie żebym przyſzedł puſzczáć po=
20:
koy ná źiemię. nie przyſzedłem puſzczáć pokoiu/ ále
21:
miecz.

werset: 35Bom przyſzedł " rozłączyć' człowieká z oy=
" wádzić.

22:
cem iego/ y corkę z mátką iey/ y niewiaſtkę z świekrą
23:
iey:

werset: 36y będą nieprzyiaćioły człowiekowi domow=
24:
nicy iego.

Zaczá: 39.
werset: 37
25:
Kto miłuie oycá ábo mátkę nád mię/ nie ieſt
26:
mnie godźien. á kto miłuie ſyná ábo corkę nád mię;
27:
nie ieſt mnie godźien.

werset: 38A kto nie bierze krzyżá ſwe=
28:
go/ á nie náśláduie mnie/ nie ieſt mnie godźien.

werset: 39
29:
Ktoby nálazł " duſzę ſwoię/ ſtráći ią: á ktoby v=
" zdrowie ábo żywot.

30:
tráćił duſzę ſwą dla mnie/ naydźie ią.

werset: 40Kto was
31:
przyimuie/ mnie przyimuie: á kto mnie przyimuie/
32:
przyimuie tego ktory mię poſłał.

werset: 41Kto przyimuie
33:
proroká " w imię proroká: zapłátę proroká weźmie. á
" To ieſt, przeto że ieſt prorok.

34:
kto przyimuie ſpráwiedliwego " w imię ſpráwiedli=
" przeto że ſpráwiedliwy.
wego:



strona: 43

Rozd: 10. według Máttheuſzá.43.
1:
wego: ſpráwiedliwego zapłátę wezmie.

werset: 42A kto=
2:
bykolwiek dał ſię nápić iednemu z tych to máłych ku=
3:
bek źimney " wody/ tylko w imię' vczniá: záprawdę
" wody tylko, w imię.G.

4:
powiádam wam/ nie ſtráći zapłáty ſwoiey. *


5:
NAVKI Y PRZESTROGI.

6:
Dał im moc.) Ták potrzebne były cudá ná onych początkách
7:
kośćiołá Chriſtuſowego/ ku potwierdzeniu náuki/ ktorą ná on czás
8:
poczęto było opowiedáć; że ie nie tylko ſam Pan Chriſtus czynił:
9:
ále też Apoſtołom y innym wiernym dał moc ku ich czynieniu.
Cudá.

10:
Pirwſsy Symon.) Piotr był pirwſzym/ nie z ſtrony powołánia
11:
(Bo iáko Ambroży ś. piſze/ pirwey Andrzey niżli Piotr był powo=
12:
łan: A przedſię nie on otrzymał przodkowánie/ ále Piotr) lecz z
13:
ſtrony zwierzchnośći y przełożeńſtwá nád innymi Apoſtoły.
Piotrowe przodkowánie.
Kto=
14:
re przodkowánie Piotrowe ták ſię iáśnie znáczy tym ſłowem Pir=
15:
wſzy/ y ſámych Hæretykow rozſądkiem y świádectwem:
Hæretycy fałſsuią piſmo S.
że Bezá
16:
ſucceſſor Kálwinow/ choć iáwnie wyznawa/ iż wſzytkie ták Láćiń=
17:
ſkie iáko y Greckie kśięgi máią to ſłowo Pirwſzy: wſzákże nie wſty=
18:
dzi ſię mowić/ iż podobno to ſłowko do textu wtrącone ieſt od
19:
tych/ ktorzy bronią Piotrowego przodkowánia. Skąd widziemy
20:
iż Hæretykowie ták wiele dbáią ná text Græcki iáko y ná Láćińſki/
21:
gdy ieſt przećiwko im: ponieważ ták niewſtydliwie śmieią iáſne
22:
mu ſłowu Bożemu fałſze przypiſowáć/ á zá tym wſzytko piſmo w
23:
wątpliwość przywodźić.
24:
Otrząśnićie proch z nog wáſsych.) Gárdzić práwymi ſługámi Bo=
25:
żymi y wiernymi káznodzieymi: ábo niechćieć przyiąć opowiedźiá=
26:
ney y doznáney prawdy/ ieſt grzech śmiertelny/ y wiecznego potę=
27:
pienia godny.
Grzech nie przymuiących práwych kaznodziey.

28:
Lzey będzie) Stąd iáśnie widzimy/ iż w ogniu piekielnym ſą
29:
nieiákie ſtopnie y rożnośći mąk y potępienia: że iedni lżey/ á dru
W piekle rożne męki.

30:
dzy ćiężey bywáią karáni/ według zaſług ſwoich. Augustinus lib: 4.
31:
de baptiſmo cap. 19.
32:
Bądzćie roſtropnemi iáko wężowie.) Roſtropność y ſzczerość po=
33:
ſpołu/ ſą potrzebne káznodzieiom/ Biſkupom y kápłanom.
34:
Do krolowbędzie ie wo zeni.) Ná początku kośćiołá P. Chri=
35:
ſtuſowego/ Krolowie y Ceſárze gi prześládowáli: áby ſię krwią y
36:
śmierćią męczennikow tym bárziey rozmnożył. Ale potym gdy ſię
37:
Ceſárze y Krolowie do P. Chriſtuſá náwrocili/ tedy ſłuſznie ſwey
38:
zwierzchnośći náprzećiw Hæretykom y niewiernikom vżywáią.
39:
Augustinus epist: 48.
Krolowie służą kośćiołowi.
F 2ieſliżeć



strona: 44

Ewangeliey Rozd: 10.44.
1:
Ieśliżeć goſpodarzá Beelzebubem naz:) Nie dziw tedy/ iż dziś Hæ=
2:
retykowie namiáſtká Páná Chriſtuſowego Antychriſtem zowią:
3:
gdyż ich przodkowie niewierni Zydowie ſámego Páná Beelzebu=
4:
bem zwáli.
Bluznierstwá niewiernikow.

5:
A nie boyćie ſię tych.) Wielka poćiechá Kátholikom/ w prześlá=
6:
dowániu Turkow/ Hæretykow y niezbożnych ludzi.
7:
Ktoby mię wyznał.) Pátrz iáko ſobie P. Chriſtus waży iáwne
8:
wyznánie śiebie/ to ieſt prawdy świętey w kośćiele Kátholickim.
Co iest wyznáwáć y przeć ſię Christuſá.

9:
Bo gdy Száweł kośćioł prześládował; tedy mowił/ że onego ſá
10:
mego prześládował: Ták iż wyznáwáć Chriſtuſá/ y wyznáwáć
11:
kośćioł iego/ ieſt wſzytko zá iedno.
Ktorzy ſię przą Christuſá.
Ktemu obácz/ iáko ſię Pan ty
12:
mi brzydzi/ ktorzy ſię go przą przed ludzmi. Iáko czynią nie tylko
13:
ći/ ktorzy ſię przą ktoregożkolwiek namnieyſzego ártykułu wiáry/
14:
ktorą trzyma y wyznawa kośćioł Kátholicki: zále y ći/ ktorzy iákoż=
15:
kolwiek ſprzyiáią ábo przyzwaláią Hæretykom z ſtrony religiey/
16:
lub podpiſowánim ſię ná ich dekrety ábo confœderácye: lub cho=
17:
dzeniem ná ich kazánie/ krzćiny/ śluby y pogrzeby; ábo iákimkol=
18:
wiek innym obyczáiem.
19:
Nie przyſsedłem puſsczáć pokoiu, ále miecz.) Pan Chriſtus przy
20:
ſzedł dáwáć ludziom pokoy ſwoy duchowny/ wnętrzny/ á prawdzi
21:
wy: ále tárgáć pokoy zwierzchny á fałſzywy: iáko gdy ſyn ieſt wier
22:
ny/ á oćiec niewierny: żoná Kátholiczká á mąż Hæretyk. Abo
23:
wiem zgádzáć ſię w niewierze/ w Hæretyctwie/ ábo w ktorymkol
24:
wiek innym grzechu/ ieſt pokoy fałſzywy Lecz Hæretykowie pokoy
25:
on Chriſtuſow y kośćiołá iego/ niezbożnie tárgáią:
Iáki pokoy P. Christus przyſsedł czynić, á iaki nie.
przetoż dár
26:
mo tym mieścem rozruchy y woyny/ ktore ich krwáwa Ewánge
27:
lia pobudza/ wymawiáią.
28:
Kto miłuie oycá ábo mátkę nád mię.)
Miłość rodzicow vstępowáć ma miłośći Bożey.
Zadna rzecz ná świećie
29:
áni żadna powinność ku rodzicom/ żenie/ dziećiom/ y ku właſnemu
30:
ćiáłu y żywotowi ſwemu/ nie będzie mogłá nikogo wymowić/ kto
31:
rybykolwiek co vczynił (choćiaż y nie z ſercá) áboby co wierzył
32:
przećiw wierze y iednośći kośćiołá Páná Chriſtuſowego.
33:
W imię ſpráwiedliwego.) Zapłátę obiecuie tym ktorzy przyimu=
34:
ią y wſpomagáią wierne Kátholiki/ á zwłaſzczá Biſkupy/ kápła=
35:
ny/ zakonniki/ ktorzy dla imieniá Chriſtuſowego ábo dla wyzná=
36:
nia wiáry iego świętey prześládowánie ćierpią. Abowiem kto
37:
tákowego przyimuie/ iáko kápłaná y ſługę Bożego; ten ſię sſta=
38:
wa vcześnikiem zaſług iego: y wezmie zapłátę/ iáko ieden z kápła
39:
now y ſług Bożych. Iáko y ten ktory nieprzyiáćielá wiáry/ ábo
40:
Hæretyckiego miniſtrá przyimuie/ sſtáie ſię też vcześnikiem nie=
41:
zbożnośći iego.
Zapłátá y vczeſtnictwo vczynkow dobrych.
Rozdział



strona: 45

Rozd: 11. według Máttheuſzá.45.
rozdział: 11
1:
ROZDZIAL XI.

2:
2 Ian śle vcznie ſwe do Ieſuſá. 4 Cudámi dowodzi Pan że
3:
ieſt Meſſyaſzem. 7 Swiádectwo iego o Ianie. 12 Gwałt ſię
4:
dzieie kroleſtwu niebieſkiemu. 13 Zakon y Prorocy áż do Ianá
5:
trwáli. 14 Ian Eliaſz. 16 Dzieći śiedzące ná rynkách. 18 Lu=
6:
dzkie mniemánie o Chriſtuśie y Ianie. 20 Láment ná miáſtá
7:
niewierne. 22 Skaránie ich. 25 Ewángelia málutkim obiá=
8:
wiona. 28 Sprácowáni y obćiążeni. 30 Iárzmo Chriſtuſowe.
Záczá: 40.
Ewáng: ná 2. Niedzielę Adwentu.
werset: 1
9:
Y
Sſtáło ſię: gdy IEſus przeſtał roſkázowáć
10:
dwiemánaśćie vczniom ſwoim/ poſzedł zo=
11:
nąd/ áby vczył y przepowiádał w miáſtách ich.

werset: 2
12:
A Ian vſłyſzawſzy w więźieniu dźiełá Chriſtu=
13:
ſowe; poſławſzy dwu z vczniow ſwoich/

werset: 3rzekł mu:
14:
Tyżeś ieſt on/ " ktory ma przyść/ czyli inſzego czekamy?
" ktory maſs przyść.L.

werset: 4
15:
A odpowiádáiąc Ieſus/ rzekł im: Szedſzy oznay=
16:
mićie Ianowi " cośćie ſłyſzeli y widźieli.

" co słyſsyćie y widzićie.G.
werset: 5Slepi
17:
widzą/ * chromi chodzą/ trędowáći bierzą oczyśćie=
* y. G.

18:
nie/ * głuſzy ſłyſzą/ vmárli zmartwychwſtáią/ * vbo=
19:
dzy Ewángelią przyimuią:

werset: 6á błogoſłáwiony ieſt
20:
ktory ſię zemnie nie zgorſzy.

werset: 7A gdy oni odeſzli/
21:
począł Ieſus mowić onym rzeſzam o Ianie: Cożeśćie
22:
wyſzli ná puſzczą widźieć? czy trzćinę chwieiącą ſię
23:
od wiátru?

werset: 8Ale cośćie wyſzli widźieć? czy czło=
24:
wieká w miękkie ſzáty obleczonego? Oto ktorzy
25:
miękkie ſzáty noſzą/ w domiech krolewſkich ſą.

werset: 9Ale
26:
cośćie wyſzli widźieć? czy Proroká? Záiſte powie=
27:
dam wam/ y więcey niż Proroká.

werset: 10Boć ten ieſt o
28:
ktorym nápiſano: Oto ia poſyłam " ániołá mego
29:
przed obliczym twoim' ktory zgotuie drogę twą
" To ieſt, posłá ſwego przed tobą. Hebráiſm.

30:
przed tobą. *

werset: 11
31:
Záprawdę powiádam wam/ nie powſtał miedzy
32:
národzonemi z niewiaſt więtſzy nad Ianá Krzćićie=
33:
lá: Lecz ktory ieſt mnieyſzym w kroleſtwie niebie=
34:
ſkim/ więtſzy ieſt niżli on.

werset: 12A od dni Ianá Krzći=
F 3ćielá áż



strona: 46

Ewángeliey Rozd: 1146.
1:
ćielá áż dotąd/ " kroleſtwo niebieſkie gwałt ćierpi/ á
2:
gwałtownicy' porywáią ie.
" To ieſt, kroleſtwá niebieskiego gwałtem dobywáią: á ći ktorzy ſię do niego gwałtem drą.

werset: 13Bo wſzyścy Prorocy
3:
y zakon/ áż do Ianá prorokowáli:

werset: 14á ieſli chcećie przyiąć/ tenći ieſt Eliaſz ktory miał przyść.

werset: 15Kto
4:
ma vſzy ku ſłuchániu/ niechay ſłucha.

Záczá: 41.
werset: 16
5:
A komuż podobnym vczynię ten rodzay? Po=
6:
dobny ieſt chłopiętam/ ktore śiedzą " ná rynku': y wo=
" ná rynkách.G.

7:
łáiąc ku towárzyſzom ſwoim

werset: 17mowią: " Spiewáli=
8:
ſmy' wam/ á wyśćie nie ſkakáli:
" piskáliſmyG.
" lámentowáliſmy/
9:
* á wyśćie nie płákáli.
" żałobnieſmy śpiewáli.
wam.G.

werset: 18Abowiem przyſzedł Ian á=
10:
ni iedząc áni pijąc: y powiedáią Czártá ma.

werset: 19Przy=
11:
ſzedł Syn człowieczy iedząc y pijąc/ y mowią; Oto
12:
człowiek obżercá y " pijánicá'/ przyiáćiel celnikow y
" winopiyca.L. G.

13:
grzeſznikow. Y vſpráwiedliwiona ieſt mądrość od
14:
ſynow ſwoich.

Záczá: 42
werset: 20
15:
Tedy począł wymawiáć miáſtam/ w ktorych ſię
16:
sſtáło bárzo wiele cudow iego/ że nie pokutowáły.

werset: 21
17:
Biádá tobie " Korozáimie'/ biádá tobie Bethſái=
" Chorázimie.G.

18:
do: Bo gdyby ſię były w Tyrze y w Sydonie te cudá
19:
sſtáły ktore ſie sſtáły miedzy wámi/ dawnoby byli w
20:
włośiennicy y w popiele pokutowáli.

werset: 22Wſzákże po=
21:
wiádam wam/ Tyrowi y Sydonowi lżey będźie w
22:
dźień ſądny niżli wam.

werset: 23A ty Káfárnaumie " izali
23:
ſię áż do niebá wynieśieſz? áż do piekłá sſtąpiſz'. Bo
" ktorys ſię wywyżſsył aż do niebá, ſtrącony będzieſs áż do piekłáG. S.

24:
gdyby ſię były w Sodomie te cudá sſtáły ktore ſię sſtá
25:
ły w tobie/ - ſnadźby były zoſtáły áż do dniá dziśieyſze=
26:
go.
-G.

werset: 24Wſzákże powiádam wam/ iż znośniey będźie
27:
źiemi Sodomitow w dźień ſądny/ niżli tobie.

Ewáng: ná ś. Máciey/ y ná ś. Fránćiſzek.
werset: 25
28:
W on czás odpowiedáiąc IEſus/ rzekł: " Dźię=
" wyznawam tobie, ábo chwalę ćię, lub, wysławiam.

29:
kuię tobie Oycze Pánie niebá y źiemie/ żeś te rzeczy
30:
zákrył przed mądremi y roſtropnemi/ á obiáwiłeś ie
31:
málutkim.

werset: 26Tákći Oycze: iż ſię ták vpodobáło
32:
" przed tobą'.

" tobie: Hebra
werset: 27
33:
Wſzytkie rzeczy dáne mi ſą od Oycá mego. Y
Záczá: 43.
nikt nie



strona: 47

Rozd: 11. według Máttheuſzá.47.
1:
nikt nie zna Syná iedno Oćiec: áni Oycá kto zna/
2:
iedno Syn/ á komuby chćiał Syn obiáwić.

werset: 28Podź=
3:
ćie do mnie wſzyścy " ktorzy prácuiećie/ y ieſteśćie ob=
4:
ćiążeni' á ia was " ochłodzę'.
" prácuiący y obćiążeni.G.
" vſpokoię.G.

werset: 29Weźmićie iárzmo
5:
moie ná ſię/ á vczćie ſię odemnie żem ieſt ćichy y po-
6:
kornego ſercá: á naydźiećie vſpokoienie duſzam wá=
7:
ſzym.

werset: 30Abowiem iárzmo moie " ſłodkie' ieſt; á brze=
" wdzięczne.G.

8:
mię moie lekkie. *


9:
NAVKI Y PRZESTROGI.

10:
Cożeśćie wyſsli ná puſsczą.) Zacne y wyſokie zálecenie ták po=
11:
ſtow/ oſtrośći żyćia y odzienia/ puſtelnictwá/ ſtátecznośći/ y mę=
12:
żnośći Ianá ś. iáko y godnośći vrzędu iego.
Vczynki dobre zálecone.

13:
Y vſpráwiedliwiona ieſt mądrość.) To ieſt/ vczniowie moi oſą=
14:
dzili/ że to ieſt práwa mądrość/ ktorey ia náuczam: ktorą iednák
15:
ten rodzay potępia.
16:
W włośienicy y popiele pokutowáli.) Stąd rzecz iáſna/ iż poku=
17:
tá nie ieſt proſte vpámiętánie/ vznánie/ ábo pokáiánie: y nie ſamo
18:
poprzeſtánie złego/ ábo záczęćie żywotá nowego: ále ieſt ſkruchá
19:
ſerdeczna ábo żáłość zá przeſzłe grzechy/ z pomſtą y z karániem/ ábo
20:
doſyć vczynieniem zá nie/ y z vtrapieniem ćiáłá ktore grzeſzyło.
21:
Przetoż po Láćinie Pœnitentia názwána ieſt/ a pœna, to ieſt od męki
22:
y kazniey zá przeſzłe grzechy. Aug: epist: 108. ad Seleucian.
Pokutá w czym zależy.

23:
Obiáwiłeś ie málutkim.) Przez te málutkie/ nierozumieyże ſá=
24:
mych nieukow/ y proſtakow/ rzemieśnikom / dzieći y niewiaſt: żeby
Ktorzy ſą málutcy.

25:
oni tylko mieli to od Bogá obiáwienie/ iżby piſmo rozumieć y
26:
wykłádáć mogli (iáko Nowowiernicy dziśieyſzy rozumieią: y tymi
27:
ſłowy Doktorom y kápłanom kośćielnym hárdzie vrągáią) Ale
28:
przez te málutkie rozumiey pokorne/ ták vczone iáko y nieuczone.
29:
Bo ták indzie mowi: Ieſli ſię nie náwroćićie/ á nie sſtániećie ſię
30:
iáko málutcy nie wnidziećie do kroleſtwá niebieſkiego. A ták y na=
31:
więtſzy Doktorowie (ktorzy im byli vczeńſzy/ tym mniey y niżey o
32:
ſobie rozumieli/ y tym więcey ſię rozſądkowi kośćiołá powſzechne=
33:
go poddawáli) ſą ći málutcy o ktorych Pan mowi. A Hæretyko=
34:
wie lepák/ ktorzy im ſą nieuczeńſzy y nieumieiętnieyſzy/ tym ſię zá
35:
vczeńſze y w piſmie biegleyſze máią/ y wynoſzą ſię náde wſzytkie Do
36:
ktory y Oyce święte/ y owſzem náde wſzytek kośćioł Boży; nie
37:
mogą być miedzy tymi málutkimi policzeni.
38:
Iárzmo moie słodkie.) A ktoreż to iárzmo Páńſkie ſłodkie y brze=
mię lekkie



strona: 48

Ewángeliey Rozd: 12.48.
1:
mię lekkie; iedno przykazánia iego? o ktorych Ian ś. mowi. Iż
Przykazánia Pánskie nie ſą niepodobne.

2:
przykazánia iego nie ſą ćięſzkie. Proſto przećiwko Niewierni=
3:
kom dźiśieyſzym ktorzy mowią/ iż nie tylko ſą ćięſzkie/ ále y ku zá=
4:
chowániu niepodobne.
rozdział: 12

5:
ROZDZIAL XII.

6:
1 Vczniowie głodni w Szábát rwą kłośie. 7 Miłośierdzie/
7:
ofiárá. 8 Szábát. 10 Vſchłą rękę leczy. 12 Godzi ſię w Szá=
8:
bát dobrze czynić. 21 Chriſtus nádzieiá Pogánow. 22 Opętá=
9:
nego vzdrowił. 24 Cudá Páńſkie czártom przypiſáne. 25 Krole=
10:
ſtwo rozdwoione. 32 Grzech przećiwko Duchowi świętemu.
11:
34 Zły dobrze mowić nie może. 36 Prożne ſłowo. 35 Zydowie
12:
známion żądáią. 39 Známię Ionaſzá. 41 Niniwitowie. 42 Kro=
13:
lowa Sábá. 45 Duch nieczyſty wracáiący ſię do domu ſkąd wy=
14:
ſzedł. 48 Mátká/ bráćia/ śioſtry Chriſtuſowe.
Záczá: 44
werset: 1
15:
W
On czás ſzedł Ieſus " w ſzábát' przez zbo=
" w ſsábáty. G. to iest w ieden ſsábát.

16:
ża: á vczniowie iego " głodni będąc' poczęli
" łáknęli, yG.

17:
rwáć kłośie/ y ieść.

werset: 2A vyźrzawſzy Pháry=
18:
zeuſzowie/ rzekli mu: Oto/ vczniowie twoi czynią
19:
czego ſię - im' nie godźi czynić " w ſzábáty'.
-4 L. K. G. S
" w Szábát.G.

werset: 3A on
20:
im powiedźiał: Nie czytáliśćie co vczynił Dawid
21:
kiedy łáknął/ y ći ktorzy z nim byli?

werset: 4iáko wſzedł do
22:
domu Bożego/ y " chleb pokłádny iadł; ktorego ſię
" chleb ofiárowny.

23:
mu nie godźiło ieść/ áni tym ktorzy z nim byli/ tyl=
24:
ko ſámym kápłanom?

werset: 5Abośćie nie czytáli w zako=
25:
nie/ że w ſzábáty kápłani w kośćiele gwałcą ſzábát/ á
26:
bez winy ſą?

werset: 6Lecz mowię wam/ iż oto tu więtſzy
27:
ieſt niż kośćioł.

werset: 7A gdybyśćie wiedźieli co ieſt; d Mi=
28:
łośierdźia chcę/ á nie ofiáry: nigdybyśćie byli nie po=
dTo ieſt. Wolę miłośierdźie, á niżli ofiárę. Hebráiſm.

29:
tępiáli niewinnych:

werset: 8Abowiem y ſzábátu Pánem
30:
ieſt Syn człowieczy.

werset: 9A poſzedſzy ſtámtąd/ przy=
31:
ſzedł do bożnice ich.

Záczá: 45.
werset: 10
32:
A oto człowiek * máiący vſchłą rękę: y pytáli
* był.1. L. K. G. S

33:
go mowiąc: Godźili ſię w ſzábáty vzdráwiáć? áby
34:
go oſkárżyli.

werset: 11A on im rzekł: Ktory człowiek z
was będźie



strona: 48* powt. numeracja

Rozd: 12. według Máttheuſzá.48.
1:
was będźie ktoryby miał owcę iednę: á gdyby oná
2:
wpádłá w doł w ſzábát/ izali iey nie wyimie y wynie=
3:
śie?

werset: 12A iákoż dáleko ważnieyſzy ieſt człowiek niżli
4:
owcá? Przetoż ſię godźi w ſzábáty dobrze czynić.

werset: 13
5:
Tedy rzekł człowiekowi *: Wyćiągni rękę twoię.
* máiącemu rękę vſchłą.G.

6:
Y wyćiągnął: y sſtáłá ſię zdrową iáko y druga.

Záczá: 46
werset: 14
7:
A Pháryzeuſzowie wyſzedſzy/ vczynili rádę prze=
8:
ćiw niemu/ iákoby go ſtráćili.

werset: 15Ale IEſus pozna=
9:
wſzy to odſzedł ſtámtąd: y ſzło zá nim wiele ludźi/ y v=
10:
zdrowił ie wſzytki:

werset: 16y ſrodze im zákazał/ áby go nie
11:
obiawiáli.

werset: 17Aby ſię wypełniło to co było powie=
12:
dźiano przez Iſáiaſzá Proroká/ mowiącego:

werset: 18Oto
13:
" ſługá moy ktoregom ſobie obrał/ vmiłowány moy
" ábo ſyn moy.

14:
" w ktorym ſobie vlubiłá duſzá moiá. Położę duchá
" To ieſt, ktorego bárzo miłuię.

15:
moiego ná nim/ á " ſąd Pogánom opowie.

" To ieſt, ſpráwiedliwą á prawdziwą náukę Ewángeliey S.
werset: 19Nie bę=
16:
dźie ſię wádźił/ áni będźie wołał/ y żaden nie vſłyſzy
17:
po vlicách głoſu iego.

werset: 20trzćiny zgniećioney nie zła=
18:
mie/ á lnu kurzącego ſię nie zágáśi: áż wyſtáwi ſąd
19:
ku zwyćięſtwu:

werset: 21á w imieniu iego pogáni będą ná=
20:
dźieię mieli.

werset: 22Tedy mu przywiedźion ieſt opętány/
21:
ślepy y niemy: y vzdrowił go/ ták iż * mowił y widźiał.
* on ślepy y niemy, yG.

werset: 23
22:
Y zdumiáły ſię wſzytkie rzeſze/ y mowiły: Nie ten=
23:
li ieſt on * ſyn Dawidow?
* Chriſtus.G. K.

werset: 24A Pháryzeuſzowie vſły=
24:
ſzawſzy rzekli: Ten nie wygania czártow iedno
25:
mocą Beelzebubá kśiążęćiá czártowſkiego.

werset: 25Ale
26:
Ieſus wiedząc myśli ich/ rzekł im: Wſzelkie krole=
27:
ſtwo rozdźielone przećiwko ſobie/ będźie ſpuſtoſzone:
28:
y wſzelkie miáſto ábo dom rozdźielony przećiwko ſo=
29:
bie/ nie oſtoi ſię.

werset: 26A ieſli ſzátan ſzátáná wyrzuca/
30:
przećiwko ſobie ieſt rozdźielon: iákoż tedy oſtoi ſię
31:
kroleſtwo iego?

werset: 27A ieſliż ia mocą Beelzebubá wy=
32:
rzucam czárty: ſynowie wáſzy czyiąż mocą wyrzu=
33:
cáią? Dla tego oni będą ſędźiámi wáſzymi.

werset: 28Lecz
34:
ieſli ia duchem Bożym wyganiam czárty: tedyć ná
Gwas przy=



strona: 49

Ewángeliey Rozd: 12.49.
1:
was przyſzło " kroleſtwo Boże.
" To ieſt: przyſsedł iuż Meſſyaſs obiecány.

werset: 29Abo iáko może kto
2:
wnidź do domu mocarzowego/ y ſprzęt iego rozchwy
3:
ćić: áżby pierwey związał mocarzá onego? toż więc
4:
dopiero dom iego " ſplundruie'.

" rozchwyći.
Záczá: 47
werset: 30
5:
Kto nie ieſt zemną/ przećiwko mnie ieſt: á kto
6:
nie zbiera zemną/ roſpraſza.

werset: 31Dla tego powiádam
7:
wam: Wſzelki grzech y bluźnierſtwo będźie odpu=
8:
ſzczone ludźiom: ále bluźnierſtwo " duchá' nie będźie
" To ieſt, przećiw Duchowi.

9:
* odpuſzczone.
* ludziom.G.

werset: 32Y ktobykolwiek rzekł " ſłowo' prze=
" nieco. Hebrá.

10:
ćiwko Synowi człowieczemu/ będźie mu odpuſzczo=
11:
no: ále ktoby mowił przećiw Duchowi ś. nie bę-
12:
dźie mu odpuſzczono áni w tym to wieku/ áni w przy=
13:
ſzłym.

werset: 33Abo czyńćie drzewo dobre/ y owoc iego do
14:
bry: ábo czyńćie drzewo złe/ y owoc iego zły. ábowiem
15:
z owocu drzewo bywa poznáne.

werset: 34" Rodzáiu iáſzczor=
" Narodzie zmiiow.

16:
czy/ iáko możećie dobre rzeczy mowić/ będąc złymi?
17:
ponieważ z obfitośći ſercá vſtá mowią.

werset: 35Dobry
18:
człowiek z dobrego ſkárbu * wynośi rzeczy dobre: á zły
* ſercá.G. N.

19:
człowiek ze złego ſkárbu wywodźi złe.

werset: 36A powiá=
20:
dam wam/ iż z káżdego ſłowá prożnego ktoreby wy-
21:
rzekli ludźie/ dádzą liczbę w dźień ſądny.

werset: 37Abowiem
22:
z ſłow twoich będźieſz vſpráwiedliwiony: y z ſłow
23:
twoich będźieſz potępiony.

Záczá: 48.
Ewángel: we Srzodę po 1. Niedz: poſtu.
werset: 38
24:
Tedy odpowiedźieli - mu' niektorzy z Doktorow
25:
y z Pháryzeuſzow/ mowiąc: Náuczyćielu/ chcemy
-G.

26:
od ćiebie " známię widźieć.
" cudo.

werset: 39" Ktory' odpowiedáiąc
" A on.G.

27:
rzekł im: Rodzay zły y cudzołożny známieniá " ſzu=
28:
ka': á známię mu nie będźie dano/ iedno známię Io-
" pożąda.G.

29:
naſzá Proroká.

werset: 40Abowiem iáko był Ionaſz w brzu=
30:
chu wielorybá trzy dni y trzy nocy: tákże będźie Syn
31:
człowieczy w ſercu źiemie trzy dni y trzy nocy.

" To ieſt, we wnętrznosći, ábo w głębokośći. Hebraiſm.
werset: 41Mę=
32:
żowie Niniwitſcy powſtáną ná ſądźie z tym naro=
33:
dem/ y potępią gi: iż pokutowáli ná kazánie Io=
34:
naſzowe.

werset: 42A oto tu " więcey' niżli Ionaſz. Krolowa
" więtſzy iest.
z południá



strona: 50

Rozd: 12. według Máttheuſzá.50.
1:
z południá powſtánie " ná ſądźie z tym narodem/ y
" To iest, w ſądny dzien.

2:
potępi gi: iż przyiácháłá z kráiow źiemie ſłucháć
3:
mądrośći Sálomonowey. á oto tu " więcey' niż Sálo=

" więtſsy iest.

4:
mon.
werset: 43A gdy nieczyſty duch wynidźie od człowie=
5:
ká/ chodźi po mieścách bezwodnych ſzukáiąc odpo=
6:
czynienia/ á nie náyduie.

werset: 44Tedy mowi: Wrocę ſię
7:
do domu mego ſkądem wyſzedł. A przyſzedſzy náydu=
8:
ie - gi' puſty/ vmiećiony/ y ochędożony.
-G.

werset: 45Tedy idźie/
9:
y bierze z ſobą " śiedmi inſzych duchow gorſzych niż
" To ieſt, wielu inſsych. Hebr.

10:
ſam/ y wſzedſzy mieſzkáią tám: y bywáią oſtáteczne
11:
rzeczy człowieká onego gorſze niżli pierwſze. Ták bę=
12:
dźie y temu narodowi złemu.

werset: 46A gdy on ieſzcze
13:
mowił do rzeſzey/ oto mátká iego y " bráćia ſtali przed
" krewni, powinni. Hebrá.

14:
domem/ chcąc z nim mowić.

Záczá: 49
werset: 47
15:
Y rzekł mu niektory: Oto mátká twoiá y brá=
16:
ćia twoi przed domem ſtoią ſzukáiąc " ćię'.

" z tobą mowić.2 L. G. S.
werset: 48A on
17:
odpowiedáiąc rzekł temu ktory mu powiedźiał:
18:
Ktoraż ieſt mátká moiá/ y ktorzy ſą bráćia moi?

werset: 49Y
19:
śćiągnąwſzy rękę ná vcznie ſwoie/ rzekł: Oto mát=
20:
ká moiá y bráćia moi.

werset: 50Abowiem ktobykolwiek v=
21:
czynił wolą Oycá mego ktory ieſt w niebieśiech: ten
22:
ieſt * brátem moim/ y śioſtrą/ y mátką.
* y.9 L. N. G.


23:
NAVKI Y PRZESTROGI.

24:
Mocą Beelzebubá.) Podobne bluznierſtwo przećiw Duchowi
25:
ś. ieſt; cudá świętych ludzi/ czártom przypiſowáć.
Bluznierstwá Ewángelikow.

26:
Wſselkie kroleſtwo rozdzielone.) Przetoż ieſt niepodobno/ żeby
27:
miáło długo ſtać kroleſtwo kácerſkie: gdyż ieſt wſzelkich niezgod/
28:
rozdzielenia y rozerwánia pełne.
Sekty ſą nie trwáłe.

29:
Kto nie ieſt zemną.) Ná to niechay pámiętáią Neutrales, ći kto=
30:
rzy nie ſą áni Kátholicy áni Hæretycy. że ie P. Chriſtus kłádzie w
31:
poczet iáwnych nieprzyiaćioł ſwoich/ y kośćiołá ſwego.
Neutrales.
Kto z Papieżem nie zbiera, ten roſpraſsa.

32:
A kto nie zbiera zemną.) To rozumiey nie tylko o ſámey oſobie
33:
P. Chriſtuſowey: ále y o tych wſzytkich/ ktore on poſtánowił/ áby
34:
rządzili kośćioł iego: á oſobliwie o nawyżſzych po Pánu Chriſtu=
35:
śie páſterzách kośćielnych; ktorzy ná mieśce Piotrowe náſtępuią
G 2w ſpráwowá=



strona: 51

Ewángeliey Rozd: 12.51.
1:
w ſpráwowániu kośćiołá Bożego. Iáko Hieronym ś. piſząc do
2:
Dámázá Rzymſkiego Papieżá/ te mu ſłowá Páńſkie przypiſuie:
3:
mowiąc ták o wſzytkich Hæretykách: Kto z tobą Papieżu niez=
4:
gromadza/ ten roſpraſza: Co ieſt iákoby rzekł: Kto Chriſtuſow
5:
nie ieſt; ten ieſt Antychriſtow.
6:
Ale bluznierſtwo Duchá.) Nie rozumiey żeby ktory był ták ćię=
7:
ſzki grzech ná świećie/ ktoregoby Bog odpuśćić niechćiał: ábo zá
8:
ktoryby człowiek ná tym świećie nie mogł pokutowáć: iáko nie=
9:
ktorzy Hæretycy y po dziś mniemáią: ále iż niektore ćiężſze grze=
10:
chy (iáko miánowićie to bluznierſtwo Zydowſkie przećiw iáſnym
11:
ſpráwom Duchá ś. á tákże Hæretykow/ ktorzy chcąc y wiedząc v=
12:
pornie ſię vznáney prawdzie ſprzećiwiáią/ y ſpráwom Duchá ś. w
13:
kośćiele Bożym) bárzo trudno bywáią odpuſzczone: á iż tákim
14:
Bog ſpráwiedliwie wſzytkę łáſkę odeymuie/ áby nie pokutowáli.
15:
Wſzákże iednák miedzy wſzytkimi grzechy przećiw Duchowi ś. (kto
16:
rych ſześć miánuią) ieden tylko ieſt ktory zgołá nie bywa odpu=
17:
ſzczony: to ieſt/ zeſzćie z tego świátá nie w iednośći á poſłuſzeńſtwie
18:
kośćiołá powſzechnego/ y bez pokuty. Iáko iáśnie Auguſtin ś. ś=
19:
wiádczy tymi ſłowy.
Grzech przećiw Duchowi S.
Kto niewierząc żeby w kośćiele były grzechy
20:
odpuſzczáne/ gárdzi ták wielką hoynośćią dáru Bożego/ á w tym
21:
zátwárdzeniu ſercá zchodzi z tego świátá; ten zoſtáie winien one=
22:
go nieodpuſzczonego grzechu przećiw Duchowi ś. Y tenći grzech
23:
Ian ś. w liśćie ſwoim zowie grzechem áż do śmierći: y zá tym kto=
24:
ry w nim vmiera/ modlić ſię nie każe.
25:
Słowo przećiw ſynowi człowieczemu.)
Słowo przećiw Synowi.
Zydzi grzeſzyli ſłowem
26:
przećiw ſynowi człowieczemu/ kiedy gánili to co on czynił według
27:
człowieczeńſtwá: zowiąc go obżártym y pijánicą y przyiaćielem
28:
grzeſznikow: że obcował z grzeſznymi/ y gwałćił Sobotę: y rzeczy
29:
tym podobne. A ten grzech łácniey mogł być odpuſzczony: iż go
30:
ſądzili iáko innego ktorego człowieká. Ale grzeſzyli y bluznili
31:
przećiw Duchowi ś. (ktorego tu zowie pálcem Bożym/ ktory cudá
32:
czynił) kiedy z vporu y ze złośći iáſne ſpráwy Boże w wyrzucániu
33:
czártow/ przypiſowáli ſámemu czártowi. A ten grzech nie bywa od
34:
puſzczony; iż bárzo z trudná może być odpuſzczony: iáko widzimy
35:
w tym pokarániu potomkow Zydowſkich/ áż do dniá dziśieyſzego.
36:
Ani w przyſsłym wieku.) Stárzy á święći Doktorowie ſtąd
Czyśćiec

37:
dowodzą; iż grzechy niektore ná onym świećie mogą być odpu=
38:
ſzczone: ſkąd záś pokázuią iż czyśćiec ieſt po śmierći.
Abo czynćie



strona: 52

Rozd: 13. według Máttheuſzá.52.
1:
Abo czynćie drzewo dobre.) Ná woley to ieſt káżdego/ mowi
2:
Auguſtin ś. ábo obráć co ieſt dobrego y być drzewem dobrym;
3:
ábo obráć co ieſt złego/ y być drzewem złym: wydáwáć dobre owo=
4:
ce/ ábo złe.
volność ludzka.

5:
Z káżdego słowá prożnego.) Ieſliż z káżdego ſłowá prożnego
6:
mamy dáć liczbę ná ſądzie: á przedſię dla żadnego ſłowá prożne=
7:
go nie będziemy ná wieki potępieni: tedyć pewnie muśi być iákie
8:
docześne karánie/ ábo męká ná onym świećie/ zá lekczeyſze grzechy.
Czyśćiec.

9:
Ktoraż ieſt mátká moiá.) Miłość porządna ku rodzicom y po=
10:
winnym nie ieſtći zákazána: ále nieporządna miłość ktora bywa
11:
ná przekázie do ſłużby Bożey.
Iáka miłość rodzicow zákazána.
rozdział: 13

12:
ROZDZIAL XIII.

13:
3 Podobieńſtwo śieiącego. 18 Wykład iego. 10 14 Czemu
14:
Pan podobieńſtw vżywał. 17 Prorocy y ſpráwiedliwi żądáli
15:
widzieć Chriſtuſá. 22 Fráſunek świecki y omylne bogáctwá/ ſą
16:
iáko ćiernie. 24 Podobieńſtwo kąkolu. 36 Wykład iego. 31 Y
17:
ziárná gorczyce. Y kwáſu. 44 Y ſkárbu ſkrytego w roley.
18:
45 Y pereł. 47 Y niewodu zápuſzczonego w morze. 52 Doktor
19:
vczony w kroleſtwie niebieſkim. 54 Chriſtus nie przyięty w oy=
20:
czyznie ſwey.
werset: 1
21:
A " Dniá onego wyſzedſzy Ieſus z domu/ śiedźiał
" To ieſt: po onym czáśie. Hebráiſm.

22:
nád morzem.

werset: 2Y zebráły ſię do niego wiel=
23:
kie rzeſze/ ták iż wſtąpiwſzy w łodź śiedźiał/ á
24:
wſzytká oná rzeſza ná brzegu ſtałá:

werset: 3Y mowił im
25:
wiele przez podobieńſtwá/ rzekąc: Oto ten ktory
26:
śieie wyſzedł śiać.

Záczá: 50.
werset: 4
27:
A gdy śiał/ niektore ziárná pádły przy drodze/ y
28:
przylećieli ptacy - powietrzni' á pozobáli ie.
-G. N.

werset: 5Dru=
29:
gie záſię pádły ná mieyſcá opoczyſte/ gdźie źiemie nie
30:
wiele miáły: y wnet weſzły/ iż nie miáły głębokośći
31:
źiemie.

werset: 6á gdy ſłońce weſzło/ wygorzáły/ á iż nie
32:
miáły korzeniá/ vſchły.

werset: 8Drugie też pádły w ćier=
33:
nie: á ćiernie wzgorę wyroſło/ y záduśiło ie.

werset: 8Dru=
34:
gie záſię pádły ná źiemię dobrą: y dáły owoc/ " iedno
35:
ſetny/ drugie ſześćdźieśiątny/ á drugie trzydźieſtny'.

" iedno ſto, drugie ſseśćdzieśiąt, á drugie trzydzieśći. 1 L. G. Tákże y niżey ꝟ. 23.
werset: 9
36:
Kto ma vſzy ku ſłuchániu niechay ſłucha.

G 3Tedy przy=



strona: 53

Ewángeliey Rozd: 13.53.
Záczá: 51.
werset: 10
1:
Tedy przyſtąpiwſzy vczniowie rzekli mu: Dla
2:
czego im przez podobieńſtwá mowiſz?

werset: 11A on odpo=
3:
wiedáiąc rzekł im: Iż wam dano ieſt wiedźieć tá=
4:
iemnice kroleſtwá niebieſkiego: á onym nie ieſt da=
5:
no.

werset: 12Abowiem ktokolwiek ma/ będźie mu dano/ y
6:
obfitowáć będźie: á kto nie ma/ y to co ma będźie w=
7:
źięto od niego.

werset: 13Dla tego im przez podobieńſtwá
8:
mowię: iż widząc nie widzą/ y ſłyſząc nie ſłyſzą/ áni
9:
rozumieią.

werset: 14Y pełni ſię w nich proroctwo Iſáia=
10:
ſzowe ktore mowi: Słyſzenim ſłucháć będźiećie/ á
11:
nie zrozumiećie: á widząc widźieć będźiećie/ á nie
12:
vyźrzyćie.

werset: 15Abowiem zátyło ſerce ludu tego/ á vſzy=
13:
má ćięſzko ſłyſzeli/ y oczy ſwe zámrużyli: żeby kiedy
14:
oczymá nie oglądáli/ y vſzymá nie ſłyſzeli/ á ſercem nie
15:
zrozumieli/ y nie náwróćili ſię/ á vzdrowiłbym ie.

werset: 16Lecz wáſze oczy ſzczęśliwe ſą iż widzą/ y vſzy wáſze
16:
iż ſłyſzą.

werset: 17Abowiem záprawdę mowię wam/ iż
17:
wiele Prorokow y ſpráwiedliwych żądáli widźieć co
18:
widźićie/ á nie widźieli: y ſłyſzeć co ſłyſzyćie/ á nie ſły=
19:
ſzeli.

werset: 18Wy tedy ſłuchayćie podobieńſtwá onego roz=
20:
śiewce.

werset: 19Do káżdego ktory ſłucha ſłowá kroleſtwá
21:
á nie rozumie/ przychodźi złoſnik/ y porywa to co ieſt
22:
wśiano w ſercu iego. Tenći ieſt on przy drodze po=
23:
śiany.

werset: 20A ná opoczyſtych mieyſcách pośiany/ ten ieſt/
24:
ktory ſłucha ſłowá/ y zárázem ie z rádośćią przyimu=
25:
ie:

werset: 21ále nie ma korzeniá w ſobie/ owſzem docześny
26:
ieſt. á gdy przyidźie vtrapienie " y' prześládowánie
" ábo.G.

27:
dla ſłowá/ wnet ſię gorſzy.

werset: 22A miedzy ćiernie w=
28:
śiany/ ieſt ten/ ktory ſłucha ſłowá/ ále pieczołowánie
29:
świátá tego/ y omamienie bogactw záduſza ſłowo/ y
30:
sſtawa ſię niepożyteczne.

werset: 23A wśiany ná źiemię do=
31:
brą: ieſt ten ktory ſłucha ſłowá/ y rozumie/ y owoc
32:
przynośi/ y czyni ieden ſetny/ drugi ſześćdźieśiątny/ á
33:
drugi trzydźieſtny.

Inſze podo=



strona: 54

Rozd: 13. według Máttheuſzá.54.
Záczá: 52.
Ewáng: Niedziele 5. po trzech krolách.
werset: 24
1:
Inſze podobieńſtwo przełożył im/ mowiąc:
2:
Podobne ieſt " kroleſtwo niebieſkie człowiekowi śie=
3:
iącemu dobre naśienie ná roley ſwoiey.

" to ieſt, Meſſyaſs Krol niebieski.
werset: 25A gdy
4:
ludźie ſpáli/ przyſzedł nieprzyiaćiel iego/ y náśiał ką=
5:
kolu miedzy pſzenicą/ y odſzedł.

werset: 26A gdy vroſłá tra=
6:
wá/ y owoc vczyniłá: tedy ſię pokazał y kąkol.

werset: 27A
7:
przyſtąpiwſzy ſłudzy goſpodárſcy/ rzekli mu: Pánie/
8:
izaliś nie pośiał dobrego naśienia ná roli twoiey?
9:
Skąd tedy kąkol ma?

werset: 28" Y' rzekł im: " Nieprzyiá=
" A on.G.

10:
zny człowiek' to vczynił. A ſłudzy rzekli mu: Chceſzże
" Nieprzyiaćiel.

11:
iż poydźiemy y zbierzemy gi?

werset: 29A on rzekł/ Nie: by=
12:
śćie ſnadź zbieráiąc kąkol/ nie wykorzenili záraz z
13:
nim y pſzenice.

werset: 30Dopuśććie oboygu ſpołu rość áż
14:
do żniwá: á czáſu żniwá rzekę żeńcom: Zbierzćie
15:
pierwey kąkol/ á związćie gi w ſnopki ku ſpaleniu:
16:
á pſzenicę zgromadzćie do gumná moiego. *

Záczá: 53.
Ewáng: Niedziele 6. po trzech krolách.
werset: 31
17:
Inſze podobieńſtwo powiedźiał im/ mowiąc:
18:
Podobne ieſt kroleſtwo niebieſkie źiárnu gorczycz=
19:
nemu/ ktore wziąwſzy człowiek wśiał ná roley ſwo=
20:
iey.

werset: 32ktore " namnieyſzeć' ieſt ze wſzego naśienia:
" mnieyſzeć.G.

21:
ále kiedy vrośćie/ więtſze ieſt ze wſzech źioł ogrod=
22:
nych: y sſtawa ſię drzewem / ták iż przychodzą ptacy
23:
niebieſcy/ y " mieſzkáią' ná gáłązkách iego.
" gniezdżą ſię, z Græckiego.

werset: 33Inſze
24:
podobienſtwo powiedźiał im: Podobne ieſt krole=
25:
ſtwo niebieſkie kwáſowi/ ktory wźiąwſzy niewiáſtá
26:
zákryłá we trzy miáry mąki/ áż wſzytká ſkwáśniáłá.

werset: 34
27:
To wſzytko mowił Ieſus przez podobieńſtwá do
28:
rzeſzey: á krom podobieńſtwá nie mowił im:

werset: 35áby
29:
ſię wypełniło to co ieſt rzeczono przez Proroká mo=
30:
wiącego: Otworzę vſtá moie w przypowieśćiách/
31:
opowiem ſkryte rzeczy od záłożenia świátá. *

werset: 36
32:
Tedy roſpuśćiwſzy rzeſze przyſzedł do domu *:
* Ieſus.G. K.
Záczá: 54.

33:
Y przyſtąpili k niemu vczniowie iego mowiąc:
34:
Wyłoż nam podobieńſtwo o kąkolu roley.

werset: 37A on
odpowiedáiąc



strona: 55

Ewángeliey Rozd: 13.55.
1:
odpowiedáiąc rzekł im: Ten ktory śieie dobre na=
2:
śienie/ ieſt Syn człowieczy.

werset: 38A rola/ ieſt świát.
3:
Lecz dobre naśienie/ ći ſą ſynowie kroleſtwá. Ką=
4:
kol też/ ſą ſynowie onego złego.

werset: 39Nieprzyiaćiel záſię
5:
ktory go náśiał/ ieſtći dyabeł. A żniwo/ ieſt do=
6:
konánie świátá. Zeńcy też/ ſą ániołowie.

werset: 40Iáko
7:
tedy kąkol zbieráią/ y palą ogniem: ták będźie w do=
8:
konániu świátá.

werset: 41pośle Syn człowieczy ánioły ſwo=
9:
ie/ á zbiorą z kroleſtwá iego wſzytkie pogorſzenia/ y
10:
te ktorzy czynią niepráwość:

Nie Bog ále ſsátan grzechu iest przyczyną.G.
werset: 42y wrzucą ie w piec
11:
ogniſty. Tám będźie płácz y zgrzytánie zębow.

werset: 43Te=
12:
dy ſpráwiedliwi roziáſnieią iáko ſłońce w kroleſtwie
13:
oycá ſweo. Kto ma vſzy ku ſłuchániu/ niechay ſłucha.

Záczá: 55.
Ewángelia ná dni Pánien y Wdow S.
werset: 44
14:
* Podobne ieſt kroleſtwo niebieſkie ſkárbowi
* Záſię.G.

15:
ſkrytemu ná roley: ktory nálazſzy człowiek/ ſkrył. á z
16:
rádośći " iego odchodźi/ y wſzytko co ma przedáie/ á
" ktorą ma z niego.

17:
onę rolą kupuie.

werset: 45Záſię podobne ieſt kroleſtwo nie=
18:
bieſkie człowiekowi kupcowi/ ſzukáiącemu " dobrych'
" ábo pięknych.G.

19:
pereł.

werset: 46" A nálazſzy' iednę koſztowną perłę/ ſzedſzy
" ktory nálazſzy.G.

20:
poprzedał wſzytko co miał/ y kupił ią.

werset: 47Záſię podobne
21:
ieſt kroleſtwo niebieſkie niewodowi zápuſzczonemu
22:
w morze/ á z káżdego rodzáiu - ryb' zgromadzáiące=
23:
mu.
-3 L. K. G. S.

werset: 48ktory/ gdy ſię nápełnił/ " wyćiągnąwſzy/ á ná
24:
brzegu vſiadſzy' wybráli dobre w naczynia/ á złe precz
" wyćiągnąwſsy ná brzeg, y vśiadſsy.G.

25:
wyrzućili.

werset: 49Tákći będźie w dokonániu świátá.
26:
wynidą ániołowie/ y wyłączą złe z pośrzodku ſprá=
27:
wiedliwych/

werset: 50y wrzucą ie w piec ogniſty. tám będźie
28:
płácz y zgrzytánie zębow.

werset: 51* Wyrozumieliżeśćie
* Rzekł im Ieſus: G.

29:
to wſzytko? Powiedźieli mu: Ták *

* Pánie.N. L. K. G. S.
werset: 52A on im rzekł:
30:
Przetoż káżdy Doktor náuczony " w kroleſtwie niebie
31:
ſkim' podobny ieſt człowiekowi goſpodarzowi/ kto=
" do kroleſtwá niebieskiego.G.

32:
ry wyimuie z ſkárbu ſwego nowe y ſtáre rzeczy. *

werset: 53
33:
Y sſtáło ſię: gdy Ieſus dokończył tych przypo=
34:
wieśći/ odſzedł ſtámtąd.

Y przyſzedſzy



strona: 56

Rozdz: 13. według Mátthenſzá.56.
Záczá: 56.
werset: 54
1:
Y przyſzedſzy do oyczyzny ſwoiey/ náuczał ie w
2:
bożnicách ich/ ták iż ſię zdumiewáli/ y mowili: Skąd=
3:
że temu tá mądrość/ y cudá?

werset: 55Izaż ten nie ieſt
4:
ſyn " ćieśle? Izaż mátki iego nie zową Mária/ á
" Græckie słowo znáczy rzemieśniká w obec.

5:
bráćią iego/ Iákub y " Ioſeph' y Symon y Iudás:
" Ioſes.G. S.

werset: 56
6:
Sioſtry też iego wſzytkie izaż v nas nie ſą? Skąd=
7:
że tedy temu to wſzytko?

werset: 57Y gorſzyli ſię z niego.
8:
A IEſus rzekł im: Nie ieſt Prorok beze czći iedno
9:
w oyczyznie ſwoiey/ á w domu ſwoim.

werset: 58Y nie vczy=
10:
nił tám cudow wiele dla niedowiárſtwá ich.


11:
NAVKI Y PRZESTROGI.

12:
Iedno owoc ſetny.) Rożność owocow/ znáczy rożność zaſług
13:
ná tym świećie/ y rożność zapłáty zá nie ná onym: według rożno=
14:
śći ſtanow.
Rożność zasług y zapłat.
Setny owoc przynoſzą pánny y pánicy Bogu poświę=
15:
ceni: á gorący w miłośći Bożey. Sześćdzieśiąty; wdowy y w=
16:
dowcy/ w tym ſtanie trwáiący dla ſłużby y chwały Bożey: á trzy=
17:
dzieſty; w małżeńſtwie świętym pobożnie żywiący. To Auguſtin
18:
ś. Przećiw ktorey prawdzie ſtał kiedyś kácermiſtrz Iowinian (kto=
19:
rego dziśieyſzy kácerze náśláduią) vcząc/ iż nie máſz żadney rożno=
20:
śći/ zaſług/ áni zapłat.
21:
Kto ma vſsy.) Gdy ſłowo Boże powiedáią/ Auguſtin ś. mowi/
22:
tedy ći máią vſzy ku ſłuchániu; ktorzy máią ſercá ku poſłuſzeńſtwu.
23:
A ći ſłucháiąc nie ſłucháią; ktorzy ácz zmyſłem ćieleſnym ſłuchá=
24:
ią/ ále nie ſą poſłuſzni przez przyzwolenie ſercá.
Ktorzy máią vſzy ku słuchániu.

25:
Wam dano ieſt wiedzieć.) Apoſtołom y ich namieſtnikom/ kto=
26:
rych vrząd ieſt/ drugich náuczáć; dano ieſt więtſze y głębſze wyro=
27:
zumienie ſłowá Bożego y táiemnic iego: ktore nie ieſt dáne po=
28:
ſpolitemu człowiekowi.
Nie wſsyſtkich ieſt rozumieć táiemnice piſmá swiętego.
Aczkolwiek też wſzytkim w obec Chrześćiá=
29:
nom dano ieſt to/ co nie było dano vpornym y niewiernym Zydom.
30:
Oczy ſwe zámrużyli.) Gdy mowi iż oczy ſwe zámrużyli/ áby nie
31:
widzieli (ktore ſłowá y Páweł powtarza) vczy nas práwego rozu=
32:
mienia inſzych mieyſc piſmá ś. kędy ſię z gołych ſłow zdáć może/ że=
33:
by Bog był ſprawcą y przyczyną ludzkiey ślepoty/ zátwárdzenia á=
34:
bo innych grzechow. Ktore było ſtáre y potępione bluznierſtwo/
35:
y teraz ieſt kácerſtwo Kálwinowo. Lecz nam tu przećiw niemu
Nie Bog, ále człowiek ieſt prziczyną ſwego potępienia.

36:
Chriſtus pokázuie; iż ſámi ludzie oczy ſwe záwieráli áby nie wi=
Hdzieli: y



strona: 57

Ewangeliey Rozd: 13.57.
1:
dzieli: y ſámi byli przyczyną grzechu y potępienia ſwego. Czego
2:
w nich Pan Bog nie ſpráwował/ ále im dopuſzczał dobrowol=
3:
nie vpáść/ dla ich przeſzłych grzechow: iáko Páweł ś. pokázuie o
4:
pogániech ſpráwiedliwie odrzuconych.
5:
Náśiał kąkolu.) Pierwey przez P. Chriſtuſá y przez Apoſtoły
6:
pośiana ieſt prawdá: á potym nieprzyiaćiel Dyabeł náśiał kąko=
7:
lu kłamſtwá y kácerſtwá: nie Pan Chriſtus/ ktory nie ieſt przy=
8:
czyną złego. Tertullianus lib: de præſcript.
Kácerſtwá pośledz powſtawáią.

9:
Chceſs poydziemy y pozbieramy gi) Dobrzy máią złe znośić/ y
10:
poruczáć ie ſądowi Bożemu/ kiedy ich nie mogą wykorzenić bez
11:
ſzkody y zátrácenia dobrych. Ale gdzie być może bez ſzkody do=
12:
brych/ tám złoczyńce máią być tráceni: á zwłaſzczá ieſli ſzkodzą do
13:
brym/ y gorſzą ie.
Zli poki máią być znoſseni.

14:
Dopuśććie oboygu ſpołu rość.) Oto zli y dobrzy poſpołu ſą w ie
W kośćiele zli y dobrzy.

15:
dnym kośćiele. Co ieſt nie tylko przećiwko ſtárym Hæretykom
16:
ále y przećiwko dziśieyſzym Ewángelikom/ ktorzy mowią/ iż zli nie
17:
ſą w kośćiele/ iedno ſámi dobrzy. Y dla tegoż zmyśláią dwá ko=
18:
śćioły.
19:
Namnieyſse ieſt.) Kośćioł P. Chriſtuſow málutki był ná po
20:
czątku: ále ſię wnet rozłoſł y roſkrzewił po wſzytkiemu świátu: ták
21:
iż krolowie y Ceſárze/ y ini wyſokich ſtanow ludzie/ zbiegli ſię do
22:
niego.
Kosćioł ieſt powſsechny.

23:
Syn ćieśle.) Stądći Iulian niezbożny Apoſtátá/ y iego pochle=
24:
bcá Libánius/ wzięli byli ono ſwe bluznierſtwo przećiw Pánu Zbá=
25:
wićielowi náſzemu: mowiąc Chrześćijánom (gdy ſię ná woynę
26:
przećiw Perſom gotowáli) A co teraz ſyn ćieśielſki czyni? Ná co im
27:
wnet ieden Chrześćijánin/ Duchem świętym nátchniony/ odpowie
28:
dział: Chriſtus prawdziwy Bog/ ſtworzyćiel świátá/ ktorego ty
29:
ná ſzyderſtwo ſynem ćieśle zowieſz/ trunę gotuie wáſzemu Ceſárzo=
30:
wi. Co ſię po kilku dni wypełniło. Bo wnet potym był on nie=
31:
zbożnik zábit. Podobnego ſzyderſtwá Hæretykowie dziś vżywá=
32:
ią: bluzniąc rozmáićie naświętſzy Sákráment ćiáłá Bożego/ y bo=
33:
ſtwo P. Chriſtuſowe złączone z człowieczeńſtwem.
Bluznierstwá niewiernikow.
rozdział: 14

34:
ROZDZIAL XIIII.

35:
1 Herodowe mniemánie o Ieſuśie. 3 Przecz Ian poiman. 10
36:
Sćięćie iego. 12 Y pogrzeb. 13 Ieſus vſtąpił ná puſzczą. 17 Pię=
37:
ćiorgiem chlebá pięć tyśięcy mężow nákarmił. 23 Modli ſię ná
38:
gorze. 24 Wiátry łodz z vczniámi miotáią. 28 Piotr po wodzie i=
39:
dący tonąć poczyna. 36 Dotknieniē ſzát ſwoich wiele chorich leczy.
W on czás



strona: 58

Rozd: 14. według Máttheuſzá.58.
Záczá: 57.
werset: 1
1:
W
On czás vſłyſzał Herod " Tetrárchá ſławę
2:
o Ieſuśie:

" Tetrárchá właſnie ieſt pan, ktory trzyma czwartą część kroleſtwá.
werset: 2y rzekł ſłużebnikom ſwoim:
3:
Tenći ieſt Ian Krzćićiel: on zmartwych=
4:
wſtał/ y dla tego cudá ſię przezeń dźieią.

werset: 3Abo=
5:
wiem Herod poimawſzy Ianá związał go był: y w=
6:
ſádźił do ćiemnice/ dla Herodyády żony * brátá ſwe=
* Filipá.2 L. K. G. S.

7:
go.

werset: 4Bo mu Ian mowił: Nie godźić ſię iey mieć
8:
tobie.

werset: 5A chcąc go zábić/ bał ſię ludu: ábowiem
9:
mieli go iáko Proroká.

werset: 6A gdy obchodzono dźień
10:
národzenia Herodowego/ táńcowáłá corká Herody=
11:
ády w pośrzodku: y podobáłá ſię Herodowi.

werset: 7Skąd
12:
pod przyśięgą obiecał iey dáć czegobykolwiek żądá=
13:
łá od niego.

werset: 8A oná nápráwiona od mátki ſwey/
14:
rzekłá: Day mi tu ná miśie głowę Ianá Krzćićie=
15:
lá.

werset: 9Y záſmućił ſię krol: lecz dla przyśięgi y tych
16:
ktorzy poſpołu śiedźieli/ kazał dáć.

werset: 10A poſławſzy
17:
śćiął Ianá w ćiemnicy.

werset: 11Y przynieśiono głowę ie=
18:
go ná miśie: á oddano dźiewce/ y odnioſłá mátce
19:
ſwoiey.

werset: 12A przyſzedſzy vczniowie iego/ wźięli ćiáło */
* iego.N. L. G. S.

20:
y pogrzebli ie: y ſzedſzy opowiedźieli IEſuſowi.

werset: 13
21:
Co vſłyſzawſzy Ieſus/ vſtąpił z onąd w łodźi/ ná
22:
mieśce puſte oſobno: á vſłyſzawſzy rzeſze/ ſzły zá nim
23:
z miaſt pieſzo.

Záczá: 58.
werset: 14
24:
A wyſzedſzy vyźrzał wielką rzeſzą/ y vlitował ſię
25:
nád nimi/ y vzdrowił niemocne ich.

werset: 15A gdy był wie=
26:
czor/ przyſtąpili k niemu vczniowie iego/ mowiąc:
27:
Puſte ieſt to mieśce/ á godźiná iuż minęłá: roſpuść
28:
te rzeſze/ áby odſzedſzy do miáſteczek/ kupili ſobie ży=
29:
wnośći.

werset: 16A Ieſus im rzekł: Nie potrzebá im od=
30:
chodźić: dayćie im wy ieść.

werset: 17* Odpowiedźieli mu:
* A oni.G.

31:
Nie mamy tu iedno pięćioro chlebá á dwie rybie.

werset: 18
32:
A on im rzekł: Przynieśćie mi ie tu.

werset: 19A roſka=
33:
zawſzy rzeſzam vśieść ná trawie/ wźiąwſzy ono pię=
34:
ćioro chlebá y dwie rybie/ y poyźrzawſzy w niebo bło=
H 2goſłáwił/



strona: 59

Ewángeliey Rozd: 14.59.
1:
goſłáwił/ á łamiąc dawał vczniom chleb/ á vcznio=
2:
wie rzeſzam.

werset: 20Y iedli wſzyścy/ y náiedli ſię. Y ze=
3:
bráli co zbywáło vłomkow/ dwánaśćie koſzow peł=
4:
nych.

werset: 21A tych ktorzy iedli byłá liczbá/ pięć tyśięcy
5:
mężow/ oprocz niewiaſt y dźiatek.

Záczá: 59.
Ewángelia w oktawę ś. Piotrá y Páwłá.
werset: 22
6:
A Ieſus zárázem " roſkazał vczniom' wſtąpić
" przymuśił vcznie ſwoie.8 L. G. S.

7:
w łodź/ á vprzedźić go do drugiego brzegu/ áżby ro
8:
ſpuśćił rzeſze.

werset: 23A roſpuśćiwſzy rzeſze/ wſtąpił ná
9:
gorę ſam ſię modlić. A gdy był wieczor/ ſam tám był.

werset: 24
10:
á łodź ná śrzodku morzá wáły ſrodze tłukły. ábo=
11:
wiem był wiátr przećiwny.

werset: 25Lecz czwartey ſtrażey
12:
nocney poſzedł do nich * chodząc po morzu.
* Ieſus.G.

werset: 26A vy
13:
źrzawſzy go * chodzącego po morzu/ zátrwożyli ſię
* vczniowie.G.

14:
mowiąc: Iż ieſt obłudá. Y od boiáźni krzyknęli.

werset: 27
15:
A wnet im mowił Ieſus/ rzekąc: Mieyćie vfność;
16:
iaćiem ieſt/ nie boyćie ſię.

werset: 28A Piotr odpowiedáiąc
17:
rzekł: Pánie ieſliś ty ieſt/ każ mi przyść do śiebie po
18:
wodách.

werset: 29A on rzekł: Chodź. Y wyſtąpiwſzy Piotr
19:
z łodźi/ ſzedł po wodźie áby przyſzedł do Iezuſá.

werset: 30A
20:
widząc wiátr gwałtowny/ zlękł ſię: á gdy począł to=
21:
nąć/ záwołał mowiąc: Pánie/ záchoway mię.

werset: 31A
22:
wnet Ieſus śćiągnąwſzy rękę/ záchwyćił go; y rzekł
23:
mu: Máłowierny/ przecześ wątpił?

werset: 32A gdy weſzli
24:
w łodź/ vćichnął wiátr.

werset: 33A ći ktorzy byli w łodźi/
25:
przyſzedſzy pokłonili mu ſię/ mowiąc: Prawdźiwieś
26:
ieſt Syn Boży. *

Záczá: 60
werset: 34
27:
Y przepráwiwſzy ſię/ przyſzli do źiemie " Gene=
28:
ſár'.

" Genezáret.G.
werset: 35A poznawſzy go mężowie mieścá onego/ po=
29:
ſłáli po wſzytkiey oney * kráinie/ y przynieśli mu w=
* przyległeyG.

30:
ſzytki ktorzy ſię zle mieli:

werset: 36y prośili go áby ſię tylko
31:
dotykáli kráiu ſzáty iego. A ktorzy ſię kolwiek dot=
32:
knęli/ ozdrowieli.

Pod przyśię=



strona: 60

Rozd: 14. według Máttheuſzá.60.
1:
NAVKI Y PRZESTROGI.

2:
Pod przyśięgą obiecał.) Niezbożna á lekkomyſlna przyśięgá: á
3:
ieſzcze niezbożniey wypełniona. Gdyż nieſłuſzna przyśięgá niko
4:
go nie obwięzuie.
Przyśięgá nie ważna.

5:
Wzięli ćiáło iego.) Przykład ſtáránia y nabożeńſtwá Chrześći=
6:
áńſkiego/ około chowánia y czczenia ćiał y reliquiy świętych. W
7:
czym obácz rożność Chrześćijánow/ od pogánow/ y hæretykow y A=
8:
poſtátow. Abowiem gdy to święte ćiáło w Sebáśćie z ćiáły Eli=
9:
aſzá y Abdiaſzá prorokow było pochowáne/ y wielkimi cudámi
10:
ſłynęło: zá czáſow Iulianá Apoſtáty/ pogáni trapiąc y prześlá=
11:
duiąc Chrześćijány/ Ianá ś. grobu dobyli/ kośći palili/ y popioł
12:
ich rozmiátáli. A Chrześćijáni/ wyrwawſzy ich ile mogli z ogniá/
13:
zánieśli ie áż do Alexándryey do Athánázyuſzá ś. ktory ie też przy=
14:
iął z wielką vczćiwośćią/ y zchował ie ná tákowym mieyſcu/ kędy
15:
potym kośćioł zbudowano. A głowę Ianá ś. Theodoſius Ceſarz
16:
pobożny z wielką rádośćią y vczćiwośćią przeniozſzy do Conſtán=
17:
tynopolá/ známienity kośćioł zbudował Pánu Bogu/ ná cześć y ná
18:
pámiątkę Ianá ś.
Reliquie ábo kośći świętych vczczone.
Hæretycy dziśieyſzy náśláduią niezbożnośći
19:
Zydowſkiey y Pogáńſkiey/ w paleniu y rozmiátániu ćiał y kości ś=
20:
więtych. iáko miánowićie we Fráncyey vczynili: y czynią gdzie
21:
mogą po dziś dzień. Ale Kátholicy trzymáią ſię wiáry y nabożeń=
22:
ſtwá ſtárych Chrześćijánow/ w chowániu y czczeniu ich.
23:
Dawał vczniom, á vczniowie rzeſsam.)
Száfárze Páná Chriſtuſowi.
Figurá porządku/ ktory
24:
chce mieć Pan Chriſtus w ſwym kośćiele: że nie ſam przez ſię/ ále
25:
przez Apoſtoły ſwe/ y ich namieſtniki karmi wierne ſłowem ſwo=
26:
im y Sakrámentámi świętymi.
27:
Chodzącego po morzu.) Gdyż nie tylko P. Chriſtus ále y Piotr
28:
mocą iego tu po morzu chodzi/ tedyć iáſna rzecz ieſt/ że też mogł P.
29:
Chriſtus ćiałem ſwoim/ nád przyrodzenie iego/ wniść przez drzwi
30:
zámknione: y być zupełny pod oſobą málutkiego chlebá. Epipha=
31:
nius in Anchorato.
Ciáło P. Christuſowe.

32:
Szedł po wodzie.) Piotr (iáko ś. Bernát piſze) chodząc po mo=
33:
rzu iáko y P. Chriſtus/ pokazał ſię być iedynym Wikáryim ábo
34:
namiáſtkiem P. Chriſtuſowym: ktory nie nád iednym ludem/ ále
35:
nád wſzytkimi miał być przełożony. Abowiem wiele wod/ znáczą
36:
wiele narodow. Ktorą władzą y iuriſdikcią máią tákże Piotrowi
37:
potomkowie/ Rzymſcy Papieżowie: iáko támże twierdzi Bernát ś.
Piotrowá zwierzchność.

38:
Máłowierny.) Acz przełożeni kośćielni ſą niedoſkonáli; wſzák=
39:
że ie P. Chriſtus pośila: y przez nie/ iácykolwiek ſą/ ſwoy kośćioł
40:
ſpráwuie y záchowuie.
Przełożeni niedoskonáli.
H 3Rozdźiał



strona: 61

Ewángeliey Rozd: 15.61.
rozdział: 15
1:
ROZDZIAL XV.

2:
2 Pháryzáyſkie o rąk vmywániu y o innych rzeczách vſtáwy.
3:
7 Ktore przekłádáli nád przykazánie Bozkie. 18 Ktore rzeczy
4:
pokaláią człowieká. 21 Niewiáſtá Chánáneyſka wiárą y modli=
5:
twą ſtáteczną vpraſza corce vzdrowienie. 29 Ieſus ná gorze v=
6:
zdrowiwſzy rozmáite chore. 33 Czterzy tyśiące mężow śiedmior=
7:
giem chlebá nákarmił.
Ewángelia weS zodępo 3. Niedz: poſtu.
werset: 1
8:
T
Edy przyſzli " do niego' Doktorowie z Ieru=
" do IeſuſáG. K

9:
ſálem y Pháryzeuſzowie/ mowiąc:

werset: 2Czemu
10:
vczniowie twoi przeſtępuią " vſtáwę' ſtár=
" vſtáwy.N. L.

11:
ſzych? ábowiem nie vmywáią ręku ſwych gdy " chleb
12:
iedzą.

" biorą pokarm Hebraiſm.
werset: 3A on odpowiedáiąc rzekł im: Czemu też
13:
wy przeſtępuiećie roſkazánie Boże dla vſtáwy wá=
14:
ſzey? Abowiem Bog * mowił:

* roskazał mowiąc.G.
werset: 4Czći oycá y mátkę.
15:
Y/ Ktoby złorzeczył oycu ábo mátce/ ſmierćią nie=
16:
chay vmrze.

werset: 5A wy powiedaćie: Ktobykolwiek
17:
rzekł oycu ábo mátce; Dar ktorykolwiek ieſt zemnie/
18:
tobie ſię w pożytek obroći: y nie będźie czćił oycá
19:
ſwego ábo mátki ſwoiey:

werset: 6Y ſkáźiliśćie roſkazánie
20:
Boże dla vſtáwy wáſzey.

werset: 7Obłudnicy/ dobrze o
21:
was prorokował Iſáiaſz/ mowiąc:

werset: 8Ten lud * czći
22:
mię wárgámi: ále ſerce ich dáleko ieſt odemnie.
* przybliża ſię ku mnie vsty ſwemi, yG.

werset: 9
23:
Lecz dármo mię chwalą/ vcząc náuk - y' vſtaw lu=
-5 L. G. S.

24:
dzkich.

werset: 10A wezwawſzy do śiebie rzeſzey/ rzekł im:
25:
Słuchayćie á rozumieyćie.

werset: 11Nie to co wchodźi w
26:
vſtá/ pokala człowieká: ále co wychodźi z vſt/ to po=
27:
kala człowieká.

Záczá: 61.
werset: 12
28:
Tedy przyſtąpiwſzy vczniowie iego rzekli mu:
29:
Wieſz/ iż Pháryzeuſzowie/ vſłyſzawſzy to ſłowo/ zgor=
30:
ſzyli ſię?

werset: 13A on odpowiedáiąc rzekł: Wſzelkie
31:
ſzczepienie ktorego nie ſzczepił Oćiec moy niebieſki/
32:
wykorzenione będźie.

werset: 14Zániechayćieſz ich: " ſąć
33:
ślepi/ wodzowie ślepych'. A ślepy ieſliby ślepego
" wodzowie ſą ś[le]pi ślepychG.

34:
prowádźił/ obádwá w doł wpádną.

werset: 15A Piotr od=

powiedáiąc



strona: 62

Rozd: 15. według Máttheuſzá.62.
werset: 15
1:
powiedáiąc rzekł mu: Wyłoż nam to podobieńſtwo.

werset: 16
2:
A on rzekł: Ieſzczeſz y wy bez wyrozumienia ieſte=
3:
śćie?

* Ieſscze.G.
werset: 17* Nie rozumiećie iż wſzytko co wchodźi w
4:
vſtá/ do brzuchá idźie/ y do wychodu ſię wyrzuca?

werset: 18
5:
Ale ktore rzeczy z vſt wychodzą/ z ſercá pochodzą/ á
6:
one pokaláią człowieká.

werset: 19Abowiem z ſercá wycho=
7:
dzą złe myśli/ mężoboyſtwá/ cudzołoſtwá/ porub=
8:
ſtwá/ kradźieſtwá/ fałſzywe świádectwá/ bluźnier=
9:
ſtwá.

werset: 20Teć ſą ktore pokaláią człowieká. Ale ieść
10:
nie vmytymi rękomá/ człowieká nie pokala. *

Záczá: 62.
werset: 21
11:
A wyſzedſzy Ieſus zonąd odſzedł w ſtrony Tyru
12:
y Sydonu.

Ewángel: we Czwartek po 1. Niedz: poſtu.
werset: 22A oto niewiáſtá * Chánáneyſka wy=
* niektora.G.

13:
ſzedſzy z onych kráiow záwołáłá/ mowiąc mu: Zmi=
14:
łuy ſię nádemną Pánie Synu Dawidow: corkę mo=
15:
ię ſrodze dyabeł morduie.

werset: 23A on nie odpowiedźiał
16:
iey ſłowá. A przyſtąpiwſzy vczniowie iego prośili
17:
go mowiąc: Odpraẃ ią: bo woła zá námi.

werset: 24A on
18:
odpowiedáiąc/ rzekł: Nie ieſtem poſłan/ iedno do
19:
owiec ktore zginęły z domu Iſráelſkiego.

werset: 25A oná
20:
przyſzedſzy pokłoniłá mu ſię/ mowiąc: Pánie/ rátuy
21:
mię.

werset: 26A on odpowiedáiąc rzekł: " Nie dobra ieſt
" Nie przyſtoi

22:
bráć chleb " ſynowſki' á miotáć " pſom'.
" dziećinny.G.
" ſzczeniętom.G

werset: 27A oná rze=
23:
kłá: " Y owſzem Pánie; Bo ' y ſzczeniętá iedzą odro=
" Tákći, Pánie. Wſsákże.

24:
biny ktore pádáią z ſtołu pánow ſwych.

werset: 28Tedy od=
25:
powiedáiąc Ieſus/ rzekł iey: O niewiáſto/ wielka
26:
ieſt wiárá twoiá: niechayći ſię sſtánie iáko chceſz. y
27:
ozdrowiáłá corká iey od oney godźiny. *

Záczá: 63.
werset: 29
28:
A Ieſus poſzedſzy ſtámtąd/ przyſzedł nád morze
29:
Gálileyſkie: á wſtąpiwſzy ná gorę/ śiedźiał tám.

werset: 30
30:
Y przyſzły do niego wielkie rzeſze/ máiąc z ſobą nie=
31:
me/ ślepe/ chrome/ vłomne/ y inſzych wiele: y porzu=
32:
cáli ie v nog " iego'/ y vzdrowił ie:
" Ieſuſowych.G

werset: 31ták iż ſię rzeſze
33:
dźiwowáły widząc nieme mowiące */ chrome cho=
* vłomne vzdrowione.G.

34:
dzące/ ślepe widzące: y wielbili Bogá Iſráelſkiego.

A Ieſus



strona: 63

Ewángeliey Rozd: 15.63.
Záczá: 64.
werset: 32
1:
A Ieſus przyzwawſzy vczniow ſwoich/ rzekł:
2:
Zal mi * tey rzeſzey: ábowiem iuż trzy dni trwáią
* ſerdecznie.G.

3:
przy mnie/ á nie máią coby iedli: á niechcę ich opu=
4:
śćić głodnych/ áby * nie vſtáli w drodze.
* ſnadz.G.

werset: 33Y rzekli
5:
mu vczniowie iego: Skądże - tedy' doſtániem ták
6:
wiele chlebá ná puſtyni/ ábyſmy ták wielką rzeſzą ná
7:
karmili?
-G.

werset: 34Y rzekł im IEſus: Wiele maćie chlebá?
8:
A oni rzekli: Siedmioro/ y trochę rybek.

werset: 35Y roſka=
9:
zał rzeſzam śieść ná źiemi.

werset: 36A wźiąwſzy ono śied=
10:
mioro chlebá/ y ryby/ - y' dźięki vczyniwſzy złamał/ y dał
-6 L. G. N.

11:
vczniom ſwoim/ á vczniowie rozdawáli ludźiom.

werset: 37
12:
Y iedli wſzyścy/ y náiedli ſię: y zebráli co zbywáło
13:
vłomkow/ śiedm koſzow pełnych.

werset: 38A było tych kto=
14:
rzy iedli/ cztery tyśiące mężow/ oprocz dźiatek y nie=
15:
wiaſt.

werset: 39A roſpuśćiwſzy rzeſze/ wſtąpił w łodź: y
16:
przyſzedł do kráiow " Mágedáńſkich'

" Mágdálskich.G.

17:
NAVKI Y PRZESTROGI.

18:
Ten lud czći mię wárgámi.) Tácyć ſą naprzod owi/ ktorzy záwſze
19:
Bogá/ ſłowo Boże/ piſmo ś. y Ewángelią w gębie máią: ále ſerce
20:
pełne złośći y nienawiśći przeciw kośćiołowi. Potym oni/ ktorzy v=
21:
ſty wyznawáią że Bogá znáią: ále ſię go przą vczynkámi. Ktemu ći/
22:
ktorzy ſwe modlitwy odpráwuią bez żadney pilnośći/ y bez podnie=
23:
śienia ſercá ku P. Bogu. A nic ná tym/ choćby modlitw ktore mo=
24:
wią niewſzyſcy rozumieli. Bo wiele tych co ich nierozumieią/ máią
25:
ſercá bliżſze niebá/ y więcey nabożeńſtwá/
Ktorzy BOgá tylko vſty chwalą.
y więcey zbudowánia ſá=
26:
mych śiebie/ y więtſzy poſtępek w Duchu/ y mnieyſze roſtárgnie=
27:
nia/ niżeli nie tylko wſzyścy Hæretycy/ ktorzy niemáią práwego na=
28:
bożeńſtwá/ áni ſmáku w modlitwie; ále áni mnodzy Kátholicy.
29:
Vcząc náuk y vſtaw ludzkich.) Tymi ſłowy nieodrzucáć P. Ch=
30:
riſtus áni gáni świętych y pobożnych náuk/ vſtaw/ przykazań/ trá=
31:
diciy/ ceremoniy y obrzędow kośćielnych:
Ktore vstáwy y náuki ludzkie gáni P. Chriſtus.
zwłaſzczá od Apoſto=
32:
łow/ ábo od Apoſtolſkich mężow podánych/ y od kośćiołá wſzytkie=
33:
go przez ták wiele wiekow przyiętych y záchowánych: ktore ow=
34:
ſzem pilnie chowáć każe. Bo te nie ſą náuki y vſtáwy ludzkie/ ále
35:
ráczey náuki y vſtáwy Duchá ś. ktory kośćioł rządzi y ſpráwuie/
36:
náuczáiąc go wſzelákiey prawdy. Y kto ich nie chowa/ każe go
P. Chriſtus



strona: 64

Rozd: 16. według Máttheuſzá.64.
1:
P. Chriſtus mieć zá pogániná. Ale tu gáni y odrzuca náuki y trá=
2:
dicie/ y vſtáwy y ceremonie ony Zydowſkie y Phárizáyſkie/ á zwła
3:
ſzczá ſzkodliwe/ y zakonowi Bożemu przećiwne: iáka byłá tá/ o v=
4:
krzywdzeniu rodzicow pod pokrywką nabożeńſtwá: Abo zgołá
5:
prożne y niepożyteczne/ á do práwego nabożeńſtwá y do ſłużby
6:
Bożey nic nie należące: iákie były one częſte vmywánia rąk/ kub=
7:
kow/ y łożek. Przetoż ſrogie ieſt bluznierſtwo y świętokrádzſtwo
8:
dźiśieyſzych odſzczepieńcow: ktorzy tego náćiągáią przećiw świę=
9:
tym y powſzechnym náukom y vſtáwom Apoſtolſkim ábo y ko=
10:
śćielnym/ ſłowu Bożemu namniey nieprzećiwnym: Co P. Chri=
11:
ſtus o náukách y vſtáwách zgołá ludzkich/ ábo prożnych/ ábo y
12:
ſłowu Bożemu przećiwnych/ y ſzkodliwych mowił.
13:
Nie to, co wchodzi w vſtá.) Kátholicy ſię od niektorych po=
14:
traw pewnych czáſow wſtrzymawáią (Auguſtin ś. mowi)
Przecz ſię Chrześćijáni od niektorich potraw w poſty wſtrzymáwáią.
nie dla
15:
tego/ żeby ktory pokarm mieli zá nieczyſty/ ábo ſtrony ſtworzenia
16:
(iáko Mánicheuſzowie) ábo dla Moyzeſzowego zákazánia (iáko
17:
Zydzi czynią) ále dla pohámowánia pożądliwośći/ dla vtrapienia
18:
ćiáłá/ y dla miłośći Bożey/ y dla wykonánia poſłuſzeńſtwá.
19:
Pokaláią człowieká.) Sam tylko grzech pokala człowieká: lecz
20:
pokármy z przyrodzenia ſwego niepokaláią/ ále ráczey niepoſłu=
21:
ſzeńſtwo: kiedy człowiek co ie przećiw Bozkiemu ábo kośćielne=
22:
mu zákazániu. Iáko ono iábłko ktore pierwſzy rodzicy náſzy w
23:
ráiu iedli: ácz ich nie pokaláło ſámo z śiebie/ ále iedzione przećiw
24:
Bozkiemu zákazániu/ bárzo nas wſzytkich pokaláło. Tákći áni
Nie potráwá, ále grzech pokala człowieká.

25:
mięſo/ áni iáycá pokaláią/ ále zgwałcenie roſkazánia kośćielnego
26:
ktore ieſt od Bogá.
27:
Wielka ieſt wiárá twoiá.) Tuć Pan nie záleca ſámey wiáry/
28:
martwey wiáry; bez vczynkow dobrych: ále wiárę złączoną z mi=
29:
łośćią/ z pokorą/ z ćirpliwośćią/ y wytrwánim w pokuſách.
Nie ſámá wiárá zálecona.

30:
Y dał vczniom ſwoim.) P. Chriſtus nie ſam przez ſię ále przez
31:
Apoſtoły y ich namieſtniki lud ſwoy karmi chlebem ſłowá ſwe=
32:
go y ś. Sákrámentow.
rozdział: 16

33:
ROZDZIAL XVI.

34:
1 Známieniá z niebá proſzą Pháryzeuſzowie. 6 Każe ſię vcz=
35:
niom ſtrzedz kwáſu Pháryzáyſkiego. 13 Pyta ich coby o nim
36:
trzymáli. 16 Piotrowi po iego wyznániu obiecuie/ że ná nim miał
37:
kośćioł ſwoy zbudowáć/ y dáć mu klucze kroleſtwá niebieſkiego.
38:
21 A opowiádáiąc śmierć ſwoię Apoſtołom. 22 Od Piotrá ſtro=
39:
fowány. 23 Názwał go ſzátánem. 24 Záprzenie ſámego śiebie/
40:
y krzyżá noſzenie. 27 Bog odda káżdemu według vczynkow iego.
IA przyſtąpiw=



strona: 65

Ewángeliey Rozd: 16.65.
werset: 1
1:
A
Przyſtąpiwſzy - k niemu' Pháryzeuſzowie y
-G.

2:
Sáduceuſzowie/ kuſząc prośili go áby im cudo
3:
z niebá okazał.

Záczá: 65.
werset: 2
4:
A on odpowiedáiąc rzekł im: Gdy bywa wie=
5:
czor mowićie/ Pogodá - będźie' bo ſię niebo czerwie=
-G.

6:
ni.

werset: 3A ráno/ Dźiś będzie niepogodá/ ábowiem ſię
7:
czerwieni pochmurne niebo * Poſtáwę tedy niebá
* Obłudnicy.N. L. G. S.

8:
rozſądźić vmiećie: á známion czáſow nie możećie *?
* wiedzieć.N. L.yG. S.

werset: 4
9:
Rodzay zły y cudzołożny známieniá ſzuka: á zná=
10:
mię nie będźie mu dano iedno známię Ionaſzá Proro=
11:
ká. Y opuśćiwſzy ie/ odſzedł.

werset: 5A przybiwſzy ſię vcznio
12:
wie ieo do drugieo brzegu/ zápámiętáli wźiąć chlebá.

Záczá: 66
werset: 6
13:
A " on' im rzekł: Pátrzćie/ á ſtrzeżćie ſię kwá=
" Ieſus.G.

14:
ſu Pháryzeuſzow y Sáduceuſzow.

werset: 7A oni " myślili
15:
ſámi w ſobie'/ mowiąc: Zeſmy nie wźięli chlebá.
" Abo rozmawiáli miedzy ſobą. z Græck.

werset: 8
16:
Co wiedząc IEſus/ rzekł: Coż myślićie miedzy
17:
ſobą máłowierni/ " że chlebá nie maćie'?

" żeśćie nie wzięli chlebá.G.
werset: 9Ieſzczeſz
18:
nie rozumiećie/ áni pámiętaćie onego pięćiorgá ch=
19:
lebá " ná pięć tyśięcy' - ludźi'/ y wieleśćie koſzow w=
" y piąći tyſięcyN. L. K.piąći tyſięcyG.
-G.

20:
źięli?

werset: 10áni onego śiedmiorgá chlebá " ná czterzy
21:
tyśiące' - ludźi'/ y wieleśćie koſzow wźięli?
" czterzech tyśięcy.G.
-G.

werset: 11" Cze-
22:
muż' nie rozumiećie żem wam nie o chlebie powie=
" Iákoż.G.

23:
dźiał/ ábyśćie ſię ſtrzegli kwáſu Pháryzeuſzow y Sá-
24:
duceuſzow?

werset: 12Tedy porozumieli że nie mowił áby
25:
ſię ſtrzegli kwáſu chlebowego/ ále náuki Pháryzeu=
26:
ſzow y Sáduceuſzow.

Záczá: 67
Ewángelia ná dzień ſ. Piotrá y Páwłá/ y ſtolice Piotro.
werset: 13
27:
A gdy przyſzedł Ieſus w ſtrony Cezáreiey Phi=
28:
lippowey/ pytał vczniow ſwoich/ mowiąc: Czym
29:
* mienią być ludźie Syná człowieczego?
* mię 3 L. K. G. S. ále Hieronym tego słowká nie czytał.

werset: 14A oni
30:
rzekli: Iedni Ianem Krzćićielem/ á drudzy Elia=
31:
ſzem/ inſzy też Ieremiaſzem/ ábo iednym z Prorokow.

werset: 15
32:
Rzekł im - Ieſus: A wy kim mię być powiedáćie?
-G.

werset: 16
33:
A Symon Piotr odpowiedáiąc rzekł: Tyś ieſt
34:
Chriſtus Syn Bogá żywego.

werset: 17A odpowiedáiąc
Ieſus/



strona: 66

Rozd: 16. według Máttheuſzá.66.
1:
Ieſus/ rzekł mu: Błogoſłáwionyś ieſt Symonie
2:
Bárioná: bo " ćiáło y kreẃ nie obiáwiłá tobie/ ále
Bárioná znáczy ſynu Iony.
" Ciáło y krew, miáſto człowieká. Hebráiſm.
" Ciáło y krew, miáſto człowieká. Hebráiſm.

3:
Oćiec moy ktory ieſt w niebieśiech.

werset: 18A ia też tobie
4:
powiedam/ iżeś ty ieſt " opoká': á ná teyże opoce zbu=
" Piotr'. Petros po Grecku; Cepha po Zydowsku; Skáłá ábo opoká po Polsku

5:
duię kośćioł moy: á brany piekielne nie zwyćiężą " go

" ábo iey, to iest opoki.
werset: 19
6:
Y tobie dam klucze kroleſtwá niebieſkiego. A
7:
cokolwiek zwiążeſz ná źiemi/ będźie związano - y' w
8:
niebieśiech: á cokolwiek rozwiążeſz ná źiemi/ będźie
9:
rozwiązano - y' w niebieśiech. *
-9 L. G. S.
-G.

werset: 20
10:
Tedy przykazał vczniom ſwoim áby nikomu nie
11:
powiedáli że on ieſt - Ieſuſem' Chriſtuſem.

-6 L. N. G. S.
Záczá: 68.
werset: 21
12:
Odtąd począł IEſus okázowáć vczniom ſwo=
13:
im iż mu trzebá odeyść do Ieruſálem/ y wiele ćier=
14:
pieć od ſtárſzych y od Doktorow/ y od Arcykápłanow/
15:
y być zábitym/ y trzećiego dniá zmartwychwſtáć.

werset: 22
16:
Y odwiodſzy go Piotr/ począł go ſtrofowáć/ mo-
17:
wiąc: " Nie day tego' Pánie/ nie przyidźieć to ná
" Zlituy ſię nád ſobą.G.

18:
ćię.

werset: 23A on obeyźrzawſzy ſię rzekł Piotrowi: Podź
19:
zá mną ſzátánie/ ieſteś mi " zawádą: iż nie rozumieſz
" zgorſsenim.

20:
co ieſt Bożego/ ále co ieſt ludzkiego.

Záczá: 69
Ewángelia o iednym Męczenniku.
werset: 24
21:
Tedy IEsus rzekł vczniom ſwoim: Ieſli kto
22:
chce zá mną iść/ niech ſam śiebie záprzy/ y weźmie
23:
krzyż ſwoy/ á náśláduie mię.

werset: 25Bo ktoby chćiał zá=
24:
chowáć " duſzę ſwoię/ ſtráći ią: á ktoby ſtráćił duſzę
" to iest, żywot ſwoy.

25:
ſwoię dla mnie/ naydźie ią.

werset: 26Bo coż pomoże czło-
26:
wiekowi/ ieſliby wſzytek świát zyſkał/ á vſzkodźiłby
27:
duſzę ſwą? ábo co zá odmiánę da człowiek zá duſzę
28:
ſwoię?

werset: 27Abowiem przyidźie Syn człowieczy w ch-
29:
wale Oycá ſwego z ánioły ſwoimi: á tedy odda ká=
30:
żdemu według vczynkow iego. *

werset: 28
31:
Záprawdę powiedam wam/ ſą niektorzy z
32:
tych co tu ſtoią ktorzy " nie vkuſzą śmierći/ áż vy=
" nie vmrą. Hebráiſm.

33:
źrzą Syná człowieczego przychodzącego w krole=
34:
ſtwie ſwoim.

I 2A oni rze=



strona: 67

Ewángeliey Rozd: 16.67.
1:
NAVKI Y PRZESTROGI.

2:
A oni rzekli.) Gdy P. Chriſtus pytał vczniow ſwoich o ludz=
3:
kim o ſobie mniemániu; tedy mu wſzyścy Apoſtołowie odpowie=
4:
dzieli.
Piotr głowá Apoſtołow.
Ale gdy ich zopytał/ coby też ſámi o nim rozumieli: tedy
5:
Piotr/ iáko kśiążę y głowá wſtytkich Apoſtołow/ ſam zá wſzytkie
6:
odpowiedział.
7:
Tyś ieſt Chriſtus.) Piotr napirwſzy z Bozkiego obiáwienia po=
8:
znał dwie naywyżſze táiemnice wiáry náſzey; rozdzielność perſon
9:
w Boſtwie/ y wćielenie ſyná Bożego. Hilarius ná to mieyſce/ y
10:
Athanaſius ſermone 4. contra Arianos, Chryſoſtomus, Cyrillus, Au=
11:
gustinus, y Leo. Abowiem przyſtało/ áby ten ktory miał być
12:
głową y fundámentem kośćiołá Chriſtuſowego/ y ktorego wiárę
13:
miał nieomylną vczynić; przodek też otrzymał w tym wyznániu:
Piotr napirwſsy poznał dwie nawyżſse táiemnice wiáry Chrześćijánskiey.

14:
ktore ták dálece przechodziło wſzytko przyrodzenie/ y wſzytek ro=
15:
zum ludzki (zwłaſzczá pátrząc ná człowieczeńſtwo/ y ná vłomność
16:
ćiáłá P. Chriſtuſowego) iż dla tey wiáry/ y iáwnego iey wyznánia/
17:
názwány ieſt Piotr błogoſłáwionym: iáko y Abráhám dla ſwey
18:
wiáry: y otrzymał/ iáko y on/ wielkie á známienite obietnice/ ták
19:
ſobie/ iáko y potomkom ſwoim. przetoż ś. Báſiliꝰ mowi. Iż Piotr/
20:
dla zacnośći wiáry/ zbudowánie kośćioła ná ſobie otrzymał.
21:
Błogosłáwionyś ieſt Symonie ſynu Iony.) Theophiláktus ták ná
22:
to mieyſce piſze. Oddárował Pan Piotrowi/ dawſzy mu tę wiel=
23:
ką zapłátę: iż ná nim kośćioł ſwoy zbudował. A Chryſoſtom ták
24:
wykłáda te ſłowá: Iákoś ty ieſt właſnym ſynem Ionaſzowym;
25:
tákem ia ieſt ſynem oycá mego/ teyże iſtnośći z nim.
Zapłátá Piotrowi zá wyznánie dána.
Chriſtus rodzony Syn Boży.
Bo gdyby był
26:
Piotr nie wierzył/ że Chriſtus ieſt ſynem Bożym przyrodzonym/
27:
vrodzonym z Oycá; ále tylko ſynem vczynionym ábo ſpoſobio=
28:
nym: nie trzebáćby mu było ná to obiáwienia z niebá; ániby
29:
był záſłużył ták wielkiego błogoſłáwieńſtwá.
30:
Tyś ieſt Opoká.) Z Græckiego ták ſię właſnie ma przełożyć:
31:
Tyś ieſt opoká/ ábo ſkáłá/ á ná tey opoce/ ábo ſkále zbuduię moy
32:
kośćioł.
Piotr ieſt tá opoká, ná ktorey P. Chriſtus kośćioł ſwoy zbudował.
Przetoż ſię tu iáwnemi fałſzerzmi piſmá świętego po=
33:
kazáli Czechowic y Budny/ tłumácze Nowego Teſtámentu
34:
Nowokrzczeńſcy: gdy ták przełożył ieden; Tyś ieſt opoczyſty: á
35:
drugi; Tyś ieſt ſkálny. Bo w Græckim nie ieſt πετραι̃ος áni πε=
36:
τρηεις, áni πετρινος, áni πετρωδης, ktorym imieniem zowie Mát=
37:
theuſz y Márek ś. ziemię opoczyſtą/ná ktorey naśienie wſzczedſzy
38:
wnet vſycha: ále πετρος, co zgołá toż ieſt co y πετρα, po náſzemu
39:
kámień/ opoká/ ábo ſkáłá; po Syryiſku/ Cháldeyſku y po Zydow=
40:
ſku Cepha. A gdyż to ieſt pewna/ że Pan Chriſtus do Piotrá nie po
Láćinie/



strona: 68

Rozd: 16. według Máttheuſzá.68.
1:
Láćinie/ áni po Græcku/ ále ięzykiem zwyczáynym/ po Syryiſku
2:
mowił: Tyś ieſt Cepha/ á ná tey Cephie zbuduię moy kośćioł: te=
3:
dyć y to rzecz nád ſłońce iáśnieyſza/ że Pan tymi ſłowy/ nie nákim
4:
inſzym/ iedno ná Pietrze obiecał kośćioł ſwoy zbudowáć: vczyni=
5:
wſzy go pirwſzym po ſobie fundámentem/ to ieſt głową kośćiołá
6:
ſwoiego. Bo co ieſt fundáment w budowániu; to ieſt głowá w
7:
ćiele/ krol w kroleſtwie/ á goſpodarz w domu. Y przetoż Zbor wál=
8:
ny Chálcedońſki ná ktorym było 630. Oycow Græckich y Láćiń
9:
ſkich/ zowie Piotrá opoką y fundámentem koſciołá powſzechnego.
10:
Y przed dwánaśćie ſet lat/ iáko Auguſtin ś. świádczy/ toż śpiewa=
11:
no iáwnie w kośćiele/ w onych wierſzách ś. Ambrożego. Prze co
12:
Hieronym ś. y Auguſtin ś. namiáſtki Piotrá ś. y ſtolicę iego zo=
13:
wą tą opoką/ ná ktorey Pan Chriſus kośćioł ſwoy zbubował: iż
14:
Piotr ieſt opoką/ nie iáko proſty człowiek/ ábo ſzczegulna oſobá:
15:
ále iáko Biſkup naywyżſzy po Chriſtuśie. Bo P. Chriſtus/ iáko
16:
ś. Báſilius powiáda/ tytułow y zacnośći ſwoich rad vżycza dru=
17:
gim. Kápłanem ieſt/ y kápłany czyni: opoką ieſt/ y opoką czyni:
18:
á rzeczy ſwe właſne dáie ſługom ſwoim. Ale ieſli przećiwnicy w=
19:
ſzytkim Doktorom Chrześćijáńſkim wiáry nie dawáią: niech ná=
20:
koniec ſámym Zydom wierzą. Niech ſłucháią co Eliás Rábin Zy=
21:
dowſki piſze tymi ſłowy: Cepha po Cháldeyſku/ znáczy ſkáłę/ y mo=
22:
cność. Ktorym imieniem názwał Ieſus Názáreńſki vczniá ſwe=
23:
go: dáiąc znáć/ iż on miał być głową y twierdzeniem wiáry iego.
24:
A brany piekielne.) Stałość y trwáłość wieczna tu ieſt obie=
25:
cána/ nie iedno kośćiołowi; ále y opoce ná ktorey kośćioł ieſt zbu=
26:
dowány. Iáko przypomina Origenes ſławny ná tym mieyſcu. A
27:
ták oſobnym przywileiem Piotrowi obiecano/ że ſtolicá iego ni=
28:
gdy nie vpádnie. Iáko y Auguſtin ś. wyznawa tymi ſłowy: Licz=
29:
ćie Biſkupy/ od ſámego Piotrá/ ná ſtolicy iego: á pátrzayćie/ w
30:
onym rzędzie ktory zákim idzie. Tenći ieſt tą opoką/ ktorey niezwy=
31:
ćiężą brany piekielne. Ktorey obietnice iż nie mieli inni Apoſto=
32:
łowie; przetoż nie dziw/ że ich ſtolice branam piekielnym vſtapić
33:
muśiáły.
Mocność kośćiołá y stolice Piotrowey.

34:
Y tobie dam klucze.) Przez te klucze/ rozumie ſię nawyżſza zwierz=
35:
chność y przełożeńſtwo dáne Piotrowi nád wſzytkim kośćiołem:
36:
to ieſt moc rozſądzánia náuk/ ieſli ſą prawdziwe: ábo fałſzywe: y
Zwierzchność Piotrowá.

37:
praw ſtánowienia/ y zgromádzánia ſynodow/ y pirwſzy głos ná
38:
nich/ y potwierdzenia ich; moc poświęcánia y ſtánowienia Bi=
39:
ſkupow y ſkłádánia ich/ y moc ſzáfowánia dobry kośćielnymi/ ták
40:
duchownymi iáko y świeckimi. Abowiem táką moc y zwierzch=
I 3ność piſmo



strona: 69

Ewángeliey Rozd: 17.69.
1:
ność piſmo ś. ná wielu mieyſcách wyraża przez klucze/ iáko ono
2:
kędy opiſuie złożenie iednego Biſkupá naywyżſzego/ á obránie in=
3:
ſzego/ tymi ſłowy: Y dam klucz domu Dawidowego ná rámię ie=
4:
go: y záwrze/ á żaden nie otworzy: otworzy/ á żaden nie záwrze.
5:
Tákże w obiáwieniu. Iáko przełożonemu mieyſkiemu/ y goſpoda=
6:
rzowi domowemu/ dániem kluczy/ zwierzchność nád miáſtem ábo
7:
nád domem zlecáią. A ták tymi ſłowy/ iáko ś. Grzegorz y ś. Chry=
8:
ſoſtom piſzą/ poruczył Pan Piotrowi wſzytek świát/ y vczynił go
9:
páſterzem y głową kośćiołá wſzytkiego.
10:
A cokolwiek zwiążeſs.) W piſmie ś. ten zwięzuie/ ktory roſká=
11:
zuie/ y ktory karze. O roſkazániach Pan ono mowi: Wiążą brze=
12:
mioná ćięſzkie/ y trudne ku noſzeniu/ y kłádą ná rámioná ludzkie.
13:
A o karániu: Cokolwiek zwiążećie ná ziemi. Ludzie lepák bywá=
14:
ią obowiązáni/ ták ná záchowánie roſkazánia przełożonych koś=
15:
ćielnych; iáko y ná podięćie karánia/ ieſli ich nie chowáli.
Moc daná Piotrowi y namiáſtkom iego.
A ten
16:
záś rozwięzuie/ ktory odpuſzcza grzechy/ ktory wyzwala od kará=
17:
nia/ ktory wolnym czyni od vſtaw/ od ślubow/ od przyśiąg/ y od
18:
innych obowiązek podobnych. A ták gdy Pan Piotrowi mowi
19:
w obecz: Cokolwiek zwiążeſz ábo rozwiążeſz rć. dáie mu moc zu=
20:
pełną roſkázowánia/ karánia/ záklinánia/ wyzwalánia/ odpuſzczá=
21:
nia/ rozgrzeſzánia/ y odpuſtow dawánia: áby był y ſędzią y prze=
22:
łożonym zgołá wſzytkich/ ktorzy ſą w kośćiele.
23:
Podz zá mną ſsátánie.) Abo przećiwniku: Bo ſię ták właſnie
24:
wykłáda/ Szátan ſłowo Zydowſkie. Czytay 3. Krol: 5. 4. Y dla
25:
tego Piotr vſłyſzał to ſobie/ iż ſię tu ſprzećiwiał woley Bożey y
26:
Páná Chriſtuſowey.
Szátan co znáczy.

27:
Według vczynkow iego.) Nie rzekł według miłośierdzia ſwego
28:
(áni według wiáry) ále według vczynkow káżdego. Augustinus de
29:
verbis Apoſtoli, ſermone 35 y záſię: Iákożby oddał káżdemu w
30:
dzień ſądny według vczynkow iego/ kiedyby nie było wolnośći w
31:
człowiecze/ ktorą zową liberum arbitrium?
Sąd według vczynkow iego.
Wolność człowiecza.
rozdział: 17

32:
ROZDZIAL XVII.

33:
1 Przemienienie Páńſkie ná gorze. 10 O przyśćiu Eliaſzá/ kto=
34:
ry ieſt Ian Krzćićiel. 14 Lunátyk vzdrowiony. 19 Ktorego v=
35:
czniowie dla niedowiárſtwá vzdrowić nie mogli. 20 Iákiey ieſt
36:
mocy wiárá. 21 Poſt y modlitwá. 24 Pobor zá ſię y zá Piotrá
37:
Pan Chriſtus płáći.
A po ſześći



strona: 70

Rozd: 17. według Máttheuſzá.70.
Záczá: 70.
Ewángelia ná dzień Páńſkiego przemienienia/ y ná 2. niedzielę poſtu.
werset: 1
1:
A
Po ſześći dniách wźiął Ieſus Piotrá y Iáku=
2:
bá y Ianá brátá iego/ y wprowádźił ie ná gorę
3:
wyſoką oſobno:

werset: 2y przemienił ſię przed nimi. A oblicze iego roźiáśniáło iáko ſłońce: ſzáty też iego
4:
sſtały ſię białe iáko " śnieg'.

" świátłość.G. S
werset: 3A oto ſię im vkazáli
5:
Moyzeſz y Eliaſz z nim rozmawiáiący.

werset: 4A " odpo=
" to ieſt, mowiąc ábo poczynáiąc. Hebráiſm.

6:
wiedáiąc Piotr/ rzekł do Ieſuſá: Pánie/ dobrze ieſt
7:
nam tu być: Ieſli chceſz/ vczyńmy tu trzy przybytki/
8:
tobie ieden/ á Moyzeſzowi ieden/ á Eliaſzowi ieden.

werset: 5
9:
Gdy on ieſzcze mowił/ oto obłok iáſny okrył ie. A
10:
oto głos z obłoku mowiący: Ten ieſt moy Syn miły/
11:
w ktorym ſię mnie dobrze vpodobáło: iego ſłuchay=
12:
ćie.

werset: 6A vſłyſzawſzy vczniowie/ vpádli ná twarz ſwo=
13:
ię/ y bali ſię bárzo.

werset: 7A przyſtąpiwſzy Ieſus/ dotknął
14:
ſię ich/ y rzekł - im': Wſtańćie/ á nie boyćie ſię.
-G.

werset: 8A
15:
podniozſzy oczy ſwe/ nikogo nie widźieli/ iedno ſáme=
16:
go Ieſuſá.

werset: 9A gdy zſtępowáli z gory/ przykazał im
17:
Ieſus/ mowiąc: Nikomu nie powiedayćie widzenia
18:
tego; áż ſyn człowieczy zmartwychwſtánie. *

Záczá: 71.
werset: 10
19:
Y pytáli go vczniowie * mowiąc: Coż tedy
* iego.G.

20:
Doktorowie zakonni powiedáią iż Eliaſz muśi pir=
21:
wey przyść?

werset: 11A on odpowiedáiąc/ rzekł im: Eliaſz=
22:
ći * przyidźie/ y nápráwi wſzyſtko.
* pierwey.1 L. K. G. S.

werset: 12wſzákże wam po=
23:
wiedam/ iż Eliaſz iuż przyſzedł/ á nie poználi go/ ále
24:
vczynili nád nim cokolwiek chćieli. Tákći y ſyn czło=
25:
wieczy będźie od nich ćierpiał.

werset: 13Tedy porozumieli
26:
vczniowie/ że im o Ianie Krzćićielu powiedźiał.

Záczá: 72.
werset: 14
27:
A gdy " przyſzedł' do rzeſzey/ przyſtąpił k niemu
" przyſzli.G.

28:
człowiek y vpadł przed nim ná koláná

werset: 15mowiąc: Pá=
29:
nie zmiłuy ſię nád ſynem moim: ábowiemći " lunáty=
30:
kiem ieſt/ y zle ſię ma: bo częſtokroć wpada w ogień/
" mieſiącnikiem to ieſt, káduk, ábo páduch miewa.

31:
y częſtokroć w wodę.

werset: 16y przywiodłem go vczniom
32:
twoim: ále go nie mogli vzdrowić.

werset: 17* Odpowiedá=
33:
iąc Ieſus/ rzekł: O rodzáiu niewierny y przewrotny/
* A. N. L. K G
y pokiż



strona: 71

Ewángeliey Rozd: 17.71.
1:
y pokiż będę z wámi? pokiż was będę ćierpiał? przy=
2:
nieśćie mi go tu.

werset: 18Y zfukał " go Ieſus/ á wyſzedł z
" to ieſt, duchá złego.

3:
niego czárt/ y vzdrowione ieſt pácholę od oney go=
4:
dźiny.

werset: 19Tedy przyſzedſzy vczniowie do Ieſuſá oſo=
5:
bno/ rzekli: Czemużeſmy go my wyrzućić nie mo=
6:
gli?

werset: 20Rzekł im Ieſus: Dla niedowiárſtwá wáſze=
7:
go. Bo wam záprawdę powiedam: Będźiećieli
8:
mieć wiárę/ iáko źiárno gorczyczne/ rzeczećie tey go=
9:
rze/ przeydźi ſtąd ondźie: á przeydźie/ y nic niepodo=
10:
bnego wam nie będźie.

werset: 21A tenći rodzay nie wycho=
11:
dźi iedno przez modlitwę y poſt.

werset: 22A gdy oni prze=
12:
bywáli w Gálileiey/ rzekł im Ieſus: Syn człowieczy
13:
ma być wydan w ręce ludzkie:

werset: 23y zábiją go/ á trzećieo
14:
dniá zmartwychwſtánie. y záſmućili ſię bárzo.

Záczá: 73.
werset: 24
15:
A gdy przyſzli do Káphárnaum/ przyſtąpili do
16:
Piotrá ći ktorzy " podatki' wybieráią/ y rzekli: Miſtrz
" Didráchmy.G.yL.to iest, dwie dráchmie iáko v nas ort talárá. Bo dráchmá iedná ważyłá náſse pułpiętá groſsá: iáko y Denarius.

17:
wáſz nie dáie podatku?

werset: 25Rzekł; Y owſzem. A gdy
18:
wſzedł w dom/ vprzedźił go Ieſus/ mowiąc: Co ſię
19:
tobie zda Symonie? Krolowie źiemſcy od kogo bio=
20:
rą " podatek' ábo czyńſz? od ſynow ſwoich/ czyli od
" podátki.G.

21:
obcych?

werset: 26" A on rzekł': Od obcych. Powiedźiał mu
" Rzekł mu Piotr.G.

22:
Ieſus: Tedyć wolni ſą ſynowie.

werset: 27Wſzákże ábyſmy
23:
ich niezgorſzyli/ ſzedſzy do morzá rzuć wędę/ á onę ry=
24:
bę ktora napierwey wynidźie/ weźmi: á otworzyw=
25:
ſzy gębę iey/ naydźieſz " ſtáter: ktory wźiąwſzy/ day im
" Státer, ważył dwie Didráchmie; iáko y ſiclus: iáko v nas puł tálára.

26:
zá mię y zá ſię.


27:
NAVKI Y PRZESTROGI.

28:
Vkazáli ſię im Moyzeſs.) Auguſtin ś. ſtąd dowodzi/ że ſię święći
29:
po śmierći ludziom/ w oſobie ſwey właſney pokázowáć mogą: iá=
30:
ko ſię tu Moyzeſz pokazał Apoſtołom/ ktory był dawno vmárł.
Swięći ſię po śmierći ludziam vkázuią.

31:
Z gory.) Tę gorę Piotr ś. zowie gorą świętą/ dla tego dziwne=
32:
go ná niey przemienienia. Iáko y w ſtárym zakonie kędy ſię Bog
Mieścá święte.

33:
vkazał we krzu Moyzeſzowi/ y gdzieżkolwiek indzie/ mieyſce tá=
34:
kiego vkazánia/ ziemią świętą piſmo ś. zowie. Skąd iáśnie wi=
35:
dziemy/ że przez tákie vkázowánie Bozkiey obecnośći/ mieyſcá one
bywáią po=



strona: 72

Rozd: 17. według Máttheuſzá.72.
1:
bywáią poświącáne: y wzbudza ſię nabożeńſtwo w ludziách wier=
2:
nych ku tákowym mieścam. Iáko miánowićie ná tę gorę Tabor
3:
bywáły wielkie y częſte pielgrzymowánia w pirwſzym kośćiele; iá=
4:
ko y ná inne wſzytkie mieścá/ ktore zbáwićiel náſz ſwoią obecno=
5:
śćią y cudámi poświęćić raczył: y przetoż wſzytkę onę ziemię obie=
6:
cáną/ zową ziemią świętą. Czytay Hieronymá ś. in Epit: Paulæ,
7:
et Epist: 17. et 18. ad Marcellam.
Ziemia świętá.

8:
Eliaſsći przyidzie.) Tu maſz roznicę miedzy Eliaſzem w oſobie/
9:
ktory ieſzcze ma przyść przed dniem ſądnym; á miedzy Eliaſzem
10:
w przezwiſku/ ktory ieſt Ian Krzćićiel: ktory iuż przyſzedł w Du=
11:
chu y w mocy Eliaſzowey.
Eliaſs dwoiáki.
Ták iż nie o ſámym Ianie ieſt ono
12:
proroctwo v Máláchiaſzá; ále więcey o práwym Eliaſzu.
13:
Czemużeſmy go my nie mogli.)
Czártow wyrzucánie nie záwſse ſię dárzy.
Nie dziw tedy/ iż Exorcyſtowie
14:
kośćiołá powſzechnego/ ktorzy máią moc wyrzucánia czártow/ nie
15:
záwżdy ich mogą wyrzućić kiedy chcą; y częſto z wielką pracą.
16:
Gdyż Apoſtołowie wziąwſzy przedtym moc nád czártámi/ tu ich
17:
iednák wyrzućić nie mogli. Lecz Hæretykowie zgołá nigdy nic
18:
tákiego/ áni żadnego cudu innego prawdziwego vczynić nie mo=
19:
gą/ ná potwierdzenie wiáry ſwey potworney.
20:
Wiárę iáko ziárno.) Táć ieſt Kátholicka wiárá/ przez ktorą ſámę
21:
dzieią ſię wſzytkie cudá: wſzákże nie od wſzytkich ktorzy máią Ká=
22:
tholicką wiárę: ále od tych/ ktorzy máią wiárę mocną/ niewątpli=
23:
wą/ y niezwyćiężoną/ y ze wſzytkiemi dárámi cudow. Onić mo=
24:
gą/ wedle tych ſłow Páńſkich/ nie tylo inſze dziwne cudá czynić/ ále
25:
y gory przenośić: iáko y Páweł ś. wſpomina/
Wiárá Kátholicka ſámá cudá czyni.
y Hieronym ś. twier
26:
dzi/ y kośćielne hiſtorye miánowićie świádczą o ś. Grzegorzu
27:
Neocezáryiſkim/ ktory przenioſł gorę dla zbudowánia kośćiołá:
28:
ktorego przeto/ y prze inne wielkie cudá/ názwano Cudotworcą.
29:
Przez modlitwę y poſt.) Moc poſtow y modlitw. Skąd widzie=
30:
my/ iż Exorcyzmy kośćielne ſą z piſmem świętym zgodne: ktore
31:
do imieniá Páná Ieſuſowego przydawáią poſty y modlitwy ro=
32:
zliczne/ ná wygnánie czártow. Bo y tych też do tego potrzebá/
33:
á nie ſámey wiáry.
Exorciſmy z modlitwą y z posty.

34:
Wolni ſą ſynowie.) Acz Pan/ áby nie dał zgorſzenia/ pobor płá=
35:
ćił: wſzákże tuż pokazał/ że nie tylko ſam miał być wolen od płáce=
36:
nia tákich podátkow (iáko ſyn krolewſki/ ták z ſtrony boſtwá iáko
37:
y z ſtrony człowieczeńſtwá) ále y czeladz iego/ Apoſtołowie/ y ich
38:
namiáſtkowie/ że wſzytkim duchowieńſtem: ktora ieſt właſna czą=
39:
ſtká náſzego zbáwićielá.
Chriſtus y duchowni od poborow wolni.
Ktory przywiley/ ná ſámym práwie przy=
40:
rodzonym fundowány/ y przeto y v ſámych pogánow zwyczáyny/
Kdobrzy



strona: 73

Ewángeliey Rozd: 18.73.
1:
dobrzy Ceſárze y Krolowie Chrześćijáńſcy potwierdzili/ y práwá=
2:
mi ſwemi vmocnili/ ná cześć Chriſtuſową. Iáko Hieronym ś. pi=
3:
ſze ná to mieyſce. My/ práwi/ dla czći iego/ poboru nie płáćimy: á
4:
iáko ſynowie krolewſcy/ ieſtechmy wolni od tákowych podatkow.
5:
Zá mię y zá ſię.)
Piotr S. głową wſsytkich Apostołow.
Y to ieſt wielki znák/ iż Piotr był po Chriſtu=
6:
śie głową y przełożonym wſzytkich Apoſtołow. Co też y ſámi A=
7:
poſtołowie z tych ſłow zrozumieli. iáko Origenes/ Chryſoſtom/
8:
Hieronym/ y Auguſtin świádczą/ y ſámá rzecz niżey pokázuie.
rozdział: 18

9:
ROZDZIAL XVIII.

10:
1 Kto ieſt więtſzym w kroleſtwie niebieſkim. 6 Iáko ſię ſtrzedz
11:
potrzebá zgorſzenia. 15 Iáko mamy káráć brátá przećiw nam
12:
grzeſzącego. 17 Kto kośćiołá nie ſłucha/ ma być zá Pogániná.
13:
18 Moc związánia y rozwiązánia/ y klątwá kośćielna. 20 Dwá
14:
ábo trzey zgromádzeni w imię Chriſtuſowo. 21 Ilekroć mamy
15:
odpuſzczáć brátu nas obrażáiącemu. 23 Podobieńſtwo o Kro
16:
lu/ ktory liczby ſłucha ſług ſwoich.
Záczá: 74
Ewángeliá ná dzień S. Micháłá.
werset: 1
17:
W
Onę godźinę przyſzli do Ieſuſá vczniowie/
18:
mowiąc: Ktoli więtſzym ieſt w kroleſtwie
19:
niebieſkim.

werset: 2A Ieſus wezwawſzy dźie-
20:
ćięćiá/ poſtáwił ie w pośrzodku ich/

werset: 3y rzekł: Zá-
21:
prawdę powiedam wam; ieſli ſię nie náwroćićie/ y
22:
nie ſtániećie ſię iáko máłe dźiatki/ nie wnidźiećie do
23:
kroleſtwá niebieſkiego.

werset: 4Kto ſię tedy vniży iáko to
24:
dźiećiątko/ tenći ieſt więtſzy w kroleſtwie niebie-
25:
ſkim.

werset: 6A ktoby przyiął iedno dźiećiątko tákowe w
26:
imię moie/ mnie przyimuie.

werset: 6A ktoby záś zgorſzył
27:
iednego z tychto máłych ktorzy w mię wierzą/ lepiey=
28:
by mu było áby záwieſzono kámień młyńſki v ſzyie ie=
29:
go/ y zátopiono go w głębokośći morſkiey.

werset: 7Biá=
30:
dá ſwiátu dla zgorſzenia. Abowiem muſząć przyść z=
31:
gorſzenia: á wſzákże biádá człowiekowi onemu przez
32:
ktorego zgorſzenie przychodźi.

werset: 8A ieſli ręká twoiá/
33:
ábo nogá twoiá gorſzy ćię: odetni " ią' y zárzuć od ſie=
" ie.G. K.

34:
bie. " Lepieyći tobie' vłomnym ábo chromym wnidź
" Dobra ieſt tobie. Hebráiſm. Tákże y niżey
do żywotá/




strona: 74

Rozdz: 18. według Máttheuſzá.74.
1:
do żywotá/ niżli máiąc dwie ręce ábo dwie nodze
2:
być wrzuconym w ogień wieczny.
werset: 9A ieſli oko twoie
3:
gorſzy ćię/ wyłup ie/ y zárzuć od ſiebie. Lepieyći to=
4:
bie iednookim wnidź do żywotá/ niżli dwie oczy má=
5:
iąc być wrzuconym do piekłá ogniſtego.

Záczá: 75.
werset: 10
6:
Pátrzćieſz ábyśćie nie wzgardzáli iednego z tych
7:
to máłych. Abowiemći wam powiedam iż ánioło=
8:
wie ich/ w niebieśiech záwſze widzą oblicze oycá me=
9:
go/ ktory ieſt w niebieśiech. *

Aniołowie ſą ſtrożmi y opiekuny málutkich.
werset: 11
10:
Bo ſyn człowieczy przyſzedł áby zbáwił to co by=
11:
ło zginęło.

werset: 12Co ſię wam zda? Ieſliby kto miał ſto
12:
owiec/ á zábłądźiłáby iedná z nich: á zaż opuśćiwſzy
13:
dźiewięćdźieſiąt y dźiewięć ná gorách/ nie idźie ſzu=
14:
káć oney ktorá zábłądźiłá?

werset: 13A ieſli mu ſię przyda ná=
15:
leść ią: záprawdę powiedam wam/ że ſię z niey wię=
16:
cey weſeli/ niż z onych dźiewiąćidźieśiąt dźiewiąći/
17:
ktore nie błądźiły.

werset: 14Tákći nie ieſt wola przed oycem
18:
wáſzym/ ktory ieſt w niebieśiech/ áby zginął ieden z
19:
tych namnieyſzych.

Ewángelia ná Wtorek po 3. Niedz: poſtu.
werset: 15
20:
A ieſliby zgrzeſzył przećiwko tobie brát twoy/ idź/
21:
á karz go miedzy tobą y onym ſámym. Ieſli ćię vſłu=
22:
cha/ zyſkałeś brátá twego.

werset: 16Ale ieſli ćię nie vſłucha:
23:
weźmi zſobą ieſzcze iednego ábo dwu/ áby w vśćiech
24:
dwu ábo trzech świádkow ſtánęło káżde ſłowo.

werset: 17A
25:
ieſliby ich nie vſłuchał/ powiedz kośćiołowi: A ieſli=
26:
by kośćiołá nie vſłuchał: niechći będźie iáko pogá=
27:
nin y celnik.

Záczá: 76
werset: 18
28:
Záprawdę powiedam wam: Cobyśćie kolwiek
29:
związáli ná źiemi/ będźie związano y ná niebie: á co=
30:
byśćie rozwiązáli ná źiemi/ będźie rozwiązano y w
31:
niebie.

werset: 19Záſię powiedam wam; iż gdyby ſię z was
32:
dwá zezwolili ná źiemi/ o wſzelką rzecz ktorąby pro=
33:
śili/ sſtánie ſię im od oycá mego ktory ieſt w niebie=
34:
śiech.

werset: 20Abowiem gdźie ſą dwá ábo trzey zgromádze
K 2ni w imię



strona: 75

Ewángeliey Rozd: 18.75.
1:
ni w imię moie/ támem ieſt w pośrzodku ich.

werset: 21Te=
2:
dy Piotr przyſtąpiwſzy do niego/ rzekł: Pánie/ ile=
3:
kroć brát moy zgrzeſzy przećiwko mnie/ á mam mu
4:
odpuśćić? izali áż do ſiedmikroć?

werset: 22Rzekł mu Ieſus:
5:
Nie powiedamći áż do ſiedmikroć: ále áż do " ſied=
6:
midźieśiąt ſiedmikroć. *

" do ſiedmidzieſiątkroć ſiedmi.G.Co vczyni czteryſtá kroć y dźiewięćdzieſiąt.
Záczá: 77
werset: 23
7:
Dla tego przypodobáne ieſt kroleſtwo niebieſkie
8:
człowiekowi krolowi/ ktory chćiał kłáść liczbę z ſłu=
9:
gámi ſwoimi.

Ewáng: ná 21. Niedzielę po Swiątkách.
werset: 24A gdy począł liczbę kłáść; przywie=
10:
dźiono mu iednego co był winien dźieśięć tyſięcy tá=
11:
lentow.

Tálent ieden waży 600. koron, to ieſt 900 złotych. A ták 10000. Tálentow, czynią dziewięćkroć tyſiąc tyſięcy złotych: ábo dziewięć milionow.
werset: 25A gdy on nie miał ſkąd oddáć/ kazał go pan
12:
iego záprzedáć/ y żonę iego y dźieći/ y wſzytko co miał/
13:
y zápłáćić.

werset: 26A vpadſzy ſługá - on'/ prośił go/ mo=
14:
wiąc: Miey ćierpliwość náde mną/ á wſzytko tobie
15:
oddam.
-G.

werset: 27A pan zlitowawſzy ſię nád onym ſługą/ wy
16:
puśćił go/ y dług mu odpuśćił.

werset: 28Lecz ſługá on wy=
17:
ſzedſzy/ nálazł iednego z tych co z nim ſłużyli ktory mu
18:
był winien ſto " groſzy: y poimawſzy go duśił gi mo-
" Denáriow.G. L.A ſto tákich groſsy czynią dzieſięć koron: ábo piętnaśćie złotych.

19:
wiąc: " Odday coś' winien.
" odday mi iesliś co.G.

werset: 29A vpadſzy on towárzyſz
20:
iego/ * prośił go/ mowiąc: Miey ćierpliwość náde
* do nogieo. G.

21:
mną/ á oddamći wſzytko.

werset: 30A on niechćiał: ále ſzedſzy
22:
wrzućił go do więźienia/ áżby oddał dług.

werset: 31A vyrza=
23:
wſzy towárzyſze iego co ſię dźiało/ záſmućili ſię bárzo:
24:
y ſzedſzy oznaymili pánu ſwemu wſzytko co ſię dźiało.

werset: 32
25:
Tedy wezwawſzy go pan iego/ rzekł mu: Sługo
26:
złośćiwy/ wſzytek * dług odpuśćiłemći/ iżeś mię pro=
* on.G. K.

27:
śił:

werset: 33Izali tedy y ty nie miałeś ſię zmiłowáć nád to=
28:
wárzyſzem twoim/ iákom ſię y ia zmiłował nád to=
29:
bą?

werset: 34y rozgniewawſzy ſię pan iego/ podał go kátom/
30:
áżby * zápłáćił wſzytek dług.
* mu.G. K.

werset: 35Tákći y oćiec moy nie=
31:
bieſki vczyni wam/ ieſli nie odpuśćićie káżdy brátu
32:
ſwemu z ſerc wáſzych *. *

* vpadkow ichG.

33:
NAVKI Y PRZESTROGI.

34:
Ktoli więtſsym ieſt.) Tego pytánia Apoſtołowie z tąd przyczy=
nę wzięli/



strona: 76

Rozd: 18. według Máttheuſzá.76.
1:
nę wzięli/ iż widzieli Piotrowi zwierzchność dáną nád wſzytkimi:
2:
przez to że mu rzeczono; Tyś ieſt opoká/ Tobie dam klucze: y do=
3:
pirko; Day im zá mię y zá ſię. Wſzákże nie śmieiąc iáśnie ſpytáć/
4:
przeczby Piotrá nád inſze przełożył: pytáią z dáleká; Ktoby był
5:
miedzy nimi więtſzym. Chryſoſtom y Hieronym ś. ná to mieyſce.
Piotrowe przełożenſtwo nád wſsytkimi.

6:
Iáko máłe dziatki.) Pokorá/ niewinność/ ſzczyrość/ á proſtotá
7:
ieſt nam tym przykłádem dziatek zálecona.
8:
Dla zgorſsenia.)
Gorſsących karánie.
Ludzie ſą bárzo ſkłonni do zgorſzenia ze złego
9:
żyćia przełożonych ſwoich/ á zwłaſzczá kápłanow. Przetoż ćięſzki
10:
ſąd odnioſą przełożeni / ták duchowni iáko y świetcy (ále wię=
11:
cey duchowni) ktorzy złym przykłádem y żyćiem niepobożnym in=
12:
ne ludzie gorſzą.
13:
Ręká twoiá ábo nogá. ) Przez te członki napotrzebnieyſze czło=
14:
wiekowi/ rozumieią ſię nam nabliżſze y namilſze rzeczy: iáko żoná/
15:
dzieći/ krewni/ przyiaćiele/ máiętnośći.
Gorſsących oddalenie.
Co wſzytko wzgárdzić y o=
16:
puścić mamy/ kiedy nam przeſzkadza do zbáwienia.
17:
Aniołowie ich.) Wielka ieſt zacność duſze człowieczey/ że ká=
18:
żda z nich/ od początku národzenia/ ma ániołá ſtrożá ſwego ná=
19:
znáczonego. Hieronym ś. ná to mieyſce.
Aniołowie ſtroże.

20:
Iesliby kośćiołá nie vsłuchał.) Tu przez kośćioł/ Chryſoſtom ś. y
21:
poſpolićie wſzyſcy Doktorowie rozumieią Biſkupy y przełożone
22:
kośćielne: ktorzy máią moc ſądzenia/ związánia y rozwiązánia: ni=
23:
żey ꝟ. 18. A obácz iż nie tylko Hæretycy/ ále y inni vporni/ á nie=
24:
poſłuſzni ſynowie kośćielni/ mogą być wyklęći/ y sſtáć ſię tákimi/
25:
iácy byli v Zydow pogáni y celnicy; to ieſt wyrzuceni z ſpołeczno=
26:
śći wiernych. Ktora klątwá (iáko Auguſtin świádczy) ieſt ćiężſze
27:
karánie niż gdy człowieká mieczem zetną/ ogniem ſpalą/ ábo be=
28:
ſtiámi ſkarmią.
Klątwá nawiętſse skaránie.
Bo kluczmi kośćielnymi ćiężey y nieſzczęśliwiey
29:
bywa człowiek związány/ niżli ktoremiżkolwiek naciężſzymi y na=
30:
twárdzieyſzymi żeláznymi/ ábo diámentowemi łáncuchámi/ ábo
31:
okowámi. To wſzytko Auguſtin.
32:
Iáko pogánin.) Ponieważ tedy Hæretykowie kośćiołá nie ſłu=
33:
cháią: ſłuſznie ſię ich (á zwłaſzczá miánowićie wyklętych) Kátho=
34:
likowie wiárowáć/ z nimi w rzeczách z ſtrony nabożeńſtwá nie
35:
obcowáć/ y owſzem ſię ták imi brzydzić máią/ iáko Zydy/ pogány
36:
y iáwnogrzeſzniki.
Hæretykow ſię wiárowáć potrzebá.

37:
Cobykolwiek związáli.) Iáko przedtym dał moc zwięzowánia
38:
y rozwięzowánia wſzytkich w obec/ y káżdego z oſobná/ napirwey
39:
y oſobliwie Piotrowi ś. ná ktorym kośćioł ſwoy zbudował: Ták
Moc zwięzowánia y rozwięzowánia komu dána.

40:
tu nie tylko Piotrowi/ y w nim potomkom iego: ále też y inſzym
K 3Apoſtołom;



strona: 77

Ewángeliey Rozd: 19.77.
1:
Apoſtołom; y w nich namiáſtkom ich/ káżdemu w ſwym Biſkup=
2:
ſtwie tęż moc dáie. Hieron: lib. 1. cáp: 14. aduerſus Iouinianum, et
3:
epist: ad Heliod. Cyprianus de vnitate Eccleſiæ. Lecz ináczey wie=
4:
dzieć nie mogą coby rozwiązáć/ á co związáć mieli/ áż im káżdy o=
5:
tworzy przez ſpowiedz ſwe ſumnienie.
Spowiedz.

6:
A cobyśćie rozwiązáli.) Nie mnieyſzą moc dał Pan kośćioło=
7:
wi ſwemu rozwiązánia/ á niżli związánia. Iáko ś. Ambroży prze=
8:
ćiw Nowácyanom piſze. Ktorzy mowili: iż kápłani mogą zwią=
9:
záć/ ále nie rozwiązáć.
Kápłani mogą związáć y rozwiązáć.

10:
Gdyby ſię z was dwá zezwolili.) Wſzelkie zezwolenie w iednośći
11:
kośćiołá Chriſtuſowego/ ná Conciliách/ ná Synodziech/ y ná po=
12:
ſpolitych modlitwách/ więtſzey mocy ieſt/ niżli oſobnego ktorego
13:
człowieká.
14:
W pośrodku ich.) Nie káżde zgromádzenia mogą ſobie przyto=
15:
mność y obecność Páná Chriſtuſową przypiſowáć: ále tylko te/
16:
ktore ſię zgromádzáią w iednośći kośćielney. A przetoż wſzytkie
17:
zbory y ſchadzki hæretykow y odſzczepieńcow/ ktore ſię zgroma=
18:
dzáią proſto przećiw Kátholickiey wierze/ dármo ſię tym ſłowem
19:
Páńſkim ćieſzyć máią. Cyprianus de vnitate Eccleſiæ.
W ktorych pośrzodku ieſt P. Christus.

20:
Siedmdzieśiąt śiedm kroć.) Iáko záwſze máią odpuſzczáć kápła=
21:
ni pokutuiącym grzechy ná ſpowiedzi przez rozgrzeſzenie: ták też
22:
winien káżdy odpuśćić blizniemu wyſtępki iego przećiw ſobie/
23:
choćby go tyśiąc kroć obráził.
Odpuſsczenie grzechow nie ieſt zámierzone.
rozdział: 19

24:
ROZDZIAL XIX.

25:
3. Małżeńſtwo z vſtáwy ſwey nierozdzielne być pokázuie. 9 A
26:
iż ſię żony chybá dla cudzołoſtwá/ opuśćić nie godzi. 12 Miedzy
27:
rzezáńcy chwali te/ ktorzy ſię ſámi vrzezáli dla kroleſtwá Bożego.
28:
13 Kłádzie ná dziatki ręce. 17 Záchowánie przykazánia potrze=
29:
bne do zbáwienia. 20 Dla doſkonáłośći wſzytko opuśćić. 23 Bo=
30:
gáty trudno ma być zbáwion. 28 Zapłátá wſzytko opuſzczáią=
31:
cych dla Chriſtuſá.
CZWARTA CZESC EWángeliey, o przyſzćiu P. Chriſtuſowym do Iudskiey ziemie ná vmęczenie.
Záczá: 78
werset: 1
32:
Y
Stáło ſię/ gdy dokończył Ieſus tych mow/
33:
odſzedł z Gálileiey/ y przyſzedł ná gránice
34:
Iudſkie zá Iordan.

werset: 2Y ſzły zá nim wielkie
35:
rzeſze/ y vzdrowił ie tám.

Ewángelia w dzień ś. Agáty pánny y męcz.
werset: 3
36:
Y przyſzli do niego Pháryzeuſzowie/ kuſząc go/ y
37:
mowiąc *: Godźili ſię człowiekowi opuśćić żonę
* mu.G
ſwoię/



strona: 78

Rozd: 19. według Máttheuſzá.78.
1:
ſwoię/ dla ktoreykolwiek przyczyny?

werset: 4A on odpowie=
2:
dáiąc/ rzekł im: Nie czytáliśćie/ iż ten ktory ſtwo=
3:
rzył * od początku/ mężczyznę y niewiáſtę ſtworzył ie:
* człowieká.N. L. K.

4:
y rzekł:

werset: 5Dla tego/ opuśći człowiek oycá y mátkę/
5:
y przyłączy ſię ku żęnie ſwey: y będą dwoie " w iednym
6:
ćiele.

" w iedno ćiáło.G.to iest, zá iednego człowieká.
werset: 6A ták iuż nie ſą dwoie/ ále iedno ćiáło. Co te=
7:
dy Bog złączył/ człowiek niechay nie rozłącza.

werset: 7Rze
8:
kli mu: Przeczże tedy Moyzeſz roſkazał dáwáć liſt
9:
rozwodny/ y opuśćić *?

* ? G.
werset: 8Rzekł im: Iż Moyzeſz dla
10:
twárdośći ſercá wáſzego dopuśćił wam opuſzczáć
11:
żony wáſze: lecz od początku nie było ták.

werset: 9A po=
12:
wiedam wam/ iż ktobykolwiek opuśćił żonę ſwoię/
13:
oprocz dla porubſtwá/ á inſząby poiął/ cudzołoży: á
14:
ktoby opuſzczoną poiął/ cudzołoży.

werset: 10Rzekli mu v=
15:
czniowie iego: Ieſli ták ieſt ſpráwá człowieká z żo=
16:
ną/ nie pożyteczno ſię żęnić.

werset: 11A on im rzekł: Nie
17:
wſzyścy poymuią " mowy tey'/ ále ktorym ieſt dano.

" Abo słowá tego, ábo rzeczy tey. Bo słowo, ſpoſobem ięzyká Zydowskiego częſto ſię miáſto rzeczy kłádzie.
werset: 12
18:
Abowiem ſą rzezáńcy ktorzy z żywotá mátki ták ſię
19:
národźili: y ſą rzezáńcy ktorzy od ludźi ſą vrzezáni: y
20:
ſą rzezáńcy ktorzy ſię ſámi vrzezáli dla kroleſtwá nie
21:
bieſkiego. Kto to może poiąć niechay poymuie. *

werset: 13
22:
Tedy mu przynieśiono dźiatki/ áby ręce włożył
23:
ná nie y modlił ſię. A vczniowie fukáli ie.

werset: 14Lecz Ie=
24:
ſus rzekł im: Zániechayćie dźiatek/ á nie zábraniay=
25:
ćie im przychodźić do mnie: ábowiem tákowych ieſt
26:
kroleſtwo niebieſkie.

werset: 15A włożywſzy ná nie ręce/ po=
27:
ſzedł z onąd.

Záczá: 79
werset: 16
28:
A oto ieden przyſtąpiwſzy/ rzekł mu: Náuczyćie=
29:
lu dobry/ co dobrego mam czynić ábym miał żywot
30:
wieczny?

werset: 17A on mu rzekł: " Co mię pytaſz o dobrym?
" przecz mię zowieſs dobrym? zaden dobry, tylko ieden, Bog.G.

31:
Iedenći ieſt dobry/ Bog'. A ieſli chceſz wnidź do ży=
32:
wotá/ chowayże przykazánia.

werset: 18Rzekł mu: Ktore? A
33:
Ieſus odpowiedźiał; " Nie będźieſz zábijał: Nie bę=
" miáſto, Nie zábijay, Niecudzołoż. Hebráiſm.

34:
dźieſz cudzołożył: Nie będźieſz kradł: Nie będźieſz
fałſzywie



strona: 79

Ewángeliey Rozd: 19.79.
1:
fałſzywie świádczył:

werset: 19Czći oycá twego y mátkę two
2:
ię: Będźieſz miłował bliźniego twego iáko ſámego
3:
ſiebie.

werset: 20Rzekł mu młodźieniec: Wſzyſtkiegom tego
4:
ſtrzegł - od młodośći moiey': czegoż mi ieſzcze nie do=
5:
ſtawa?

-8 L.
werset: 21Rzekł mu Ieſus: Ieſli chceſz być doſkoná=
6:
łym/ idź/ przeday co iedno maſz/ y day vbogim/ á bę=
7:
dźieſz miał ſkarb w niebie: á przydź/ y podź zá mną.

werset: 22
8:
A gdy to ſłowo młodźieniec vſłyſzał/ odſzedł ſmut=
9:
ny: ábowiem miał máiętnośći wiele.

werset: 23A Ieſus rzekł
10:
vczniom ſwoim: Záprawdę powiedam wam/iż bo=
11:
gáty trudno wnidźie do kroleſtwá niebieſkiego.

werset: 24Y
12:
záſię powiedam wam: Látwiey ieſt " wielbłądowi'
"Abo, Linie: bo y tę znáczyć może Greckie słowoκάκειος: ále lepiey ták iako w texćie ſtoi.

13:
przez dźiurę igielną prześć/ niż bogátemu wniść do
14:
kroleſtwá " niebieſkiego'.

" Bożego.G.
werset: 25A vſłyſzawſzy to vczniowie
15:
ieo / zdumieli ſię bárzo/ mowiąc: Ktoż tedy może być
16:
zbáwion?

werset: 26A Ieſus poyrzawſzy/ rzekł im: V ludźi
17:
to niepodobno ieſt/ ále v Bogá wſzytko ieſt podobno.

Ewángelia ná dzień náwrocenia Páwłá ś. y ś. Opátow.
werset: 27
18:
Tedy Piotr odpowiedáiąc/ rzekł mu: Otoſmy
19:
my opuśćili wſzytko/ y poſzlichmy zá tobą: " coż nam
20:
tedy będźie'?

"coż tedy mieć będziem? ábo, co nam zá to będzie.
werset: 28A Ieſus rzekł im: Záprawdę powie=
21:
dam wam/ iż wy ktorzyśćie ſzli zá mną/ w odrodzeniu
22:
gdy vśiędźie Syn człowieczy ná ſtolicy máieſtatu
23:
ſwego/ będźiećie y wy ſiedźieć ná dwánaśćie ſtoli=
24:
cách/ ſądząc dwoienaśćie pokolenia Izráelſkie.

werset: 29Y
25:
wſzelki ktoryby opuśćił dom/ ábo bráćią/ ábo ſioſtry/
26:
ábo oycá/ ábo mátkę/ ábo żonę/ ábo " ſyny'/ ábo role
" dzieći.G.

27:
dla imięniá mego: tyle ſtokroć weźmie/ y żywot wie=
28:
czny " odźierży. *

" odziedziczy.G.
werset: 30A wiele pierwſzych/ będą o=
29:
ſtátecznymi: á oſtátecznych/ pierwſzymi.


30:
NAVKI Y PRZESTROGI.

31:
Człowiek niechay nie rozłącza.) Tá nierozdzielność miedzy mę=
32:
żem á żoną/ ſtąd pochodzi; iż Małżeńſtwo ieſt Sákrámentem: to
33:
ieſt znákiem świętym nierozdzielnego złączenia Chriſtuſá z kośćio=
34:
łem. Auguſtinus de peccato orig: cap. 34.
Małżenstwo czemu nie rozdzielne.
Oprocz



strona: 80

Rozd: 19. według Máttheuſzá.80.
1:
Oprocz dla porubſtwá.) Dla cudzołoſtwá może mąż żonę/ y
2:
żoná mężá opuśćić.
Małżenſtwo nierozdzielne.
Ale áni mąż inſzey żony/ áni żoná inſzego mę=
3:
żá poiąć nie może/ poki pirwſzy żywi. Augustinus : de Adult : coni:
4:
lib: 2. cap: 9. Y przeto Fábiolá zacna Rzymiánká czyniłá iáwną
5:
pokutę/ ácz to z niewiádomośći byłá vczyniłá: iáko ś. Hieronym
6:
piſze. Y z Páwłá ś. iáſna ieſt/ że ktora idzie zá drugiego mężá/ poki
7:
pirwſzy żyw/ ieſt cudzołożnicą. Co wſzytko ieſt przećiw Nowo=
8:
wiernikom dziśieyſzym/ ktorzy tákich małżeńſtw dopuſzczáią.
9:
Nie wſsyſcy poymuią.) Ktorzykolwiek nie máią tego dáru ſobie
10:
dánego/ mowi Auguſtin ś. ábo dla tego nie máią iż niechcą/ ábo
11:
iż tego co chcą nie záchowáią. A ktorzy ten dar máią/ z Bogá gi
12:
máią/ y z ſwey dobrey woli. Skąd iáſna ieſt/ iż P. Bog dáru po=
13:
wśćiągliwośći żadnemu nie broni: ále go dáie káżdemu ktory oń
14:
prośi/ ktory go chce/ ktory ſię ſtára áby go doſtał.
Dáru powsćiągliwośći nikomu Bog nie broni.
Abowiem ká=
15:
żdemu proſzącemu będzie dano/ y ktory ſzuka/ naydzie/ y kołácące=
16:
mu będzie otworzono. Hieronym ná to mieyſce. Toż Tertulian/
17:
Origenes/ Grzegorz Názyán: Ambroży/ Auguſtin y Chryſoſtom
18:
twierdzą/ y ták te ſłowá Páńſkie wykłádáią. Przetoż Hæretyko=
19:
wie/ y zbiegli mniſzy nie ſłuſznie tym krzywoprzyśięſtwá ſwe y zła=
20:
mánie ślubow wymawiáią/ żeby im Bog nie dał tego dáru.
21:
Ktorzy ſię ſámi vrzezáli.) Ci ſię vrzezáli dla kroleſtwá niebie=
22:
ſkiego/ ktorzy wieczną czyſtość Bogu poślubili/ dla łácnieyſzego
23:
y pewnieyſzego doſtąpienia kroleſtwá niebieſkiego. Iáko Augu=
Sluby czyſtośći.

24:
ſtin ś. pokázuie: Ktory też dowodzi/ iż ſtan tych ktorzy czyſtość
25:
ślubuią Pánu Bogu/ ieſt lepſzy y doſkonálſzy/ y więtſzey zaſługi v
26:
Bogá/ y ſpoſobnieyſzy do doſtąpienia żywotá wiecznego/ á niżli
27:
ſtan małżeńſki. Co ieſt przećiw Iowiniániſtom/ ták ſtárym/ iáko
28:
y tym nowym.
29:
Kto może poiąć, niechay poymuie.) Nie ták mowi o przykazá=
30:
niach: Kto ie może chowáć/ niechay chowa (bo te z potrzeby má=
31:
ią być chowáne/ pod vtrátą żywotá wiecznego) ále o rádách/ (iá=
32:
ko o pánieńſtwie/ o wſtrzymániu ſię od mięſá y od winá/ o dobro=
33:
wolnym vboſtwie/ y o rozdániu vbogim wſzytkiego) ták mowi:
34:
kto może poiąć niech poymie. Co ieſt tylko rádá/ á nie mándat
35:
áni roſkazánie. August: ſerm: 6. de tempore. A to też przećiw dzi=
36:
śieyſzym hæretykom: ktorzy powiádáią/ iż nie máſz w Ewángeli=
37:
ey żadney rády/ ále wſzytko ieſt przykazánie.
Inſsa ieſt rádá, á inſse roskazánie.

38:
Włożywſsy ná nie ręce.) Wiedzieli ći ważność błogoſłáwień=
39:
ſtwá y przeżegnánia Páná Chriſtuſowego: y przetoż dziatki przy=
40:
wodzili do niego.
Biskupie błogosłáwienstwo.
Iáko y dobrzy Chrześćijáni wſzytkich wiekow/
Ldziatki



strona: 81

Ewángeliey Rozd: 19.81.
1:
dziatki ſwe wodzili do Biſkupow/ áby od nich bráli przeżegnánie.
2:
Ieśli chceſs wniść do żywotá.) Nie rzekł mu: Ieſli chceſz wniść
3:
do żywotá/ idz przeday wſzytko co maſz: ále/ choway przykazánia.
4:
Dobry miſtrz oddzielił zakonne przykazánia/ od tey zacnieyſzey do=
5:
ſkonałośći. Czegoby był nie rzekł/ gdyby kto mogł wniść do
6:
niebá bez záchowánia Bożego przykazánia/ przez ſámę wiárę/ kto=
7:
ra bez vczynkow vmárła ieſt. Augustinus ad Dulcid: quæst: 1.
Inſsa ieſt rádá, á inſse przykazánie.
Vczynki do zbáwienia potrzebne.

8:
Ieśli chceſs być doskonáłym.)
Rozność ſtanow miedzy Chrześćijány.
Oto iáſną rożność czyni miedzy
9:
záchowánim Bożego przykazánia (ktore ieſt wſzytkim do zbáwie=
10:
nia potrzebne) á miedzy doſkonáłośćią/ ktorą rádzi tym/ co iey żą=
11:
dáią. A toć ieſt ſtan doſkonáłośći/ ktorey zakonnicy ſzukáią/ we=
12:
dle tey rády Páńſkiey/ wſzytko opuśćiwſzy á náśláduiąc go.
13:
Podz zá mną.) Iść zá Chriſtuſem y náśládowáć go/ ieſt/ nie
14:
mieć żony/ nie mieć nic właſnego/ y żyć ſpołecznie. Ktory ſtan ma
15:
oſobną w niebie zapłátę nád inne wſzytkie ſtany.
Ktorzy oſobliwie Chriſtuſá náśláduią.
Ten ſtan obrá=
16:
li Apoſtołowie/ y Zakonnicy wſzyścy/ y Auguſtin ś. toż vczynił/ y
17:
innych do niego pilnie námawiał. Augustinus epist: 89.
18:
Bogáty trudno ma wniść.) V Márká ś. wykłáda to Pan Chri=
19:
ſtus/ o tych bogátych ktorzy w bogáctwách vfáią. w Rozd: 10. 24.
20:
V Bogá wſsytko ieſt podobno.) Podobna ieſt v Bogá wielbłą=
21:
dá przeprowádzić przez igielne vcho: choćia tego Bog nigdy nie
22:
vczynił/ áni podobno vczyni ná potym. Co ieſt przećiw bluznier
23:
ſkiemu niedowiárſtwu przećiwnikow/ ktorzy mowią; Iż Bog nie
24:
może nic więcey vczynić/ iedno co do tąd vczynił.
Ciało Chriſtuſowe może być kędy, y iáko raczy
Lecz iáko wie=
25:
rzemy iż może wielbłądá przewieść przez vcho igielne/ co ſię zda
26:
niepodobno: ták też wierzemy/ iż ćiáło ſwe święte przewiodł prze=
27:
ze drzwi zámknione/ przez kámień grobowy/ y przez nienáruſzoną
28:
zupełność Pánny Mátki ſwoiey: czyniąc nád przyrodzenie/ y
29:
przećiw przyrodzeniu/ co chce z ćiáłem ſwoim.
30:
Myſmy opuśćili wſsytko.) Stąd znáć/ iż Apoſtołowie y żony o=
31:
puśćili: iáko Hieronym ś. pokázuie. A z tychże ſłow Auguſtin ś.
32:
dowodzi; iż ten ślub dobrowolnego vboſtwá Apoſtołowie v=
33:
czynili. Augustinus lib: 17 de ciuitate Dei cap: 4.
Apoſtołowie vboſtwo ślubili.

34:
Coż nam tedy będzie?) Obácz iż Apoſtołowie dla zapłáty wſzy=
35:
tko opuśćili/ y Pan Chriſtus nagrodę im zá to obiecuie.
Dla zapłaty możem dobrze czynić.
Będziećie y wy śiedzieć.) Nie ſam Pan Chriſtus (ácz on ieſt prze=
36:
dnieyſzy y właſny ſędzia żywych y vmárłych) ále y Apoſtołowie/ y
37:
wſzyścy święći doſkonáli będą z nim ſądzili.
Chriſtus nie zayrzy świętym ſwych vrzędow

38:
A wżdy to nic nie vy=
39:
muie czći y chwały iego: przez ktoreo y w ktorym ten y innych wiele
40:
przywileiow máią święći ták w tym iáko y w przyſzłym żywoćie.
Rozdźiał



strona: 82

Rozd: 20. według Máttheuſzá.82.
rozdział: 20
1:
ROZDZIAL XX.

2:
1 Podobieńſtwo o robotnikách w winnicy. 18 Mękę ſwą vcz=
3:
niom opowieda. 20 Prośbá żony Zebedeuſzowey zá ſynmi ſwe=
4:
mi. 28 Chriſtus przyſzedł áby nam ſłużył/ y vmárł zá nas. 30
5:
Dwá ślepi vzdrowieni.
Záczá: 80.
Ewáng: Niedziele ſtárego Zapuſtu.
werset: 1
6:
P
Odobne * ieſt kroleſtwo niebieſkie człowie=
* bowiem.G.

7:
kowi goſpodarzowi/ ktory wyſzedł bárzo rá=
8:
no náymowáć robotniki do winnice ſwoiey.

werset: 2
9:
A zmowiwſzy ſię z robotnikámi z groſzá ná dźień/
Groſz ten Denarius wiele ważył, patrz wyżſsey kap: 17. 24.

10:
poſłał ie do winnice ſwoiey.

werset: 3Y wyſzedſzy o trzećiey
11:
godźinie/ vyrzał drugie ſtoiące ná rynku proznuiące/

werset: 4
12:
y rzekł im: Idźćie y wy do winnice */ á co będźie
* moiey.N. L.yG.

13:
ſpráwiedliwa/ dam wam.

werset: 5A oni poſzli. Y záſię wy=
14:
ſzedſzy o ſzoſtey y dźiewiątey godźinie/ tákże vczynił.

werset: 6
15:
A o iedennaſtey godźinie wyſzedſzy/ nálazł drugie
16:
ſtoiące */ y rzekł im: Co tu ſtoićie cáły dźień proznu=
* proznuiące.G.

17:
iący?

werset: 7Rzekli mu: Iż nas nikt nie náiął. Rzekł im:
18:
Idźćie y wy do winnice *.
* moiey.N. L.yG.á co będzie ſprawiedliwa, wezmiećie.G. S

werset: 8A gdy wieczor przyſzedł/
19:
rzekł pan winnice ſprawcy ſwemu: Záwołay robo=
20:
tnikow/ y odday im zapłátę/ począwſzy od oſtátnich
21:
áż do pierwſzych.

werset: 9A gdy przyſzli oni ktorzy o ieden=
22:
naſtey przyſzli byli/ wźięli káżdy po groſzu.

werset: 10Przyſzed=
23:
ſzy też y pierwſzy/ mniemáli żeby więcey wźiąć mieli:
24:
ále wźięli y oni káżdy po groſzu.

werset: 11A wźiąwſzy ſzemrá=
25:
li przećiw goſpodarzowi/

werset: 12mowiąc: Ci oſtáteczni
26:
iednę godźinę robili: á vczyniłeś ie rownymi nam
27:
ktorzyſmy nieśli ćiężar dniá y " vpalenia'.
" vpalenie.G.

werset: 13A on od=
28:
powiedáiąc/ rzekł iednemu z nich: Przyiaćielu/ nie
29:
czynięć krzywdy: A zaś ſię zemną zá groſz nie zmo=
30:
wił?

werset: 14Weźmiż co twego ieſt/ á idź: Chcę też y temu
31:
oſtátecznemu dać iáko y tobie.

werset: 15Czyli mi ſię nie go=
32:
dźi vczynić co chcę *? Czyli oko twoie złośćiwe ieſt i=
33:
żem ia ieſt dobry?

* w moim.G.
werset: 16Tákći oſtáteczni/ będą pier=
L 2ſzymi: á



strona: 83

Ewángeliey Rozd: 20.83.
1:
ſzymi: á pierwſzy/ oſtátecznymi. Abowiem wiele
2:
ieſt wezwánych: ále máło wybránych. *

Záczá: 81.
Ewánge: we Srzodę po 2. niedz: w poſt.
werset: 17
3:
A wſtępuiąc Ieſus do Ieruzalem/ wźiął dwu=
4:
naśćie vczniow oſobno */ y rzekł im:
* w drodze.G.

werset: 18Oto wſtępu=
5:
iemy do Ieruzálem/ á ſyn człowieczy będźie wydan
6:
Arcykápłanom y Doktorom/ y oſądzą go ná śmierć:

werset: 19y podádzą go pogánom ku nágrawániu y biczowá=
7:
niu/ y krzyżowániu/ á trzećiego dniá zmartwych=
8:
wſtánie.

Ewángeliá ná dzień ś. Iákubá więtſzego.
werset: 20
9:
Tedy przyſzłá do niego mátká ſynow Zebedeuſzo=
10:
wych z ſyny ſwemi/ czyniąc mu pokłon/ y proſząc cze=
11:
goś od niego.

werset: 21A on iey rzekł: Czego chceſz?Rzekłá
12:
mu: Rzecz áby śiedźieli ći dwá ſynowie moi/ ieden
13:
po práwicy twoiey/ á drugi po lewicy w kroleſtwie
14:
twoim.

werset: 22A Ieſus odpowiedáiąc/ rzekł: Niewiećie
15:
czego prośićie. Możećież " pić kielich/ ktory ia będę
" To ieſt, ćierpieć mękę, ktorą ia mam ćierpieć. Toż rozumiey y o krzćie
pił *? Rzekli mu: Możemy.
* y krztem ktorym ſię ia krzczę, być krzczeni.G.

werset: 23* Rzekł im: Kielichći
* Y G.

16:
moy pić będźiećie *: ále ſiedźieć po práwicy moiey y
* y krztem ktorym ſię ia krzczę, będziećie okrzczeni. G.

17:
po lewicy/ nie ieſt moiá rzecz dáć - wam'/ " ále' kto-
-G. S.
" iedno.

18:
rym ieſt zgotowano od oycá moiego. *

werset: 24
19:
A vſłyſzawſzy dźieśięć/ nie miło im było ná " onych
" To ieſt, że chćieli być nád inne przełożeni.

20:
dwu brátow.

werset: 25A Ieſus wezwał ich do ſiebie/ y
21:
rzekł: Wiećie iż kſiążętá narodow " pánuią nád nimi:
" przewodzą.G.
" á ktorzy więtſzy ſą'/ vżywáią zwierzchnośći nád ni=
" á wielcy.G.

22:
mi.

werset: 26Nie ták będźie miedzy wámi. ále ktobykolwiek
23:
miedzy wámi chćiał " więtſzym' być/ niech będźie ſługą
" wielkim.G.

24:
wáſzym:

werset: 27A ktoby miedy wámi chćiał pirwſzym być/
25:
niech będźie " ſługą' wáſzym.
" niewolnikiemG. L.

werset: 28iáko ſyn człowieczy
26:
nie przyſzedł áby mu ſłużono/ ále ſłużyć/ y dáć duſzę
27:
ſwą ná okup zá wielu. *

Záczá: 82
werset: 29A gdy oni wychodźili z Ierichá/ ſzłá zá nim rze=
28:
ſza wielka.

werset: 30A oto dwá ślepi ſiedzący przy drodze/
29:
vſłyſzawſzy iż Ieſus przechodźi/ záwołáli mowiąc:
30:
Zmiłuy ſię nád námi Pánie/ ſynu Dawidow.

werset: 31Lecz
rzeſza fuká=



strona: 84

Rozd: 20. według Máttheuſzá.84.
1:
rzeſza fukáłá ná nie/ áby milczeli. A oni bárźiéy wo=
2:
łáli mowiąc: Pánie/ zmiłuy ſię nád námi/ ſynu Da=
3:
widow.

werset: 32A Ieſus ſtánąwſzy záwołał ich/ y rzekł: Co
4:
chcećie ábym wam vczynił?

werset: 33Rzekli mu: Pánie/ á=
5:
by otworzone były oczy náſze.

werset: 34A Ieſus vlitowawſzy
6:
ſię ich/ dotknął oczu ich: á nátychmiaſt " przeyrzeli'
" przeyrzáły oczy ich.G.

7:
y ſzli zá nim.


8:
NAVKI Y PRZESTROGI.

9:
Bárzo ráno.) To wezwánie rozmáitych godzin/ znáczy wezwá=
10:
nie Zydow pierwſzego wieku świátá/ y pogánow oſtátniego wie=
11:
ku.
Bogkażdeowieku wzywa ludzi na służbę.
Nád to znáczy/ iż Bog wzywa pogánow do wiáry/ iednych
12:
rychley/ á drugich pozdniey: y ludźi z oſobná/ iednych w młodośći/
13:
drugich iuż doroſłych/ á niektorych w ſtárośći powoływa ná ſłu=
14:
żbę ſwoię.
15:
Wzięli káżdy po groſsu.) Ten groſz obiecány ieſtći żywot wie=
16:
czny; poſpolity wſzytkim/ ktorzy máią być zbáwieni. Wſzákże w
17:
tym iednym żywoćie ſą rożne ſtopnie chwały: iáko gwiazdá od
18:
gwiazdy ieſt iáſnośćią rożna. Augustinus de virgin: cap: 26.
Rożne zapłaty w iednym żywoćie wiecznym

19:
Szemráli przećiw goſpodarzowi.) Zydowſkie obyczáie opiſuie:
20:
ktorzy zayzrzeli pogánom łáſki powołánia y rowney zapłáty.
21:
Máło wybránych.) Ci ſą wybráni/ ktorzy nie wzgárdzili Bogá
22:
gdy ich wzywał: ále go wierząc náśládowáli. A vwierzyli pe=
23:
wnie z dobrey woley. Augustinus lib: 1. ad Simplie: quæst: 2.
Ktorzy wybrani.

24:
Nie moiá rzecz dáć wam.) To ieſt (iáko ś. Hieronym/ Chryſo=
25:
ſtom y Cyrillus wykłádáią) Nie przyſtoi mnie/ ktorym ieſt ſprá=
26:
wiedliwy y mądry/ dáć wam pirwſze śiedzenia/ przeto iżeśćie po=
27:
winowáći moi: ále tym ktorzy ie záſłużą. Bo ie tákim Oćiec od
28:
wieku z Synem y z Duchem ſwym ś. náznáczył. Tákby też poda=
29:
wcy vrzędow kośćielnych odpowiedáć mieli ſwym powinnym:
30:
Nie moiá rzecz dáć wam/ ále godnym/ ná ktorych to nádano.
Chriſtus nie patrzy na krew, ale na zasługi.

31:
Ale ktorym ieſt zgotowano.) Kroleſtwo niebieſkie tym ieſt zgo=
32:
towáne/ ktorzy go ſą godni/ y ktorzy ie dobrymi vczynkámi záſłu=
33:
guią.
Kroleſtwo niebieskie ktorym zgotowáne.
Bo iż Bog ieſt ſpráwiedliwy/ nie dáie kroleſtwá ſwego
34:
ládá komu oprocz względu zaſług: y owſzem áni go iednák o wſzyt=
35:
kim dáie: ále káżdemu według zaſług iego. A ták wſzytko zbáwie=
36:
nie ludzkie/ y nádzieiá chwały/ naprzod ná łáſce Bożey/ á zátym ná
37:
vczynkach y zaſługách náſzych záwiſłá. Chryſoſtom y Hieronym
38:
święty ná to mieyſce.
L 3Nie miło



strona: 85

Ewángeliey Rozd: 21.85.
1:
Nie miło im było.) Vczniowie (mowi Chryſoſtom ś.) poki łá=
2:
ſką Duchá ś. nie byli vtwierdzeni/ łácno ſię wzruſzáli o przełożeń=
3:
ſtwo towárzyſzow ſwoich. Lecz wźiąwſzy łáſkę/ więcey tákiemi
4:
nie byli: ále wſzędy Piotrowi zwierzchnośći y przodkowánia po=
5:
zwaláli. Chryſoſtomus in Matthæum.
Apostołowie poki niedoskoli.

6:
Nie ták będzie miedzy wámi.) Nie zákázuieć Pan tymi ſłowy
7:
zwierzchnośći y przełożeńſtwá ták duchownego iáko y świeckieo.
8:
Gdyż wſzelka zwierzchność ieſt od niego: ále pychy y okrućień=
9:
ſtwá przełożonym zákázuie/ á pokorę im wielce záleca.
Pan przełożenſtwá nie zákázuie.

10:
Iáko ſyn człowieczy.) Iáko Chriſtus y według człowieczeńſtwá
11:
był prawdziwie Pánem y Miſtrzem/ y głową Apoſtołow y nas
12:
wſzytkich/ choć on wſzytkim ſłużył: Ták też tymi ſłowy zákázuie py=
13:
chy y wynioſłośći/ á nie przełożeńſtwá áni zwierzchnośći/ ktora
14:
muśi być w kośćiele z poſtánowienia iego.
Christus był y panem y sługą.
rozdział: 21

15:
ROZDZIAL XXI.

16:
7 Chriſtus ná oślicy wiechawſzy do Ieruzalem. 12 Przedáiące
17:
wyrzuca z kośćiołá. 15 Dziatki chwalą Chriſtuſá. 19 Figá vſu=
18:
ſzona. 21 Moc wiáry y modlitwy. 22 Pytánie o ſwey władzey.
19:
23 Zbija pytániem o krzćie Ianowym. 31 Ktorzy czynią wolą
20:
Bożą. Celnicy y wſzetecznice. 33 Winnicá Boża/ Zydowie kto=
21:
rzy Chriſtuſá zábili. 42 Kámień węgielny. 43 Zydowie odrzu=
22:
ceni/ á Pogáni przyięći.
PIATA CZESC, ktora ma w ſobie on tydzien świętey męki iego w Ieruzalem.
Záczá: 83.
werset: 1
23:
A
Gdy ſię przybliżáli ku Ieruzalem/ y przyſzli do
24:
Bethphági do gory oliwney: tedy Ieſus po=
25:
ſłał dwu vczniow/

Ewángelia ná Kwietną Niedzielę.
werset: 2mowiąc im: Idźćie do
26:
miáſteczká ktore ieſt przećiwko wam/ á nátychmiaſt
27:
naydźiećie oślicę vwiązáną y oślę z nią: odwiązaw=
28:
ſzy/ przywiedźćie mi.

werset: 3A ieſliby wam kto co rzekł/ po=
29:
wiedzćie; iż Pan ich potrzebuie: á zárázem puśći ie.

werset: 4
30:
A to ſię ſtáło áby ſię wypełniło co ieſt powiedźiano
31:
przez proroká/ mowiącego:

werset: 5Powiedzćie " corce
" To ieſt, kośćiołowi Sionskiemu, abo ludowi Iſraelskiemu.

32:
Siońſkiey; Oto krol twoy idźie tobie ćichy/ y ſiedzą=
33:
cy ná oślicy y ná oślęćiu ſynu podiárzemney.

werset: 6Szed=
34:
ſzy tedy vczniowie/ vczynili iáko im był roſkazał Ie=
35:
ſus.

werset: 7Y przywiedli oślicę y oślę: y włożyli ná nie o=
dźienia ſwo=



strona: 86

Rozd: 21. według Máttheuſzá.86.
1:
dźienia ſwoie/ " y wſádźili go' ná nie.
" y wśiadł.G.

werset: 8A rzeſza bár=
2:
zo wielka ſłáli ſzáty ſwoie ná drodze: á drudzy obći=
3:
náli gáłązki z drzew/ y ná drodze ſłáli.

werset: 9A rzeſze ná=
4:
przod y ná zad idące wołáły mowiąc: Hoſánná ſy=
5:
nowi Dawidowemu: błogoſłáwiony ktory idźie w
6:
imię Páńſkie: Hoſánná ná wyſokośćiách. *

Evángelia we wtorek po pirwſzey Niedzieli poſtu.
werset: 10A gdy wiechał do Ieruzalem/ wzruſzyło ſię wſzyt=
7:
ko miáſto/ mowiąc: Ktoż to ieſt?

werset: 11A rzeſze mowiły:
8:
Ieſt to Ieſus Prorok/ z Názáretu Gálileyſkieo.

werset: 12Y
9:
wſzedł Ieſus do kośćiołá Bożego/ y wyrzucał wſzyt=
10:
kie ktorzy przedawáli y kupowáli w kośćiele: á ſtoły
11:
" bánkierzow/ y ſtoły tych ktorzy przedawáli gołębie
" ábo tych co pieniądzmi hándluią.

12:
poprzewracał:

werset: 13y rzekł im: Nápiſano ieſt; Dom
13:
moy/ dom modlitwy názwan będźie: á wyśćie gi v=
14:
czynili iáſkinią zboycow.

werset: 14Y przyſtąpili k niemu śle=
15:
pi/ y chromi w kośćiele: y vzdrowił ie.

werset: 15A widząc
16:
Arcykápłani y Doktorowie dźiwy ktore czynił/ y dźie=
17:
ći wołáiące w kośćiele/ y mowiące; Hoſánná ſynowi
18:
Dawidowemu: rozgniewáli ſię/

werset: 16y rzekli mu: Sły=
19:
ſzyſz co ći mowią? A Ieſus rzekł im: Y owſzem.
20:
nie czytáliśćie nigdy; Iż z vſt niemowiątek y ſących
21:
wykonałeś chwałę?

werset: 17A opuśćiwſzy ie/ wyſzedł precz
22:
z miáſtá do Bethániey: y támże nocował.

Záczá: 84
werset: 18
23:
A ráno wracáiąc ſię do miáſtá/ łáknął.

werset: 19A vy=
24:
rzawſzy iedno figowe drzewo przy drodze/ przyſzedł k
25:
niemu: y nie nálazł nic ná nim iedno tylko liśćie/ y
26:
rzekł mu: Niechay ſię więcey z ćiebie owoc nie rodźi
27:
ná wieki. Y vſchłá zárázem oná figá.

werset: 20A vyrzawſzy
28:
vczniowie dźiwowáli ſię/ mowiąc: Iákoć nátych=
29:
miaſt vſchłá *!

* figá.G.
werset: 21A odpowiedáiąc Ieſus/ rzekł im:
30:
Záprawdę powiedam wam; ieſlibyśćie mieli wiárę/
31:
á nie wątpilibyśćie/ nie tylko to z figowym drzewem
32:
vczynićie/ ále też gdybyśćie tey gorze rzekli/ Pod=
33:
nieś ſię á rzuć ſię w morze: ſtánie ſię.

werset: 22y wſzytko o
cobyśćie



strona: 87

Ewángeliey Rozd: 21.87.
1:
cobyśćie prośili w modlitwie wierząc/ weźmiećie.

Záczá: 85.
werset: 23
2:
A gdy przyſzedł do kośćiołá/ przyſtąpili k niemu
3:
gdy vczył Arcykápłani y ſtárſzy z ludu/ mowiąc:
4:
Ktorą mocą to czyniſz? á ktoć dał tę władzą?

werset: 24Od=
5:
powiedáiąc Ieſus rzekł im: Spytam ia też was " o
" o iedno słowo.G.Hebráiſm

6:
iedną rzecz': ktorą ieſli mi powiećie/ ia też wam po=
7:
wiem ktorą mocą to czynię.

werset: 25" Krzeſt Ianow ſkąd
8:
był? z niebá/ czyli z ludźi? A oni myślili ſámi w ſo=
" To ieſt, czyią mocą Ian krzćił Bożą, czyli ludzką?

9:
bie/ mowiąc:

werset: 26Ieſli powiemy z niebá/ rzecze nam/
10:
Czemużeśćie mu tedy nie vwierzyli? Ieſli záś po=
11:
wiemy z ludźi/ boimy ſię rzeſze. bo wſzyścy " máią'
" mieli.N. L.
Ianá zá Proroká.

werset: 27Y odpowiedáiąc Ieſuſowi/ rze=
12:
kli: Niewiemy. Rzekł im też on: A ia też wam nie
13:
powiem ktorą mocą to czynię.

Záczá: 86
werset: 28
14:
Y coż ſię wam zda? Niektory człowiek miał dwu
15:
ſynu: y przyſzedſzy do pierwſzego/ rzekł: Synu/ idź
16:
rob dźiś ná winnicy moiey.

werset: 29A on odpowiedáiąc
17:
rzekł: Niechcę. Ale potym vpámiętawſzy ſię/ poſzedł.

werset: 30
18:
A przyſzedſzy do drugiego/ rzekł tákież. A on odpo=
19:
wiedáiąc/ rzekł: " Idę pánie'/ á nie ſzedł.
" Ia Pánie.G.to ieſt, vczynię Pánie Hebr.

werset: 31ktoryż z
20:
tych dwu vczynił wolą oycowſką? Rzekli mu: Pier=
21:
wſzy. Powiedźiał im Ieſus: Záprawdę powiedam
22:
wam/ iż celnicy y wſzetecznice vprzedzáią was do
23:
kroleſtwá Bożego.

werset: 32Abowiem przyſzedł do was Ian
24:
drogą ſpráwiedliwośći: á nie vwierzyliśćie mu. cel=
25:
nicy záś y wſzetecznice vwierzyły mu: á wy widząc á=
26:
niśćie ſię vpámiętáli nápoty ábyśćie mu vwierzyli.

Záczá: 87
Ewángelia w Piątek po 2. Niedz: poſtu. G.
werset: 33
27:
Drugiey przypowieśći ſłuchayćie: Był niktory
28:
człowiek goſpodarz ktory náſádźił winnicę/ y płotem
29:
ią ogrodźił/ y wkopał w niey práſę/ y zbudował
30:
wieżę/ y náiął ią oraczom: y odiechał precz.

werset: 34A gdy
31:
ſię przybliżył czás owocow/ poſłał ſługi ſwe do onych
32:
oraczow/ áby odebráli owoce " iego.

" ábo iey. to ieſt winnice.
werset: 35A oracze poi=
33:
mawſzy ſługi iego/ iednego vbili/ drugiego zámordo=
wáli/



strona: 88

Rozd: 21. według Máttheuſzá.88.
1:
wáli/ drugiego záś vkámionowáli.

werset: 36Záſię poſłał
2:
inſzych ſług więcey niżli pierwſzych: y tákże im vczy=
3:
nili.

werset: 37A náoſtátek poſłał do nich ſyná ſwego/ mo=
4:
wiąc: Będą ſię wſtydáć ſyná mego.

werset: 38A oracze vy=
5:
rzawſzy ſyná/ mowili miedzy ſobą: Tenći ieſt dźie=
6:
dźic/ podźćie/ zábiymy go/ á " otrzymamy' dźiedźictwo
" pośiądzmy.G.

7:
iego.

werset: 39Y poimawſzy go wyrzućili precz z winnice/
8:
y zámordowáli.

werset: 40Gdy tedy przyidźie pan winnice/
9:
co vczyni oraczom onym?

werset: 41Rzekli mu: Złe zle po=
10:
tráći: á winnicę - ſwą' naymie inſzym oraczom/ kto=
-G.

11:
rzy oddádzą mu owoc czáſow ſwoich.

Záczá: 88
werset: 42
12:
Rzekł im IEſus: Nie czytáliśćie nigdy w pi=
13:
śmiech: Kámień ktory odrzućili buduiący/ ten ſię
14:
sſtał głową węgielną. Od Pánáć ſię to sſtáło: y dźi=
15:
wno ieſt w oczách náſzych?

werset: 43Przetoż powiedam
16:
wam/ iż będźie odięte od was kroleſtwo Boże/ y bę=
17:
dźie dáne narodowi czyniącemu owoce " iego.

" rozumiey owoce krolestwá, nie Bogá.
werset: 44A
18:
kto pádnie ná ten kámień/ będźie ſkruſzon: á ná ko=
19:
goby vpadł/ zetrze go.

werset: 45A vſłyſzawſzy árcykápłani
20:
y Pháryzeuſzowie przypowieśći iego: poználi iż
21:
o nich mowił.

werset: 46A ſzukáiąc iákoby go poimáli/ bali ſię
22:
rzeſze: ponieważ go iáko proroká mieli. *


23:
NAVKI Y PRZESTROGI.

24:
A nátychmiaſt naydziećie. ) Pan Chriſtus Bozką mocą ſwą/ y
25:
wiedział gdzie były te bydlętá/ choć tám przy nich nie był; y roſka=
26:
zał iáko Pan áby mu ie przywiedziono/ choćia były cudze.
Boſtwo Chriſtuſowo.

27:
Oślicę y oślę.) Oślicá pod iárzmem/ znáczy Zydy pod zakonem/
28:
y pod poſłuſzeńſtwem Páná Bogá ſwego: ktorzy byli ſtárym y
29:
dawnym ludem iego.
Oślicá y oślę co znáczyły.
Lecz młody zrzebiec/ ná ktorym napirwey
30:
Chriſtus śiedział/ znáczy pogány ieſzcze dzikie y nieobiezdżone:
31:
ktorzy dopiero teraz mieli być wezwáni do wiáry/ y ná przyięćie
32:
iárzmá Páńſkiego. Y przetoż trzey drudzy Ewángeliſtowie/ kto=
33:
rzy naywięcey dla Pogánow piſáli/ niewſpomináią oślice/ ie=
34:
dno ſámo oślę.
35:
Słáli ſsáty ſwoie.)
Proceſsie.
Te poſługi ku poczćiwośći Páná náſzego v=
Mczynione/



strona: 89

Ewangeliey Rozd: 21.89.
1:
czynione/ bez pochyby bárzo mu wdzięczne były. Przetoż ná pá=
2:
miątkę tryumphu tego/ kośćioł co rok wznawia podobne Cere=
3:
monie/ ná proceſſyey vroczyſtey Niedziele kwietney/ ku chwale Ch=
4:
riſtuſowey. Podobną cześć/ chwałę y poſługę czyni mu też kośćioł
5:
ná innych wſzytkich proceſſyách z ś. Sákrámentem/ ktore bez wąt=
6:
pienia nie mniey mu ſą wdzięczne/ y przyiemne.
7:
Hoſanna.) To ieſt: Zbaw proſzę ſyná Dáwidowego/ ná kro=
8:
leſtwo ſwoie iádącego. Błogoſłáwiony krol nam od Bogá ze=
9:
ſłány. Zbaw proſzę/ o ty ktory mieſzkaſz ná wyſokośćiách.
Hoſánná we Mſsą przecz powtarzáią.
Drudzy
10:
ták wykłádáią: Hoſanna, to ieſt gáłązki ábo roſzczki ſynowi Da
11:
widowemu: iákie naſzáli Zydzi w święto Kuczek ábo Namio=
12:
tow ku czći Bogu ſámemu. Vide Baronium. A te ſłowá weſołe=
13:
go wołánia/ y głoſu tryumphuiących/ y ráduiących ſię z przyſzćia
14:
Páná náſzego/ kośćioł święty vſtáwicznie powtarza we Mſzey
15:
świętey przez kápłaná w oſobie wſzytkich ludzi wiernych/ przed ſá=
16:
mym poświęceniem y podnoſzeniem ś. Sákrámentu. Czym po
17:
kázuie rádość/ y weſele z przyſzćia ná świát náſzego zbáwićielá.
18:
Dom modlitwy.) Obácz/ iż tu (z proroctwá Izáiaſzowego) z
19:
wierzchnią ofiárę modlitwą názywa. Bo mowi o kośćiele/ kto
20:
ry nawięcey dla ofiáry był zbudowány.
Ofiárá zwierzchnia modlitwą názwána.

21:
Z vſt niemowiątek.) Iáko te modlitwy dziatek/ pochodzące z
22:
nátchnienia Duchá świętego/ były wdzięczne y przyiemne Bogu:
23:
Ták y teraz śpiewánia/ modlitwy/ w kośćiele dziatek y proſtacz=
24:
kow/ z nabożnego ſercá wypuſzczone/ choć ich czáſem y ſámi nie
25:
rozumieią/ wdzięczne ſą Pánu Chriſtuſowi.
Modlitwy proſtaczkow P. Bogu wdzięczne.

26:
A vyzrzawſsy iedno figowe drzewo.) Figá tá máiąca doſyć liś=
27:
ćia/ ále bez owocu; znáczyłá Zydy máiące ſłowá zakonu/ ále nie
28:
owoce. Augustinus de verbis Domini, ſermone 44.
29:
Wierząc wezmiećie.) Względem niegodnośći náſzey/ y rzeczy o
30:
ktorą prośimy (gdyż niewiemy ieſli nam będzie pożyteczna) ſłu
31:
ſznie modląc ſię wątpić możemy/ ieſli ią otrzymamy ábo nie.
W modlitwie iáką wiárę mieć mamy.
Ale
32:
z ſtrony Bożey mamy mocno wierzyć/ y namniey nie wątpić/ że y
33:
może y chce nas wyſłucháć/ ieſli my godni będziemy/ á ieſli to o co
34:
prośimy nam będzie pożyteczno: y przetoż v Márká ś. ták czyta=
35:
my: Mieyćie wiárę Bożą.
36:
Ktorą mocą to czyniſs.) Odſzczepieńcy doſyć hárdzie rownáią
37:
ſię w tym Pánu Chriſtuſowi / że ich tákież pytamy: Czyią mocą ka=
38:
żą/ ábo kto ich poſłał?
Odſsczepiency rownáią ſię P. Christuſowi.
Ale kiedy ná to pytánie ták zupełnie y do=
39:
ſtátecznie odpowiedzą/ iáko P. Chriſtus vczynił: pokázuiąc tro=
40:
iákim świádectwem/ Ianowym/ Oycowſkim z niebá/ y właſny=
mi cudámi



strona: 90

Rozd: 22. według Máttheuſzá.90.
1:
mi cudámi ktore czynił/ że go Oćiec poſłał/ tedy będą mogli być
2:
wymowieni. Lecz poki tego nie vczynią/ zá te ich mieć mamy/ ná
3:
ktore ſię P. Bog v prorokow ſkárży/ że ich nie poſłał á oni bieżeli.
4:
Rzekł do pierwſsego.) Ten pierwſzy ſyn znáczy pogány. Iż Po=
5:
gańſtwo pierwey było/ niżli był oſobnie wybrány lud Zydowſki.
Pierwſsy ſyn.
rozdział: 22

6:
ROZDZIAL XXII.

7:
2 Podobieńſtwo o godziech. 9 Powołánie Pogánow. 11 Odzie=
8:
nie weſela. 17 Czynſz Ceſárzowi. 23 Sáduceuſzowie o zmartwych=
9:
wſtániu Chriſtuſá pytáią. 32 Bog Bogiem żywych. 36 Wielkie
10:
przykazánie zakonu. 41 Pyta Chriſtus Pháryzeuſzow o Meſſiaſzu.
Záczá: 89
Ewáng: Niedziele 19. po Swiątkách.
werset: 1
11:
A
" Odpowiedáiąc IEſus/ mowił im záſię przez
" to ieſt, zácząwſzy rzecz, ábo záczynáiąc. Hebr.

12:
przypowieśći/ rzekąc.

werset: 2Przypodobáne ieſt kro
13:
leſtwo niebieſkie człowiekowi krolowi/ ktory
14:
ſpráwił gody małżeńſkie ſynowi ſwemu.

werset: 3Y poſłał
15:
ſługi ſwoie wzywáć záproſzonych ná gody: á niech=
16:
ćieli przyść.

werset: 4Záſię poſłał inſze ſługi/ mowiąc: Po=
17:
wiedzćie záproſzonym/ Otom obiad moy nágotował:
18:
woły moie y karmne rzeczy ſą pobite/ y wſzytko goto=
19:
wo: podźćie ná gody.

werset: 5A oni zániedbawſzy odeſzli/
20:
ieden do wśi ſwoiey: á drugi do kupiectwá ſwego:

werset: 6
21:
á drudzy poimawſzy ſługi iego/ zelżyli y pobili.

werset: 7A
22:
vſłyſzawſzy krol */ rozgniewał ſię: y poſławſzy woyſká
* on.G.

23:
ſwe/ wytráćił one morderze/ y miáſto ich ſpalił.

werset: 8Te=
24:
dy rzekł ſłużebnikom ſwoim: Godyć ſą gotowe: lecz
25:
záproſzeni nie byli godnemi.

werset: 9A przeto idźćie ná roz=
26:
ſtánie drog: á ktorychkolwiek naydźiećie/ wzowćie
27:
ná weſele.

werset: 10Y wyſzedſzy ſłudzy iego ná drogi/ zebrá=
28:
li wſzytki ktore náleźli/ " złe y dobre: y nápełnione ſą
" Oto y zli ſą w kośćiele; á nie ſámi dobrzy.

29:
gody śiedzącemi.

werset: 11A wſzedſzy krol áby oglądał śie=
30:
dzące/ obaczył tám człowieká nie odźianego odźie=
31:
nim " weſela

" godowym, ábo godom przyſtoynym.
werset: 12Y rzekł mu: Przyiaćielu/ iákoś tu w=
32:
ſzedł nie máiąc odźienia weſela? A on zámilknął.

werset: 13
33:
Tedy rzekł krol ſługom: Związawſzy ręce y nogi
34:
iego */ wrzuććie go w ćięmnośći zewnętrzne: tám
* wezmićie go y.G
M 2będźie



strona: 91

Ewangeliey Rozd: 22.91.
1:
będźie płácz y zgrzytánie zębow.

werset: 14Abowiem wiele
2:
ieſt wezwánych/ lecz máło wybránych. *

Záczá: 90
Ewáng: Niedziele 22. po Swiątkách.
werset: 15
3:
Tedy odſzedſzy Pháryzeuſzowie/ rádźili ſię iáko=
4:
by go podchwyćili w mowie.

werset: 16Y poſłáli mu vcznie
5:
ſwoie z Herodyany/ mowiąc: Náuczyćielu/ wiemy
6:
iżeś ieſt prawdźiwy/ y drogi Bożey w prawdźie náu=
7:
czaſz/ á niedbaſz ni ná kogo. ábowiem nie oglądaſz
8:
ſię ná oſobę ludzką.

werset: 17Powiedzże nam tedy coć ſię
9:
zda/ godźili ſię dáć czynſz Ceſárzowi/ czyli nie?

werset: 18A
10:
Ieſus poznawſzy złość ich/ rzekł: Czemu mię kuśićie
11:
obłudnicy?

werset: 19Pokażćie mi monetę czynſzową. A oni
12:
mu przynieśli " groſz.

" Denariꝰ. pátrz wyzſsey Rozdz: 17. 24.
werset: 20y rzekł im - Ieſus': Czyi ieſt ten
-G.

13:
obraz/ y napis?

werset: 21Rzekli mu/ Ceſárſki. Tedy powie
14:
dźiał im: Więc oddawayćie Ceſárzowi/ co ieſt Ce-
15:
ſárſkiego: á Bogu/ co ieſt Bożego. *

Záczá: 91.
werset: 22
16:
A vſłyſzawſzy dźiwowáli ſię/ y opuśćiwſzy go odeſzli.

werset: 23
17:
Dniá onego przyſzli k niemu Sáduceuſzowie/ kto
18:
rzy powiedáią iż nie máſz zmartwychwſtánia: y py-
19:
táli go/

werset: 24mowiąc: Náuczyćielu/ Moyzeſz rzekł/ Ie-
20:
ſliby kto vmárł nie máiąc dźiatek/ niech brát iego
21:
poymie żonę iego/ y wzbudźi naśienie brátu ſwemu.

werset: 25Otoż było śiedm bráćiey v nas: á pierwſzy ożeniw=
22:
ſzy ſię vmárł: á nie máiąc potomſtwá/ zoſtáwił żonę
23:
ſwoię brátu ſwemu.

werset: 26Tákże też wtory y trzeći áż
24:
do " śiodmego'.

" ſiedmi.G.
werset: 27A náoſtátek po wſzytkich vmárłá
25:
też y żoná.

werset: 28W zmartwychwſtániu tedy ktoregoż
26:
z onych śiedmi będźie żoná? gdyż ią wſzyścy mieli.

werset: 29
27:
A odpowiedáiąc IEſus/ rzekł im: Błądźićie/ nie
28:
rozumieiąc piſm/ áni mocy Bożey.

werset: 30Abowiem w
29:
zmartwychwſtániu áni ſię żenią/ áni zá mąż idą: ále
30:
ſą iáko ániołowie Boży w niebie.

werset: 31A o powſtániu
31:
vmárłych nie czytáliśćie co wam powiedźiano ieſt
32:
od Bogá mowiącego:

werset: 32Iam ieſt Bog Abráámow/
33:
y Bog Iſáákow/ y Bog Iákobow? Nie ieſtći Bog
Bogiem



strona: 92

Rozdz: 22. według Máttheuſzá.92.
1:
Bogiem vmárłych/ ále żywych.

werset: 33A vſłyſzawſzy rze=
2:
ſze/ zdumiewáły ſię ná náukę iego.

Záczá: 92
Ewáng: Niedziele 17. po Swiątkach.
werset: 34
3:
A vſłyſzawſzy Pháryzeuſzowie iż vſtá záwárł Sá
4:
duceuſzom/ zeſzli ſię ſpołu:

werset: 35y zopytał go ieden z nich
5:
zakonny Doktor/ kuſząc go *:

* y mowiąc.G.
werset: 36Náuczyćielu/ ktore
6:
ieſt " wielkie przykazánie w zakonie?
" nawiętſse. Heb

werset: 37Rzekł mu Ie=
7:
ſus: " Będźieſz miłował' Páná Bogá twego ze w
" Miłuy. Hebr.

8:
ſzytkiego ſercá twego/ y ze wſzytkiey duſze twoiey/ y
9:
ze wſzytkiey myśli twoiey.

werset: 38Toć ieſt nawiętſze y pier
10:
wſze przykazánie.

werset: 39A wtore podobne ieſt temu: Bę=
11:
dźieſz miłował bliźniego twego iáko ſámego śiebie.

werset: 40
12:
Ná tym dwoygu przykazániu wſzytek zakon y pro=
13:
rocy záwiſnęli.

werset: 41A gdy ſię Pháryzeuſzowie zebráli/
14:
ſpytał ich Ieſus.

werset: 42mowiąc: Co ſię wam zda o Chri=
15:
ſtuśie? czyi ieſt ſyn? Rzekli mu/ Dawidow.

werset: 43Rzekł
16:
im: Iákoż tedy Dawid w Duchu zowie go Pánem/
17:
mowiąc:

werset: 44Rzekł Pan Pánu memu/ śiedź po prá=
18:
wicy moiey/ áż położę nieprzyiaćioły twoie podnoż=
19:
kiem nog twoich?

werset: 45Ieſli tedy Dawid zowie go Pá=
20:
nem: iákoż ieſt ſynem iego?

werset: 46A żaden nie mogł mu
21:
odpowiedźieć ſłowá: áni śmiał żaden od onego dniá
22:
niocz go więcey pytáć. *


23:
NAVKI Y PRZESTROGI.

24:
Spráwił gody małżenskie.) Tedy Bog Oćiec ſynowi ſwemu
25:
gody ſpráwił/ kiedy w żywoćie Pánieńſkim Boſtwo iego z człowie=
26:
czeńſtwem złączył: ábo ráczey/ gdy mu przez przyięćie człowieczeń=
27:
ſtwá kośćioł święty dał zá oblubienicę. Gregorius homil: 38.
Gody ſyná Bożego.

28:
Ieden do wśi.) Ci ktorzy ſię niechcą náwroćić do iednośći wiá=
29:
ry/ podobne wymowki przynoſzą/ względow y przekaz świeckich.
30:
Ktore ich przed ſądem Páńſkim namniey nie wymowią.
Wymowki niewiernych.

31:
Odzieniem weſela.) Przez odzienie weſela/ ieſtći miłość á dobre
32:
vczynki. Ten tedy wchodzi ná gody/ ále bez ſzáty godowney; kto=
33:
ry będąc w kośćiele wiárę ma/ lecz miłośći nie ma. Stąd też ma=
34:
my/ że nieſámi wybráni należą do kośćiołá (iáko odſzczepieńcy
35:
vczą) Bo wiele ieſt wezwánych/ lecz máło wybránych.
Szátá ſwádziebna, miłość.
Nie ſámi wybráni ſą w kośćiele.
M 3Ceſárzo=



strona: 93

Ewangeliey Rozd: 22.93.
1:
Ceſárzowi co ieſt Ceſárskiego.) Ceſárzowi cyńſz y pobor; á Bo=
2:
gu dzieśięćiny y ofiáry. Hieronym ná to mieyſce. August: 50. ho=
3:
milia homil: 48. Lecz gdy świecki vrząd przywłaſzcza ſobie to
4:
co nie ieſt iego (iáko rozſądek o wierze) y wtrąca ſię w vrzędy ko=
5:
śćielne ztedy go poddáni ſłucháć nie powinni.
Rożność vrzędu świeckiego od duchownego.
O czym Atháná=
6:
zyuſz przywodzi te pámięći godne ſłowá z liſtu onego wielkiego y
7:
ſławnego biſkupá Hoſiuſá Kordubeńſkiego do Conſtáncyuſá Ce=
8:
ſárzá Aryaná. Przeſtań proſzę/ á pámiętay iżeś śmiertelny: boy
9:
ſię dniá ſądnego/ záchoway ſię ná on dzień czyſtym/ nie wdaway
10:
ſię w rzeczy kośćielne: áni nam w tey mierze roſkázuy/ ále ſię ráczey
11:
vcz od nas. Tobie Bog poruczył Ceſárſtwo; á nam zwierzył co
12:
ieſt kośćielnego. A iáko ten ktory ſię twoiey zwierzchnośći ſprze=
13:
ćiwia/ Bogu ſię ſprzećiwia: ták ſię y ty ſtrzeż/ ábyś ćiągnąc do
14:
śiebie to co ieſt kośćielnego/ nie był winien wielkiego grzechu. Ná=
15:
piſano ieſt: Dawayćie Ceſárzowi co ieſt Ceſárſkiego/ á Bogu co
16:
ieſt Bożego. Ani tedy nam kápłanom nie godzi ſię wdáwáć w
17:
twe vrzędy: áni ty Ceſárzu nie maſz mocy ná rzeczy Bogu poświę=
18:
cone y vrzędy kośćielne. Tákżeć y Ambroży ś. Wálentynianowi
19:
Ceſárzowi (ktory/ zá rádą niezbożną Iuſtiny mátki ſwey Ariánki/
20:
żądał áby Ambroży ś. w Medyolanie pozwolił ieden kośćioł A=
21:
rianom) odpowiedział: Oddawamy Ceſárzowi co ieſt Ceſárſkieo/
22:
á Bogu co ieſt Bożego.
Swiecki vrząd nie ma ſię wdáwáć w kośćielne ſpráwy.
Pobor ieſt Ceſárſki/ y tego mu nie zbra=
23:
niamy: Lecz kościoł ieſt Boży/ á przetoż nie ma być dan Ceſárzo=
24:
wi: iż kośćioł Boży nie może być regimentowi Ceſárſkiemu pod=
25:
dány. Co my iśćie nie ku zelżywośći/ ále owſzem ku poczćiwośći
26:
Ceſárſkiey mowimy.
Kosćioły Kátholickie nie máią być hæretykom pozwaláne.
Bo coż może być poczćiwſzego Ceſárzowi/
27:
iáko że go zową ſynem kośćielnym? Abowiem dobry Ceſarz ieſt
28:
w kośćiele/ á nie nád kośćiołem. Ambroſius lib: S. Epistolarum
29:
Oratione de Baſilic: trąd.
30:

31:
Ale ſą iáko ániołowie.) Stąd to mamy/ iż ſtan pánieńſki y bez=
32:
żeńſki/ ieſt żywot ánielſki w ſkázitelnym ćiele. Baſil: de Virginit.
Stan bezżenski ieſt ſtan ánielski.

33:
Nie ieſt Bogiem vmárłych.)
Swięći nie vmárli.
Hieronym ś. ſtrofuie Vigiláncyu=
34:
ſá Hæretyká/ á w nim te dziśieyſze diſcypuły iego/ ktorzy czći y ch=
35:
wały świętym vwłaczáią/ vmyślnie ie vmárłymi zowiąc.
36:
Ná tym dwoygu przykazániu.)
Nie ſámá wiárá zbawia.
Stąd iáſna ieſt/ iż nie wſzytko
37:
záwiſło ná wierze (ácz wiárá ieſt pirwſzym fundámentem) ále wię=
38:
cey ná miłośći Bogá y blizniego/ ktora ieſt ſummá y wypełnienie
39:
zakonu y Prorokow. Bo kto miłuie blizniego/ ten wſzyſtek zakon
40:
wypełnił.
Rozdźiał



strona: 94

Rozd: 23. według Máttheuſzá.94.
rozdział: 23
1:
ROZDZIAL XXIII.

2:
1 Siedzących ná ſtolicy Moyzeſzowey roſkazánia ſłucháć każe/
3:
ále vczynkow ich nie náśládowáć. 4 Opiſuie ich pokrytość y cz=
4:
ći prágnienie. 8 A vczniow ſwych pokory náucza. 13 Pháryze=
5:
uſzom rozmáitą Biádę opowieda/ dla ich niezbożnośći. 37 Ie=
6:
rozolimie grozi/ y vpádek iey opowieda.
Záczá: 93.
Ewáng: we wtorek po 2. Niedzieli Poſtu.
werset: 1
7:
T
Edy Ieſus mowił do rzeſze/ y do vczniow ſwo
8:
ich/

werset: 2rzekąc: Ná ſtolicy Moyzeſzowey vſie=
9:
dli Doktorowie y Pháryzeuſzowie.

werset: 3Wſzyt=
10:
ko tedy cokolwiek wam roſkażą */ záchowywayćie y
* záchowywáć.G. S.

11:
czyńćie: ále wedle vczynkow ich nie czyńćie. Abo=
12:
wiem mowią á nie czynią.

werset: 4Bo wiążą brzemio=
13:
ná ćięſzkie y trudne ku noſzeniu/ y kłádą ná plecy lu=
14:
dzkie: á pálcem ſwym niechcą ſię ich ruſzyć.

werset: 6A w=
15:
ſzytkie ſpráwy ſwe czynią/ áby byli widźiáni od lu=
16:
dźi. Abowiem rozſzerzáią bramy ſwe/ y roſpuſzczáią
17:
kráie *.

* płaſzczow ſwoich.G.
werset: 6Miłuią też pierwſze śiedzenia ná wiecze=
18:
rzách/ y pierwſze ſtolice w bożnicách/

werset: 7á ná rynku
19:
pozdrawiánia/ á iżby ie ludźie zwáli " Rábbinámi:

" Rabbi, to ieſt Miſtrzu, ábo Náuczyćielu.
werset: 8
20:
Ale wy nie dayćie ſię zwáć Rábbinámi: ábowiem
21:
ieden ieſt náuczyćiel wáſz */ á wy wſzyſcy ieſteśćie bráćia.
* Chriſtus.G.

werset: 9Ani zowćie ſobie oycá ná źiemi: ábowiem
22:
ieden ieſt oćiec wáſz/ ktory ieſt w niebieśiech.

werset: 10A=
23:
ni ſię dayćie zwáć náuczyćielmi: gdyż ieden ieſt náu=
24:
czyćiel wáſz/ Chriſtus.

werset: 11* Ktory ieſt więtſzy z was/ bę
25:
dźie ſługą wáſzym.
* LeczG.

werset: 12A ktoby ſię wywyżſzał/ będźie
26:
vniżon: á ktoby ſię vniżał/ będźie wywyżſzon. *

Záczá: 94
werset: 13
27:
A biádá wam Doktorowie y Pharyzeuſzowie o=
28:
błudni: iż zámykaćie kroleſtwo niebieſkie przed lu=
29:
dźmi. ábowiem wy nie wchodźićie: áni wchodzącym
30:
dopuſzczaćie wniść.

werset: 14- Biádá wam Doktorowie y
-10. L.

31:
Pháryzeuſzowie obłudni: iż wyiadaćie domy wdow/
32:
" długie modlitwy czyniąc': dla tego ſrożſzy ſąd od=
" pod pokrywką długiego modlenia.G.

33:
nieśiećie.

werset: 15Biádá wam Doktorowie y Pháryzeu=
ſzowie



strona: 95

Ewángeliey Rozd: 23.95.
1:
ſzowie obłudni: iż obchodźićie morze y źiemię/ ábyś=
2:
ćie vczynili iednego nowego Zydowiná: á gdy ſię ſtá=
3:
nie/ czynićie go ſynem potępienia dwá kroć więcey
4:
niż wy ſámi ieſteśćie.

werset: 16Biádá wam wodzowie ślepi/
5:
ktorzy mowićie; Ktobykolwiek przyśiągł ná kośćioł/
6:
nic to: ále ktoby przyśiągł ná złoto kośćielne/ ten wi=
7:
nien.

werset: 17Głupi y ślepi: ábowiem coż więtſzego ieſt/
8:
złoto/ czy kośćioł ktory poświąca złoto?

werset: 18A ktoby=
9:
kolwiek przyśiągł ná ołtarz/ nic to: lecz ktoby przy=
10:
śiągł ná dar ktory ieſt ná nim/ ten winien.

werset: 19* Sle=
11:
pi: ábowiem coż więtſzego ieſt/ dar/ czyli ołtarz kto=
* Głupi yK. G. S.

12:
ry poświąca dar?

werset: 20Kto tedy przyśięga ná ołtarz/
13:
przyśięga nań y ná wſzytko co ieſt ná nim.

werset: 21á ktokol=
14:
wiek przyśięga ná kośćioł/ przyśięgać nań/ y ná tego
15:
ktory w nim mieſzka.

werset: 22y kto przyśięga ná niebo/ przy
16:
śięga ná ſtolicę Bożą y ná tego ktory ná niey śiedźi.

Záczá: 95.
werset: 23
17:
Biádá wam Doktorowie y Pháryzeuſzowie o=
18:
błudni: iż dawaćie dźieśięćinę z miętki/ z ányżu/ y z
19:
kminu/ á opuśćiliśćie ważnieyſze rzeczy zakonne; ſąd/
20:
y miłośierdźie/ y wiárę. Toć było trzebá dźiáłáć/ á o=
21:
wego nie opuſzczáć.

werset: 24Wodzowie ślepi/ ktorzy prze=
22:
cadzaćie komorá/ á wielbłądá połykaćie.

werset: 25Biá=
23:
da wam Doktorowie y Pháryzeuſzowie obłudni: iż
24:
oczyśćiaćie kubek y miſę zwierzchu: á wewnątrz " peł
25:
ni ieſteśćie' drapieſtwá y plugáſtwá.
" pełne ſą.7. L. G. S.

werset: 26Pháryzeuſzu
26:
ślepy/ oczyść pierwey co ieſt wewnątrz kubká y miſy:
27:
áby y to co zewnątrz ieſt/ czyſtym ſię ſtáło.

werset: 27Biádá
28:
wam Doktorowie y Pháryzeuſzowie obłudni: iż ie=
29:
ſteśćie podobni grobom pobielánym/ ktore zwierz=
30:
chu zdádząć ſię piękne/ ále wewnątrz pełne ſą kośći
31:
vmárłych/ y wſzelákiey nieczyſtośći.

werset: 28Tákże y wy z=
32:
wierzchu ſię w prawdźie zdaćie ludźiom ſpráwiedli=
33:
wi: lecz wewnątrz pełni ieſteśćie obłudnośći y nie=
34:
práwośći.

Biádá wam



strona: 96

Rozd: 23. według Máttheuſzá.96.
Záczá: 96
werset: 29
1:
Biádá wam Doktorowie y Pháryzeuſzowie o=
2:
błudni: iż budmećie groby prorokow/ y zdobićie pá=
3:
miątki ſpráwiedliwych/

werset: 30y powiedaćie: Byſmy by=
4:
li zá czáſu oycow náſzych/ nie bylibyſmy towárzyſzmi
5:
ich we krwi prorokow.

werset: 31A ták świádczyćie ſámi o
6:
ſobie/ iż ieſteśćie ſynowie tych ktorzy Proroki pomor=
7:
dowáli.

werset: 32Wy też doſypćie miárki oycow wáſzych.

werset: 33
8:
Wężowie/ rodzáiu iáſzczorczy; iakoż vćieczećie
9:
przed ſądem potępienia?

Ewángelia ná dzień ś. Szczepaná.
werset: 34
10:
Przeto oto ia poſyłam do was Proroki y mędrce
11:
y Doktory/ á z nich niktore zábijećie y vkrzyżuiećie/ y z
12:
nich niktore vbiczuiećie w bożnicách wáſzych/ y bę=
13:
dźiećie prześládowáć od miáſtá do miáſtá:

werset: 35áby przy
14:
ſzłá ná was wſzytká krew ſpráwiedliwa ktora roźla=
15:
ná ieſt ná źiemi/ ode krwie Ablá ſpráwiedliwego
16:
áż do krwie Zácháryaſzá ſyná Báráchiaſzowego/ kto=
17:
regośćie zábili miedzy kośćiołem y ołtarzem.

werset: 36Zá=
18:
prawdę powiedam wam; * przyidźie to wſzytko ná
* żeć.G.

19:
ten narod.

werset: 37Ieruſálem/ Ieruſálem/ ktore zábijaſz
20:
Proroki/ y kámionuieſz te ktorzy do ćiebie ſą poſłáni.
21:
Ilekroć chćiałem zgromádźić ſyny twoie iáko ko=
22:
koſz kurczętá ſwoie pod ſkrzydłá zgromadza/ á " nie=
23:
chćiáłoś'?
" niechćieliśćie.4 L. G. S.

werset: 38Oto wam zoſtánie dom wáſz puſty.

werset: 39A
24:
bowiem powiedam wam/ nie vyrzyćie mię od tąd áż
25:
rzeczećie: Błogoſłáwiony ktory idźie w imię Páń=
26:
ſkie. *


27:
NAVKI Y PRZESTROGI.

28:
Ná ſtolicy Moyzeſsowey.) Pan Bog záchowuie prawdę Chrze=
29:
śćijáńſkiey wiáry ná ſtolicy Apoſtolſkiey Rzymſkiey (ktora ieſt
30:
nowy zakon/ ná mieyſce oney ſtárey ſtolice Moyzeſzowey) choćby
31:
też ći/ ktorzy ná niey śiedzą/ nagorſzymi y nagrzeſznieyſzymi byli.
32:
Y owſzem (iáko Auguſtin mowi) by też iáki zdraycá iáko Iudaſz
33:
śiedźiał ná ſtolicy Piotrá ś. nicby to przećię nie ſzkodziło niewin=
34:
nym Chrześćijánom/ ktorych opátruiąc Pan/ powiedzieć raczył o
35:
złych przełożonych:
Złość przełożonych nieſskodzi koścołowi.
Cokolwiek wam powiedzą/ záchowayćie y czyń=
Nćie: ále



strona: 97

Ewangeliey Rozd: 23.97.
1:
ćie: ále według vczynkow ich nie czyńćie. Aby nádzieiá wiernych
2:
byłá pewna/ ktora nie ná człowieku/ ále ná Bogu fundowána/ ni=
3:
gdy żadną burzą świętokrádzſkiego odſzczepieńſtwá nie może
4:
być wywrocona. To Auguſtin ś.
5:
Vśiedli Doktorowie.) Ci Doktorowie bylić kápłani ábo kśięża
6:
Zydowſcy/ w zakonie Moyzeſzowym dobrze biegli y vczeni: kto=
7:
rzy piſmá ś. wykłádáli. O ktorych maſz wyżſzey Rozdz: 2. 4.
Doktorowie.

8:
Cokolwiek wam roskażą.) Czemu ty odſzczepieńcze (Auguſtin ś.
9:
mowi) ſtolicę Apoſtolſką zowieſz ſtolicą záráżenia? Ieſli dla lu=
10:
dzi/ ktorzy iáko powiedaſz zakon opowiedáią/ á nie czynią go:
Hæretycy ſtolicę Rzymską zwáli ſtolicą pesilentiæ.
I=
11:
zali Pan Ieſus Chriſtus dla Pháryzeuſzow (o ktorych powiedział/
12:
Iż mowią ále nie czynią) ſtolicy ná ktorey śiedzieli iáką krzywdę
13:
vczynił? Izali oney ſtolice nie zálećił? y záchowawſzy część ſtolice/
14:
Pháryzeuſzow nie ſtrofował? Bo ták mowił: Ná ſtolicy Moyze=
15:
ſzowey śiedzą: Co powiedáią to czyńćie. To gdybyśćie wy Hære=
16:
tykowie baczyli/ tedybyśćie dla ludzi ktore ſławićie/ nie bluznili ſto
17:
lice Apoſtolſkiey ktoreyeśćie odſtąpili. Y niżey. Dla Pháryzeuſzow
18:
onych (z ktorymi nas nie z bácznośći ále ze złośći rownaćie) nie ro=
19:
ſkazał Pan opuśćić ſtolice Moyzeſzowey/ w ktorey iednák ſwoię fi=
20:
gurował: áby od świątośći ſtolice kto nie odſtępował/ áni dla
21:
złych páſterzow iednośći trzody nie tárgał. Augustinus contra lit:
22:
Petil: lib: 2. cap: 51. et 61.
Odſsczepiency BiskupyKáthol kierownáli z Phárizeuſsámi.

23:
Rozſserzáią bramy.) Te bramy Phylakteria były z pargáminu/
24:
ná ktorych dzieśięćioro Páńſkie przykazánie było nápiſáne:
Phylakteria.
ktore
25:
oni nośili ná czele/ y ná rámieniu: vdawáiąc ſię zá czynićiele za=
26:
konu. Hieronymus in Matthæm.
27:
Miluią pierwſse śiedzenia.)
Czći prágnący.
Nie gánić Pan zgołá wſzytkich/ kto=
28:
rzy ná pierwſzych mieścách śiadáią: ále tych/ ktorzy ſię pierwſzych
29:
mieśc domagáią/ y kocháią ſię w nich/ y gniewáią ſię gdy ſię komu
30:
inſzemu doſtáną. Owa gáni ſercá pyſzne y czći prágnące/ ktore w
31:
onych Pháryzeuſzách widział iáko Bog: y przetoż ie beſpiecznie
32:
mogł ſtrofowáć.
33:
Ieden ieſt Náuczyćiel wáſs.)
Ieden miſtrz w kośćiele Kátholickim.
W kośćiele powſzechnym ieden ieſt
34:
Miſtrz Pan náſz Ieſus Chriſtus: á pod nim ieden namiáſtek ie=
35:
go/ z ktorym wſzyſcy Kátholicy Doktorowie iedno ſą/ iż wſzyſcy ie=
36:
dnáko vczą.
V Hæretykow iest wiele miſtrzow.
Ale v Hæretykow tyle ieſt Miſtrzow/ ile Miniſtrow.
37:
Bo tám káżdy chce miſtrzem być: y ieden ták/ drugi inák vczy. A
38:
káżdy Arcykácerz chce być znan zá Miſtrzá od wſzytkich vczniow
39:
ſwoich. Arius ieſt Miſtrzem Arianow/ Luter Luteranow/ Kál=
40:
win Kálwiniſtow.
Ani ſię



strona: 98

Rozd: 23. według Máttheuſzá.98.
1:
Ani ſię dayćie zwáć náuczyćielmi.) Wikleff y inni Hæretykowie
2:
czáſow náſzych/ z tego mieścá chćieli zgánić promocye y tytuły Mi=
3:
ſtrzow y Doktorow w Akádemiách y ſzkołách zwyczáyne. Alećby
4:
tákże mogli zgánić y ś. Páwłá/ że ſię też názywa Miſtrzem y Do=
5:
ktorem Pogánow: y powieda/ iż záwżdy w kośćiele máią być Do=
6:
ktorowie. A ieſli im to wádzi/ iż ſię zakonnicy dopuſzczáią zwáć
7:
oycámi: czego ſię zda że tu Pan zákázuie: Tedyć pierwey muſzą
8:
zgłádzić imioná wſzytkich oycow ćieleſnych ná ziemi: y potępić
9:
ná świećie wſzytkie ludzie/ ktorzy rodzice ſwe oycámi zową: y Pá=
10:
włowi ś. błąd przypiſáć muſzą/ iż ſię názwał oycem Koryntczy=
11:
kow.
Miſtrzámi iáko ſię Pan názywáć zákázuie.
Lecz prawdziwie nic inſzego nie roſkázuie Pan tymi ſłowy/
12:
iedno áby ſię nikt nie czynił kácermiſtrzem/ to ieſt wodzem y her=
13:
ſtem iákichkolwiek ſekt/ kácerſtw/ y odſzczepieńſtw. Iáko Arius/
14:
Neſtorius/ Luter/ Kálwin/ Serwet/ vczynili.
15:
Biádá wam Doktorowie y Pháryzeuſsowie.) We wſzytkim tym
16:
ſtrofowániu pilnie obácz/ iż Pan Zbáwićiel náſz nigdy żadnego ká=
17:
płaná nie gánił/ áni ſtrofował dla ſtanu iego: to ieſt/ dla kápłáń=
18:
ſtwá/ y vrzędu iego. Ták iáko dziś Hæretykowie/ ſtan y vrząd
19:
kápłáńſki vmyślnie ſzkáluią: y ſtan Duchowny rownáiąc z Pháry=
20:
zeuſzámi/ ſámi śiebie czynią Apoſtołámi/ ieſli nie Chriſtuſámi. A=
21:
le przykrość tylko y wymyſły Pháryzeuſzow Pan ſtrofował.
Chriſtuskápłāskieostanu nie ſtrofuie.

22:
Długie modlitwy czyniąc.) Y tu Pan Pháryzeuſzow nie gáni prze
23:
ich vczynki dobre:
Nie vczynki dobre, ále prożną chwałę Pan ſtrofuie.
że ſię długo modlili/ że pogáńſtwo ná wiárę pra
24:
wdziwą náwracáli/ że groby Prorokow budowáli y przyochędażá
25:
li: ále ich ſtrofuie/ że to wſzytko czynili vmyſłem nie dobrym/ tylko
26:
dla prożney chwały: iáko ſię wyżſzey o pośćie y o iáłmużnie rzekło.
27:
Dwakroć więcey niż wy.) Ktorzy vczą iż doſyć ieſt ná wierze/
28:
tákie Chrześćijány czynią/ iákie Zydzi czynili nowe Zydowiny: to
29:
ieſt dwákroć gorſze á niżeli ſámi. August de fide et operib: cap: 26.
Hæretycy iákie vcznie czynią.

30:
Ołtarz poświąca dar.) Obácz/ iż dáry ná vżywánie y ochędo=
31:
ſtwo kośćiołá y ołtarzow ofiárowáne/ bywáią poświęcone przez
32:
oddánie Bogu/ y przez dotknienie ołtarzá y inych rzeczy świętych.
33:
Iáko y teraz kielichy y inne naczynia świętey ołtarzney ofiáry y
34:
naświętſzego Sákrámentu/ poświącáią ſię przez dotknienie ćiáłá
35:
y krwie Páńſkiey/ y przez ołtarz/ ná ktorym ćiáło y krew Páńſka
36:
bywa ſpráwowána. Przetoż ná to mieyſce Theophyláktus ták pi=
37:
ſze: W ſtárym zakonie Pan Chriſtus nie dopuſzcza/ áby dar był
38:
więtſzy niżli ołtarz: ále v nas ołtarz od dárow bywa poświęcony.
Rzeczy poświącánie.

39:
Ná tego ktory w nim mieſska.)
Przyśięgi ná Ewángelią y ná krzyż.
Stąd widziemy/ iż przyśięgi kto=
40:
re ſię dzieią przez ſtworzenie/ iáko przez Ewángelie/ przez krzyż/ y
N 2przez świę=



strona: 99

Ewángeliey Rozd: 24.99.
1:
przez święte/ śćiągáią ſię wſzytkie ku czći y ku chwale Bogá ſá=
2:
mego/ ktorego ieſt Ewángelia/ krzyż/ y święći.
3:
Lecz wewnątrz pełni.) Słuſznie Pan Chriſtus ták częſto y ták
4:
oſtro Pháryzeuſze mogł ſtrofowáć y káráć dla ich pokrytośći: iż
5:
znał ich ſercá y myśli.
Serc y myśli ludzkich poſądzáć nie mamy.
Lecz my ktorzy wnętrznośći ludzkich widzieć
6:
nie możemy/ nie mamy zwierzchnych vczynkow ludzkich zwáć po=
7:
krytośćią: ále ſądzić káżdego wedle tego/ co zwierzchu widzimy.
8:
Buduiećie groby.)
Grobow SS. budowánie dobre.
Nie przetoć Pan Chriſtus Zydy ſtrofuie/ iż o=
9:
chędażáli groby prorokow (gdyż y Chrześćijáni groby świętych
10:
Męczennikow w wielkiey záwſze vczćiwośći mieli/ iáko Hiero=
11:
nym ś. Auguſtin/ Chryſoſtom/ y wſzyſcy ſtárſzy Doktorowie ś=
12:
wiádczą) Ale iż nie náſládowáli tych ktorych groby ochędażali/
13:
ále owſzem onych ktorzy ie pomordowáli: prze co ſámi śiebie po=
14:
tępiáli. Hilarius, Hieronymus, Chryſoſtomus, Theophylactus in Mat=
15:
thæum. Ktemu iż widział iáko Bog/ że oni mieli nápełnić złość
16:
oycow ſwych/ w przelaniu krwie iego/ iáko ich przodkowie w
17:
przelaniu krwie prorockiey.
rozdział: 24

18:
ROZDZIAL XXIIII.

19:
2 y 15 Opowieda kośćiołá wywrocenie/ y ſpuſtoſzenie Zydow.
20:
5 y 24 Każe ſię wiárowáć zwodzićielow/ ktorzy w imię ieo przyść
21:
mieli. 6 y 29 Znáki dokończenia świátá. 12 Niepráwość. Mi=
22:
łość. 13 Wytrwáłość. 36 Dzień ſądny niewiádomy. 45 Sługá
23:
wierny. 48 Zły ſługá.
Zácz: 97.
werset: 1
24:
A
Wyſzedſzy Ieſus z kośćiołá/ poſzedł. Y przy=
25:
ſtąpili vczniowie iego/ áby mu vkazáli budo=
26:
wánie kośćielne.

werset: 2" A on odpowiedáiąc rzekł im: Widźićie to wſzytko'?
" A Ieſus im rzekł: Azaż nie widzićie tego wſsytkiego? G.

27:
im: Widźićie to wſzytko'? Záprawdę powiedam
28:
wam/ nie zoſtánie tu kámień ná kámieniu ktoryby
29:
nie był rozwálon.

Záczá: 98
Ewángelia o SS. Męczennikach.
werset: 3
30:
A gdy on śiedział ná gorze oliwney/ przyſtąpi=
31:
li k niemu oſobno vczniowie/ mowiąc: Powiedz nam
32:
kiedy ſię to sſtánie? á co zá znák przyſzćia twego/ y
33:
dokonánia świátá?

werset: 4A odpowiedáiąc Ieſus/ rzekł
34:
im: Pátrzćie áby was kto nie zwiodł.

werset: 5Abowiem
35:
wiele ich przyidźie w imię moie/ rzekąc: Iam ieſt
36:
Chriſtus: y wiele ich zwiodą.

werset: 6" Bo' vſłyſzyćie woy=
" A. G. S.
ny y wie=



strona: 100

Rozd: 24. według Máttheuſzá.100.
1:
ny y wieśći o woynách. Pártrzćieſz ábyśćie ſobą nie
2:
trwożyli. Boć ſię to muśi sſtáć: ále ieſzcze nie ieſt
3:
koniec.

werset: 7Abowiem powſtánie narod przećiwko na=
4:
rodowi/ y kroleſtwo przećiwko kroleſtwu: y będą
5:
mory/ y głody/ y drżenia źiemie " po mieścách'.

" mieyſcámi.
werset: 8A to
6:
wſzytko " ſą początki' boleśći.

" ieſt początek.G.
werset: 9Tedy podádzą was
7:
w vdręczenie/ y będą was zábijáć: y będźiećie niena=
8:
widzeni od wſzech narodow dla imienia mego.

werset: 10A
9:
tedy wiele ſię ich zgorſzy: á ieden drugiego wydádzą/
10:
y nienawidźieć będą.

werset: 11Y wiele fałſzywych prorokow
11:
powſtánie: y wielu zwiodą.

werset: 12A iż ſię rozmnoży nie=
12:
práwość: oźiębnie miłość wiela ludzi.

werset: 13A kto wy=
13:
trwa áż do końcá/ ten będźie zbáwion. *

Záczá: 99
werset: 14
14:
Y będźie przepowiádána tá Ewángelia krole=
15:
ſtwá po wſzytkiey źiemi/ ná świádectwo wſzytkim
16:
narodom. á tedy przyidźie koniec.

Ewángelia w Niedzielę oſtátnią przed Adwentem.
werset: 15
17:
Gdy tedy vyrzyćie " brzydkie ſpuſtoſzenie'/ ktore
" brzydkość ſpuſtoſsenia.G. L.Hebráiſm.

18:
ieſt przepowiedźiáne przez Dánielá Proroká/ ſtoią=
19:
ce ná mieścu świętym (kto czyta niech rozumie.)

werset: 16Tedy ktorzy ſą w Iudſkiey źiemi/ niech vćiekáią
20:
ná gory:

werset: 17á ktoby był ná domie/ niechay nie sſtępu=
21:
ie " áby co wźiął z domu ſwego':

" wziąć co ieſt w domu ſwoim.G.
werset: 18á kto ná roli/ niech
22:
ſię ná zad nie wraca bráć ſukniey ſwoiey.

werset: 19A biádá
23:
brzemiennym y pierśiámi karmiącym w one dni.

werset: 20Prośćieſz tedy áby vćiekánie wáſze nie było źimie á=
24:
bo w ſzábát.

werset: 21Abowiem ná on czás będźie wielki
25:
vćiſk/ iáki nie był od początku świátá áż do tąd/ áni
26:
będźie.

werset: 22A gdyby nie były ſkrocone one dni " żadne
" żaden człowiek. Hebraiſm.

27:
ćiáło' nie byłoby záchowáne: ále dla wybránych bę=
28:
dą ſkrocone dni one.

werset: 23Tedy ieſliby wam kto rzekł:
29:
Oto tu ieſt Chriſtus/ ábo ondźie: nie wierzćie.

werset: 24A=
30:
bowiem powſtáną fałſzywi Chriſtuſowie/ y fałſzywi
31:
prorocy: y czynić będą známioná wielkie y cudá/ ták
32:
iżby zwiedli (by mogło być) y wybráne.

werset: 25Otomći
N 3wam opo=



strona: 101

Ewángeliey Rozd: 24.101.
1:
wam opowiedźiał.

werset: 26Ieſliby tedy wam rzekli: Oto
2:
ná puſzczy ieſt/ nie wychodźćie. oto iest w zámknie=
3:
niu: nie wierzćie.

Zácz: 100
werset: 27
4:
Abowiem iáko błyſkáwicá wychodźi od wſchodu
5:
ſłońcá/ y okázuie ſię áż ná zachodźie: ták będźie y przy
6:
ſzćie ſyná człowieczego.

werset: 28* Gdźiebykolwiek było
7:
" ćiáło'/ tám ſię y orłowie zgromadzą.
* Bo.G.
" śćierw.G.

werset: 29A nátych=
8:
miaſt po vtrapieniu onych dni ſłońce ſię záćmi/ y
9:
kśiężyc nie da świátłośći ſwoiey/ á gwiazdy będą
10:
pádáć z niebá/ y mocy niebieſkie poruſzone będą.

werset: 30
11:
A ná on czás ſię vkaże znák ſyná człowieczego ná
12:
niebie: y tedy będą nárzekáć wſzytkie " pokolenia źie=
" ábo narody.

13:
mie: y vyrzą ſyná człowieczego przychodzącego w
14:
obłokách niebieſkich z mocą wielką y z máieſtatem.

werset: 31
15:
Y pośle ánioły ſwoie z trąbą/ y z głoſem wielkim:
16:
y zgromádzą wybráne iego ze czterech wiátrow " od
17:
kráiow niebios áż do kráiow ich'.

" to ieſt, od iednego kráiu świátá áż do drugiego.
werset: 32A od figowego
18:
drzewá vczćie ſię podobieńſtwá: gdy iuż gáłąź iego
19:
odmładza ſię/ y liśćie wypuſzcza/ znaćie iż blizko ieſt
20:
láto.

werset: 33tákże y wy/ gdy vyrzyćie to wſzytko/ wiedzćie
21:
iż blizko ieſt we drzwiách.

Zácz: 101.
werset: 34
22:
Záprawdę powiedam wam/ iż nie przeminie ten
23:
narod/ áżby ſię sſtáło to wſzytko.

werset: 35Niebo y źiemiá
24:
przeminą/ ále ſłowá moie nie przeminą. *

Zácz: 102.
werset: 36
25:
Lecz o onym dniu y godźinie nikt niewie/ áni án=
26:
iołowie niebieſcy/ iedno ſam Oćiec.

werset: 37A iáko było z
27:
á dni Noego: ták będźie y przyſzćie ſyná człowiecze=
28:
go.

werset: 38Abowiem iáko we dni one przed potopem ie=
29:
dli y pili/ y żenili ſię y zá mąż dawáli/ áż do onego
30:
dniá ktorego wſzedł Noe do korabiá:

werset: 39y nie poználi
31:
áż przyſzedł potop/ y zábrał wſzytki: ták będźie y przyſz=
32:
ćie ſyná człowieczeo.

werset: 40Tedy będą dwá ná roli: ieden
33:
" będźie' wźięt/ á drugi zoſtáwion.

" bywa.G.
werset: 41dwie mielące we
34:
młynie: iedná " będźie' wźięta/ á druga zoſtáwioná *.
" bywa.G.
* Dwá ná łożu: iednego wezmą á drugiego zoſtáwią.NL. NG.

Czuyćieſz



strona: 102

Rozd: 24. według Máttheuſzá.102.
Zácz: 103.
Ewángelia o SS. Wyznawc.
werset: 42
1:
Czuyćieſz tedy: ábowiem niewiećie ktorey go=
2:
dźiny wáſz Pan przyidźie.

werset: 43A to wiedzćie/ że gdy=
3:
by wiedźiał goſpodarz " ktorey godźiny' złodźiey ma
" o ktorey ſtrażey.G.Bo ſtárzy ná czterzy ſtraże, z ktorey káżda miáłá trzi godziny, noc dzielili.

4:
przyść/ czułby wżdy/ á nie dopuśćiłby podkopáć do=
5:
mu ſwego.

werset: 44Przetoż y wy bądźćie gotowi: bo kto=
6:
rey godźiny niemniemaćie ſyn człowieczy przyidźie.

werset: 45
7:
Ktoryż tedy ieſt ſługá wierny y roſtropny/ ktore=
8:
go poſtánowił pan iego nád czeládźią ſwoią/ áby im
9:
dał obrok czáſu ſwego?

werset: 46Błogoſłáwiony ſługá
10:
on/ ktorego przyſzedſzy pan iego/ naydźie ták czynią=
11:
cego.

werset: 47Záprawdę powiedam wam/ że go poſtáno=
12:
wi nád wſzytkimi dobry ſwemi. *

werset: 48
13:
A ieſliby rzekł on zły ſługá w ſercu ſwoim: Długo
14:
pan moy przyść omieſzkiwa:

werset: 49y począłby bić towá=
15:
rzyſze ſwoie/ á ieść y pić z pijánicámi:

werset: 50Przyidźie pan
16:
ſługi onego w dźień ktorego ſię nie ſpodźiewa/ y w
17:
godźinę ktorey nie wzwie:

werset: 51y rozetnie go/ á część ie=
18:
go położy z obłudnymi: Tám będźie płácz y zgrzy=
19:
tánie zębow.


20:
NAVKI Y PRZESTROGI.

21:
Nie będzie tu zoſtáwion.) To ſię wypełniło czterdzieſtego roku
22:
po Páńſkim w niebo wſtąpieniu/ przez Weſpáſianá Ceſárzá y Ty=
23:
tá ſyná iego.
Kośćiół Ieroſolimski zburzony á Chrześćiánski rozſserzony.
Ná te ſłowá/ ktore obiecuią ſkáżenie kośćiołá Zydo=
24:
wſkiego/ á ná one/ Ná tey opoce zbuduię kośćioł moy: ktore obie=
25:
cuią zbudowánie kośćiołá powſzechnego/ ták Chryſoſtom piſze:
26:
Widziſz w oboygu dziwną á niewymowną moc Chriſtuſowę: że
27:
y kośćioł ſwoy rozſzerzył po wſzytkiemu świátu: y te ktorzy ſię oń
28:
otrąćili vniżył y wzgárdził? Widziſz/ że cokolwiek on zbuduie/ tego
29:
nikt nie zepſuie: á co on zepſuie/ tego nikt nie zbuduie. Zbudował
30:
kośćioł ſwoy/ á nikt go zniſzczyć nie może áż do tego czáſu: choćia
31:
ſię o to wiele ich kuśiło/ áby y on zepſowáli/ ále nie przemogli: y
32:
ten znowu zbudowáć vśiłowáli/ ále nic nie ſpráwili. etc.
33:
Pátrzćie áby was kto nie zwiodł.) Pierwſza y napotrzebnieyſza
34:
przeſtrogá ieſt wiernym/ od w niebo wſtąpienia Páńſkiego áż do
35:
ſkończenia świátá; áby ſię nie dopuſzczáli hæretykom zwodzić:
Hæretykow ſię wyſtrzegáć potrzebá.

36:
ktorzy pod pokrywką prawdziwych náuczyćielow y káznodzieiow/
y pod



strona: 103

Ewángeliey Rozd: 24.103.
1:
y pod imieniem Páná Chriſtuſowym y Ewángeliey iego zdradzá=
2:
ią. Pátrz wyżſzey. Matt: 7 ꝟ. 13. y 15.
3:
Iam ieſt Chriſtus.) Nie tylko oni ktorzy ſię zwáli Chriſtuſámi/
4:
iáko Symon Czárnokśięznik/ Menánder/ y niektorzy inni: ále w=
5:
ſzyſcy Arcykácerze czynią ſię Chriſtuſámi/ y ſą zá Chriſtuſe vczniom
6:
ſwoim: Luter Luteranom/ Kálwin Kálwiniſtom/ Serwet Ser=
7:
wetanom: iż im więcey wierzą niżli Chriſtuſowi mowiącemu
8:
y vczącemu w kośćiele ſwoim.
Hæretyccy miſtrzowie czynią ſię Chriſtuſámi.

9:
Y będzie przepowiedána tá Ewángelia.) Tá Ewángelia mowi/
10:
ktorą P. Chriſtus Piotrowi y Páwłowi/ Piotr y Páweł Rzymiá=
11:
nom/ á Rzymiánie inſzym narodom podáli/ y ktorą przyięli wſzy=
12:
ſcy po świećie wierni Chriſtuſowi. Przetoż ktokolwiek dźiś do
13:
nas przynośi inſzą iáką Ewángelią oney przećiwną; ten ma być
14:
przeklęty/ by był y ániołem z niebá. Tá tedy Ewángelia/ nie Aug=
15:
ſpurſkiey ále Rzymſkiey Confeſſyey/ przepowiedána ieſt po wſzy=
16:
tkiemu świátu: tá rośćie y ſzerzy ſię po wſzytkich narodziech/ y
17:
przechodzi áż ná nowy świát do Indiey/ do Ameryki/ y do Iápo=
18:
niey/ kędy pierwey o niey nie ſłychano: áby ſię ſpełniło to ſłowo
19:
Chriſtuſowe. August: de vnitate Eccle: cap 15. et epist: 80.
Ewángelia ktora iest przepowiedána po wſsytkim świećie.

20:
Brzydkie ſpuſtoſsenie.)
Brzydkie ſpuſtoſsenie.
Tá brzydkość ſpuſtoſzenia ſpełniłá ſię
21:
naprzod w onym ſpuſtoſzeniu kośćiołá Hierozolimſkiego przez
22:
Rzymiány/ kiedy odięto Zydom ofiáry y nabożeńſtwá ich: Ale ſię
23:
dopieroż wypełni przez Antychriſtá/ ktory do końcá wyniſzczy/ ſpu=
24:
ſtoſzy y zgłádzi ofiárę Mſzey ś. Chrześćijáńſką/ y ſłużbę kośćielną:
25:
ták iż (iáko on ſtáry Biſkup y Męczennik ś. Hippolit nápiſał)
26:
nie będzie áni ofiáry áni kádzenia/ áni chwały przyiemney Pánu
27:
Bogu/ ále kośćioły święte będą iáko ſzopy/ y nadrożſze ćiáło y krew
28:
Páńſka nigdzie ſię nie naydzie onych czáſow. Mſza święta zági=
29:
nie/ ſpiewánie kośćielne vſtánie/ kazánie y piſmá wykłádánie nie
30:
będzie ſłycháne. Przetoż Ireneus/ Hilárius/ Ambroży/ Hieronym/
31:
y poſpolićie wſzyſcy Doktorowie/ przez tę brzydliwość ſpuſtoſze=
32:
nia/ rozumieią Antychriſtá: ktoremu kácerze dziśieyſzy drogę iá=
33:
wnie śćielą.
34:
Skrocone one dni.) Kroleſtwo Antychriſtowe nie będzie trwáć
35:
dłużey iedno przez pułczwártá látá: to ieſt/ przez czterdzieśći y dwá
36:
mieśiącá: przez tyśiąc dwieśćie y ſześćdzieśiąt dni: przez puł te=
37:
godniá lat. Przetoż wielki ieſt niewſtyd y bluznierſtwo dzieśiey=
38:
ſzych hæretykow/ forytarzow Antychriſtowych/ ktorzy áby ślad
39:
tráćili/ namiáſtká Chriſtuſowego Biſkupá Rzymſkiego Anty=
40:
chriſtem czynią:
Antichriſtowe kroleſtwo bárzo krotkie będzie.
gdyż on od pułtorá tyśiąca lat y dáley kośćioł
Boży rzą=



strona: 104

Rozdz: 24. według Máttheuſzá.104.
1:
Boży rządził y ſpráwował/ y był przełożonym nád wſzytkimi ow=
2:
cámi Páná Chriſtuſowemi.
3:
Oto tu ieſt Christus.) Gdyż kośćioł Chriſtuſow (Auguſtin ś.
4:
mowi) w piśmie wſzędy ták ieſt opiſány/ iż miał być we wſzytkich
5:
narodziech: cokolwiek przynioſą/ y ſkądkolwiek piſmá zbieráć bę=
6:
dą ći/ ktorzy do kątow ſwych vkázuią/ mowiąc/ Owo tu ieſt Chri=
7:
ſtus; nie mamy im wierzyć. Abowiem częśći vkázuią y ná ſekty
8:
odwodzą/ ktorzy mowią/ Owo tu/ owo ſám.
Kośćioł Chriſtuſow powſsechny.
Gdyż kośćioł Chri=
9:
ſtuſow iáſny ieſt/ iáko miáſto ná tákiey gorze zbudowáne/ ktora
10:
wſzytek świát nápełniłá. Przetoż nie ſłuchaymy tych/ ktorzy ná ſtro
11:
ny y ſekty odwodzą/ mowiąc; Owo tu ieſt Chriſtus/ ábo/ Ono
12:
tám. Iedność obiecał Chriſtus: w iedność ſię krolowie zebrá=
13:
li/ nie przez ſekty ſię rozerwáli. Augustinus in Pſalmum 47.
14:
Y dádzą známioná wielkie.)
Cudá Antichristowe.
Cudá Antychriſtowe y ſług iego/
15:
nie prawdziwe/ ále fałſzywe y kłamliwe będą: ktorymi zwodzić
16:
ma tylko te/ co zginąć mieli. Skąd to mamy/ że choćby hæretyko=
17:
wie cudá czynić mogli/ wſzákżebyſmy im przeto nie mieli więcey
18:
wierzyć/ iedno gdyby żadnych czynić mogli.
19:
Oto ná puſsczy.) Puſzcze y zámknienia znáczą ćiemne y táiemne
20:
y pokątne ſchadzki y zbory odſzczepieńcow. Poſtánoniwſzy tedy
21:
P. Chriſtus kośćioł ſwoy powſzechny po świećie iáſny y znákomi=
22:
ty/ zátym vcznie y wſzytkie wierne nápomina/ áby hæretykom y
23:
odſzczepieńcom nie wierzyli. August: quæst: Euang: lib: 1. quæst: 38.
Puſscze odſsczepiencow.

24:
Iáko błyskáwicá.) Słowem błyſkáwice znáczy iáſność y świe=
25:
tność kośćiołá powſzechnego/ ktory ſię zátáić nie może/ y ſzerzy ſię
26:
od wſchodu ſłońcá áże do zachodu.
Iáſność kośćiołá powſsechnego.
Co ieſt przećiwko tym/ ktorzy
27:
tu y owdzie po kąćiech Chriſtuſá vkázuią: y ktorzy potáiemnie z=
28:
gromadzáią/ iákoby w zámknieniu: y nie wielu/ iákoby ná pu=
29:
ſzczy. Idem vbi ſupra.
30:
A nátychmiaſt.) Ieſliż on dzień oſtáteczny ſądny (iáko tu Pan
31:
świádczy) ma nátychmiaſt náſtąpić po prześládowániu Anty=
32:
chriſtowym/ ktore ma trwáć tylko przez pułczwártá látá/ iákoſmy
33:
wyżſzey rzekli: tedyć nieznośne bluznierſtwo ieſt/ namiáſtká Pá=
34:
ná Chriſtuſowego czynić Antychriſtem.
Antichriſtowe kroleſtuo przed ſamym dniem ſądnym.

35:
Znák ſyná człowieczego.) Ten znák ieſtći krzyż ś. ktory ſię vka=
36:
że Zydom ná ich poháńbienie. Chryſoſtomus in Mátt: homil: 77.
37:
Lecz y niemniey będzie ná pohańbienie hæretykom: ktorzy nie
38:
mogą ćierpieć znáku krzyżá świętego.
Znák krzyżá S.
ORozdźiał



strona: 105

Ewángeliey Rozd: 25.105.
rozdział: 25
1:
ROZDZIAL XXV.

2:
1. Podobieńſtwo dzieśiąći pánien. 15 Y tálentow ſługom roz=
3:
dánych. 21. 23. 26 Ktorym Pan płáći według zaſług ich. 31 Iá
4:
ki będzie ſąd oſtáteczny. 33 Owce y kozłowie. 35 Vczynki miło
5:
śierne/ zá ktore Bog dáie kroleſtwo niebieſkie.
Zácz: 104.
Ewángelia ná dni Pánien SS
werset: 1
6:
T
Edy podobne będźie kroleſtwo Niebieſkie
7:
dźieśiąći pánnam: ktore wźiąwſzy lámpy
8:
ſwoie wyſzły przećiw oblubieńcowi y - oblu
9:
bienicy'.

-G.
werset: 2A pięć z nich było " głupich/ á pięć mą
10:
drych'.

" mądrych, á pięć głupich.G. S.
werset: 3Ale pięć głupich wźiąwſzy lámpy/ nie w
11:
źięły oleiu z ſobą:

werset: 4á mądre wźięły oleiu w naczynia
12:
ſwoie z lámpámi.

werset: 5A gdy oblubieniec omieſzkawał/
13:
zdrzymáły ſię wſzytki y poſnęły.

werset: 6A w puł nocy sſtá
14:
ło ſię wołánie: Oto oblubieniec idźie/ wynidźćie prze
15:
ćiwko iemu.

werset: 7Tedy wſtáły one wſzytkie pánny: y o=
16:
chędożyły kágáńce ſwoie.

werset: 8Lecz głupie rzekły mą=
17:
drym: Dayćie nam z oleiu wáſzego: boć lámpy ná
18:
ſze gáſną.

werset: 9Odpowiedźiáły mądre/ mowiąc: By
19:
ſnadź nam y wam nie doſtáło/ idźćie ráczey do prze=
20:
dáiących/ á kupćie ſobie.

werset: 10A gdy * ſzły kupowáć/ przy=
* ony.G.

21:
ſzedł oblubieniec: á ktore były gotowe/ weſzły z nim
22:
ná gody/ y zámknione ſą drzwi.

werset: 11Náoſtátek przyſzły
23:
też y drugie pánny/ mowiąc: Pánie/ Pánie/ otworz
24:
nam.

werset: 12A on odpowiedáiąc rzekł: Záprawdę mo
25:
wię wam: nie znam was.

werset: 13Czuyćieſz tedy: bo nie
26:
wiećie dniá áni godźiny *. *

* ktorey ſyn człowieczy przidzie.G.
werset: 14
27:
Abowiem iáko człowiek precz odiezdżáiąc/ we=
28:
zwał ſług ſwoich/ y dał im máiętnośći ſwoie.

Zácz: 105.
Ewángelia ná ś. Mikołay/ y ná dni innych Biſkupow SS.
werset: 15y dał
29:
iednemu pięć tálentow/ á drugiemu dwá/ á drugie=
30:
mu ieden/ káżdemu wedle właſnego przemożenia: y
31:
wnetże odiechał.

werset: 16A poſzedſzy on ktory był wźiął
32:
pięć tálentow/ robił imi/ y zyſkał drugie pięć.

werset: 17Ták=
33:
że y ten ktory był wźiął dwá/ zyſkał drugie dwá.

Lecz ten



strona: 106

Rozd: 25. według Máttheuſzá.106.
werset: 18
1:
Lecz ten ktory wźiął ieden/ ſzedſzy zákopał w źie=
2:
mi/ y ſkrył pieniądze páná ſwego.

werset: 19A po niemáłym
3:
czáśie wroćił ſię pan onych ſług/ y vczynił liczbę z
4:
nimi.

Wolność ludzka poſpołu z łáską Bożą zásługuie.
werset: 20A przyſtąpiwſzy ten ktory wźiął pięć tálen=
5:
tow/ przynioſł drugie pięć tálentow/ mowiąc: Pá=
6:
nie/ dałeś mi pięć tálentow: otom drugie pięć * zy=
7:
ſkał imi.

* talentow.G.
werset: 21Rzekł mu pan iego: Dobrzeć ſługo do=
8:
bry y wierny: gdyżeś nád máłem był wiernym/ nád
9:
wielem ćię poſtánowię: wnidź do weſela páná twe=
10:
go.

werset: 22A przyſtąpiwſzy y on ktory dwá tálenty wźiął/
11:
rzekł: Pánie/ dałeś mi dwá tálenty: otom drugie
12:
dwá imi zyſkał.

werset: 23Rzekł mu pan iego: Dobrzeć ſłu=
13:
go dobry y wierny: gdyżeś był wiernym nád máłem/
14:
nád wielem ćię poſtánowię: wnidź do weſela pá=
15:
ná twego. *

werset: 24
16:
A przyſtąpiwſzy y ten ktory był ieden tálent w=
17:
źiął/ rzekł: Pánie/ " wiem' iżeś ieſt człowiek ſrogi/
" znam ćię.G.

18:
ktory żnieſz gdźieś nie śiał/ y zbieraſz gdźieś nie ro=
19:
ſproſzył:

werset: 25á boiąc ſię odſzedłem/ y ſkryłem tálent
20:
twoy w źiemię: Oto maſz co ieſt twego.

werset: 26A odpo=wiedáiąc pan iego/ rzekł mu: Sługo zły/ y gnuśny/
21:
wiedźiałeś iż żnę gdźiem nie śiał/ y zgromadzam
22:
gdźiem nie roſproſzył:

werset: 27miałeś tedy pieniądze moie
23:
poruczyć " tym co pieniądzmi hándluią/ á ia przyſzed=
" mincarzom, ábo bankierzom.

24:
ſzy wżdybym był odebrał ſwe z lichwą.

werset: 28A przetoż
25:
weźmićie od niego tálent/ á dayćie temu ktory ma
26:
dźieśięć tálentow.

werset: 29Abowiem wſzelkiemu máią=
27:
cemu będźie dano/ y obfitowáć będźie: á temu ktory
28:
nie ma/ y to co ſię zda mieć/ będźie wźięto od niego.

werset: 30
29:
A niepożytecznego ſługę wrzuććie do ćięmnośći
30:
zewnętrzney. Tám będźie płácz y zgrzytánie zębow.

Zácz: 106.
Ewáng: w poniedziá: po1.Niedz: poſtu.
werset: 31
31:
A gdy prziydźie ſyn człowieczy w máieſtaćie ſwo=
32:
im/ y wſzyścy * ániołowie z nim/ tedy śiędźie ná ſtoli=
* święći.G.

33:
cy máieſtatu ſwego:

werset: 32y będą zgromádzone przedeń
O 2wſzytki



strona: 107

Ewángeliey Rozd: 25.107.
1:
wſzytki narody/ y odłączy ie iedne od drugich/ iáko
2:
páſterz odłącza owce od kozłow:

werset: 33y poſtáwi owce
3:
po práwicy ſwoiey/ á kozły po lewicy.

werset: 34Tedy rzecze
4:
krol tym ktorzy będą po práwicy iego: Podźćie bło=
5:
goſłáwieni oycá mego/ " otrzymayćie kroleſtwo wam
" odziedziczćie.G.

6:
zgotowáne od záłożenia świátá.

werset: 35Abowiem łá=
7:
knąłem/ á dáliśćie mi ieść: prágnąłem/ á nápoiliśćie
8:
mię: byłem gośćiem/ á przyięliśćie mię:

werset: 36byłem ná=
9:
gim/ á przyodźialiśćie mię: chorowałem/ á náwie=
10:
dźiliśćie mię: byłem w więźieniu/ á przyſzliśćie do
11:
mnie.

werset: 37Tedy mu odpowiedzą ſpráwiedliwi/ mo=
12:
wiąc: Pánie/ kiedyżeſmy ćię widźieli łáknącym/ á
13:
nákarmiliſmy; prágnącym/ á nápoiliſmy ćię?

werset: 38kie=
14:
dyſmy ćię też widźieli gośćiem/ y przyięliſmy ćię? ábo
15:
nágim/ y przyodźialiſmy ćię?

werset: 39ábo kiedyſmy ćię wi=
16:
dźieli niemocnym/ ábo w ćiemnicy: y przyſzlichmy do
17:
ćiebie?

Kroleſtwo niebieskie zgotowáne iest dobrze czyniącym: á nie wierzącym tylko.
werset: 40A odpowiedáiąc krol/ rzecze im: Zápraw=
18:
dę powiedam wam; " Pokiśćie' vczynili iednemu z
" Ileśćie.G.

19:
tych bráćiey moiey namnieyſzych/ mnieśćie vczynili.

werset: 41
20:
Tedy rzecze y tym ktorzy po lewicy będą:

werset: 41Idźćie
21:
odemnie przeklęći w ogień wieczny: ktory zgotowá=
22:
ny ieſt dyabłu y ániołom iego.

werset: 42Abowiemem łáknął/
23:
á nie dáliśćie mi ieść: prágnąłem/ á nie dáliśćie mi
24:
pić:

werset: 43byłem gośćiem/ á nie przyięliśćie mię: nágim/
25:
á nie przyodźialiście mię: niemocnym/ y w ćięmni=
26:
cy/ á nie náwiedźiliśćie mię.

werset: 44Tedy mu odpowie=
27:
dzą y oni/ mowiąc: Pánie/ kiedyżeſmy ćię widźieli
28:
łáknącym/ ábo prágnącym/ ábo gośćiem/ ábo nágim/
29:
ábo niemocnym/ ábo w ćięmnicy: á nie ſłużyliſmy
30:
tobie?

werset: 45Tedy im odpowie/ mowiąc: Záprawdę po=
31:
wiedam wam; " Pokiśćie' nie vczynili iednemu z tych
" Ileśćie.G.

32:
namnieyſzych/ y mnieśćie nie vczynili.

werset: 46Y poydą ći
33:
ná mękę wieczną: á ſpráwiedliwi do żywotá wie=
34:
cznego. *

Dzieśiąći



strona: 108

Rozd: 25. według Máttheuſzá.108.
1:
NAVKI Y PRZESTROGI.

2:
Dzieśiąći pánnom.) Dzieśięć pánien/ pięć mądrych á pięć głu=
3:
pich iáśnie pokázuią/ iż w kośćiele boiuiącym ſą nie ſámi dobrzy/
4:
ále y zli poſpołu. A iż nie ieſt doſyć mieć lámpy bez świátłá/ to
5:
ieſt wiárę bez miłośći y vczynkow dobrych. Gregorus homil: 12.
Y zli ſą w kośćiele.

6:
Lámpy.)
Lámpy.
Lámpy goráiące y świecące/ ſąć vczynki dobre/ á z=
7:
właſzczá miłośierne/ y obcowánie pobożne/ ktore świeći przed lu=
8:
dzmi. Augustinus epist: 120. cap: 33.
9:
Oley.) Oley ieſt dobry vmyſł/ y ſzczere przdſięwźięćie/ śćiągá=
10:
iące vczynki náſze ku czći y chwale Bożey/ á nie ku chwale náſzey
11:
przed ludzmi.
Oley.
Auguſtin támże.
12:
Idzćie ráczey do przedáiących.) Ieſli łáſki Bożey y właſnych
13:
zaſług mieć nie będziemy: tedy cudzemi zaſługámi w dzień ſądny
14:
wſpomożeni być nie możemy.
Po śmierći żebráć prozno.

15:
Sługo zły y gnuśny.) Stráſzny ſąd przećiwko tym/ ktorzy nam=
16:
nieyſzego dobrodzieyſtwá nie vżywáią ku czći y chwale Bożey.
17:
Z lichwą.)
Lichwá.
Lichwę tu rozumiey nie zyſk od pożyczku/ ktory ieſt
18:
zákazány: ále ſłuſzny zyſk ábo dochod/ ktory bierze człowiek z do=
19:
brego ſzáfowánia máiętnośći ſwoich. Gdy nam tedy Bog dáie
20:
iáki tálent/ tedy chce od niego zyſku/ y zarobku duchownego/ zá
21:
pilnośćią y dzielnośćią náſzą.
22:
Co ſię zda mieć.) Ten ma dáry Boże/ ktory imi robi y rozmna=
23:
ża ie ku czći Pánu Bogu. Lecz ten ktory ich nie vżywa/ więcey ſię
24:
zda ie mieć niżli ma: y Bog od niego bierze to co mu pierwey dał.
Kto má dary Boże.

25:
Odłączy ie.) Tám dopiero będzie rozłączenie. Bo tu ná tym
26:
świećie dobrzy y zli poſpołu żyli. Odſzczepieńcy lepák/ iż wyſzli z
27:
kośćiołá/ y dobrowolnie ſię ſámi odłączyli/ przetoż ich tám odłą=
28:
czáć nie będzie potrzebá.
Odłączenie.
Bo iuż ſą oſądzeni y ſwym właſnym ſą=
29:
dem potępieni. Cyprianus lib: 1. epist: 8. Hieron: ad Tit: 3.
30:
Podzćie błogosłáwieni:) Tym rzecze Bog; Idzćie w ogień wie=
31:
czny/ ktorzy iego miłoſierdzie przez właſną wolą ſwą wzgárdzili. A
32:
tym rzecze;
Przyczyná potępienia y zbáwienia.
Podzćie błogoſłáwieni wezmićie kroleſtwo/ ktorzy z
33:
właſney woley ſwey przyięli wiárę iego/ ſpowiedáli ſię grzechow
34:
ſwych/ pokutowáli y dobrze czynili. Augustinus in Act: cum Fœli=
35:
ce Mániechæo lib: 1. cap: 8.
36:
Dáliśćie mi.) Stąd obaczyć możeſz/ iáko wiele iáłmużny y w=
Zasługá y zapłatá dobrych vczynkow.

37:
ſzytkie vczynki miłośierne záſługuią/ y iáko wielce pomagáią ku
38:
zgłádzeniu grzechow/ y ku zbáwieniu y doſtąpieniu żywotá wie=
39:
cznego. Augustinus in Pſal: 49.
40:
Nie daliśćie mi.) Nie przeto ich potępia/ żeby nie wierzyli/ ále
O 3iż dobrych



strona: 109

Ewángeliey Rozd: 26.109.
1:
iż dobrych vczynkow nie czynili. Bo ći weń wierzyli/ ále dobrze
2:
czynić zániecháli/ iż mniemáli żeby ſámą wiárą mogli być zbáwie=
3:
ni. Augustinus de fide et operibus: 15. et ad Dulcit: quæst: 1.
Sámá wiárá nikogo nie zbawia.
rozdział: 26

4:
ROZDZIAL XXVI.

5:
1 Chriſtus śmierć ſwoię blizką opowieda. 4 Rádá przełożo=
6:
nych Zydowſkich przećiw Chriſtuſowi. 7 Drogi oleiek wylany
7:
ná głowę iego. 14 Iudaſz przedáie Chriſtuſá. 21 Oſtátnia wie=
8:
czerza. 26 Pan vczynił chleb ćiáłem/ á wino krwią ſwoią. 31 O=
9:
powieda vczniom przyſzłe zgorſzenie. 34 y 70 Y Piotrowe zá=
10:
przenie. 37 Smući ſię. 39 Modlitwá w ogroycu. 48 Iudaſz
11:
go wydáie pocáłowánim. 51 Piotr vćina vcho Máłkuſzowi.
12:
57 Wiedzion do Káiphaſzá. 59 Fałſzywi świádkowie. 64 Wy=
13:
znawa ſię być Chriſtuſem. 67 Vplwan y poſzyikowan.
Zácz: 107.
Páſſya ktorą czytáią w Niedzielę Kwiet.
werset: 1
14:
Y
Sſtáło ſię/ gdy dokończył IEſus tych wſzyt=
15:
kich powieśći/ rzekł vczniom ſwoim:

werset: 2Wie
16:
ćie iż po dwu dniu " Páſchá będźie/ á ſyn czło=
" Páſchá święto przednieyſze Zydowskie, ná pámiatkę wybáwienia z niewoley Egiptskiey: ná ktorego mieścenáſtąpiło náſze wielkonocne święto.

17:
wieczy będźie wydan áby był vkrzyżowan.

werset: 3Tedy
18:
ſię zebráli árcykápłani y ſtárſzy z ludu do dworu ár=
19:
cykápłaná/ ktorego zwano Káiphaſzem:

werset: 4y rádźili
20:
ſię ſpołu áby Ieſuſá zdrádą poimáli/ y zábili.

werset: 5Lecz
21:
mowili: Nie w święto: áby nie był rozruch miedzy
22:
ludem.

werset: 6A gdy IEſus był w Bethániey w domu
23:
Symoná trędowátego/

werset: 7przyſtąpiłá do niego nie=
24:
wiáſtá máiąc ſłoiek álábáſtrowy oleyku bárzo dro=
25:
giego/ y wylałá gi ná głowę iego gdy v ſtołu śiedźiał.

Zácz: 108.
werset: 8
26:
A widząc vczniowie iego/ zágniewáli ſię mowiąc:
27:
Ná coż tá vtrátá?

werset: 9ábowiem możono " to' drogo prze
" ten oleiek.G.

28:
dáć/ y rozdáć vbogim.

werset: 10Co gdy poznał Ieſus/ rzekł
29:
im: Przecz ſię przykrzyćie tey niewieśćie? gdyż do=
30:
bry vczynek przećiwko mnie vczyniłá.

werset: 11Abowiem
31:
záwſze vbogie maćie z ſobą/ ále mnie nie záwſze " ma=
32:
ćie'.

" mieć będziećie.N. L.
werset: 12Bo tá wylawſzy ten oleiek ná ćiáło moie: v=
33:
czyniłá to ná pogrzeb moy.

werset: 13Záprawdę mowię wam;
34:
gdźiekolwiek będźie przepowiádána tá Ewánge=
lia po



strona: 110

Rozd: 26. według Máttheuſzá.110.
1:
lia po wſzytkim świećie/ y to co oná vczyniłá będźie
2:
powiádano/ ná iey pámiątkę.

werset: 14Tedy ſzedſzy ieden
3:
ze dwunaśćie/ ktorego " zwano' Iudaſzem Iſkáryo=
" zowią.6 L.

4:
tem/ do árcykápłanow/

werset: 15rzekł - im': Co mi chcećie
-G.

5:
dáć/ á ia go wam wydam? A oni náznáczyli mu " trzy
6:
dźieśći śrebrnych.
" trzydzieśći ſyklow śrebrnych ktore czynią 15 tálárow. Acz Baronius kłádzie dáleko więtſsą ſummę.

werset: 16A od onego czáſu ſzukał pogo=
7:
dy/ áby go wydał.

werset: 17W pierwſzy tedy - dzień' prza=
-5 L. G.

8:
ſnikow przyſzli vczniowie do Ieſuſá/ mowiąc *: Gdźie
* mu.G.

9:
chceſz ábyſmyć zgotowáli ieść " Páſchę?
" to ieſt, báránká ná pámięć Páſchy.

werset: 18A IEſus
10:
rzekł: Idźćie do miáſtá do niektorego człowieká, á rze=
11:
czćie mu: Miſtrz mowi; Czás moy blizko ieſt/ v ćie=
12:
bie czynię Páſchę z vczniámi memi.

werset: 19Y vczynili v=
13:
czniowie iáko im roſkazał IEſus: y zgotowáli Pá=
14:
ſchę.

werset: 20A gdy był wieczor/ vśiadł ze dwiemánaś=
15:
ćie - vczniow ſwoich'.

-G.
werset: 21A gdy oni iedli/ rzekł: Zá=
16:
prawdę powiedam wam/ iż ieden z was mnie wyda.

werset: 22
17:
Y záſmućiwſzy ſię bárzo/ poczęli káżdy z nich mo=
18:
wić *: Azażem ia ieſt Pánie?
* mu.G.

werset: 23A on odpowiedáiąc
19:
rzekł: Ktory " macza' zemną rękę w miśie/ ten mię
" omoczył.G.

20:
wyda.

werset: 24Synći człowieczy idźie/ iáko nápiſano o
21:
nim: ále biádá onemu człowiekowi/ przez ktorego
22:
ſyn człowieczy " będźie' wydan. " dobrze' mu było/
" bywa.2 L. G. S
" lepiey.Hebr.

23:
áby ſię był nie národźił ten człowiek.

werset: 25A odpowiedáiąc
24:
Iudaſz ktory go wydał/ rzekł: Azażem ia ieſt Mi=
25:
ſtrzu? Rzekł mu: Tyś powiedźiał.

werset: 26A gdy oni
26:
" wieczerzáli' wźiął Ieſus chleb/ y błogoſłáwił/ y ła=
" iedli.G.

27:
mał/ y dawał vczniom - ſwoim'/ y rzekł: Bierzćie/ - y'
-G.
-G.

28:
iedzćie: toć ieſt ćiáło moie.