[zaloguj się]

ĆMA (58) sb f

Fleksja
sg pl
N ćma ćmy
G ćmy ciém, ćm(o)w
A ćmę ćmy
I ćmą ćmami
L ćmie

sg N ćma (19).G ćmy (3).A ćmę (6).I ćmą (8).L ćmie (1).pl N ćmy (9).G ciém (5) OpecŻyw, BudBib (2), LatHar, WujNT, ćm(o)w (1) HistAl; ciém (1), ci(e)m (4).A ćmy (2).I ćmami (4); -ami (3), -(a)mi (1).

stp, Cn notuje, Linde XVIXVIII w.

1. Ciemność, brak światła, mrok; caligo, tenebrae Mącz; umbra Cn (20): Słońce ſie we ćmy obroći [Sol convertetur in tenebras] á kxiężyc w krew Leop Ioel 2/31; Caligo, Cmá/ ciemność Mącz 31d, 445d; Niech ślizáwice/ y ćmy nieſpędzoné Ich drogi będą KochPs 48; Zátym iáko ćmá od ſłońcá/ y proch od wiátru/ nieprźyiaćiele ſię rozproſzyli y vćiekłi SkarŻyw 56; A ná zbroiách gdźi ś [!] we ćmie proch y rdzá ſię lęże RybGęśli B2.
Fraza: »ćmy wstają« (3): Niechay ćmá iáka chce wſtánie/ Dobrym świátłá záwżdy zſtánie. KochPs 172, 155; Kwáp ſye póki iáſné zorze Nie zápádną w byſtré morze: Pochwili ćmy czarné wſtáną/ Co noc noſzą nie náſpáną. KochPieś 35.
Wyrażenia: »ciemności ćma« (1): Ale zebránych ćięmnośći ćmę zápáláły Lyſkáwice: grad/ y żywé węgle pádáły. KochPs 23.

»ćma nocna« [szyk 2 :1] (3): gdy ſloncze wzeydzye yze czmy noczne oſzwyeczy PatKaz II 82v; KochPs 172; Idź gdźie ćię nogi y wiátry powiodą Zá tą życzliwéy ćmy nocnéy pogodą. KochPieś 50.

»ćma nieprzejźrzana« (1): Schylił niebá/ y ſpuśćił ſye: ćmá nieprzeyźrzána Ogrómna pod nogi iego byłá poſłána. KochPs 23.

Szereg: »chmury i ćmy« (1): Chmury około niego [Pana]/ Y ćmy ſrogié KochPs 145.
W przen (6): ten zwon będzie tą wodą zmatzan/ gdzieſzkolwiek przydzie dzwięk iego/ áby odeſſlá moc nieprzyiaćioł dáleko: Cmy Fántazyie/ Chmury/ oſwiecenie Błyſkánia/ vderzenie Gromow/ y przećiwnośći wſzyſtkich Duchow. KrowObr 103; Twóy mię gniéw/ zapálczywość twoiá mię śćiſnęłá/ Y iáko powódź/ zewſząd zámknęłá. Odſtrychnąłeś odemnie krewné/ y znáiomé/ Wſzytkich okryły ćmy niewidomé. KochPs 132, 203; Zátym dokłáda Dawid: á ćmá pod nogámi iego: przez co rozumie to záćmienie Pánnie Máryey przez Aniołá przywłaſzcżone etc. CzechEp 161.
Wyrażenia: »ćma ciemności« (1): Toć ſą ſtudnye bez wody/ á mgły ktore wicher kręći/ ktorym ćmá ćyemnoſći náwyeki yeſt záchowaná. Abowim pyſſne y prozne ſłowá mowyąc/ wabyą przez żądliwoſć luboſćyámi ćyeleſnymi tych ludźi [...] ktorzy w błędźye przebywáyą/ obyecuyąc im wolnoſć ácz ſámi ſą nyewolnicy zákáżenya álbo pokalenya. KromRozm I D2v.

»ćma śmierci« (1): Y wywiodł ie z ciemnoſci y ze ćmy ſmierći [Et eduxit eos de tenebris et vmbra mortis] y ich przekowy rozerwał. Z ciemnoſci, to ieſt z błędu pogańskiego. WróbŻołt 106/14.

Szereg: »ciemność i ćma« (1): WróbŻołt 106/14 cf »ćma śmierci«.
2. Mnóstwo, wielki tłum, wielka liczba, czasem wynosząca dzieśięć tyśięcy; legio BartBydg; agmen, caterva, celebritas, chorus, circulus hominum, cohors, concilium, concio, conglobatio, constitutus hominum, conventus, copia, corona populi, cuneus, examen, exercitus, fluctus (barbariae),requentia, globus, grex, magnitudo, manus, multitudo, nimbus, nubes, numerositas, numerus magnus, orbis a. semicirculus a. spira a. stipatio hominum, turba, turbula, unda, vis magna Cn (37):
a. O ludziach i duchach (33): BartBydg 80b; MurzNT Luc 8/30; Nie zlęknę ſię dzieſięći tyſięcy ludu (marg) wł. ćmy ludu/ ieſli cmá znácży dzieſięć tyſięcy. (–)/ ktorzy w około záſádzili ſię ná mię. BudBib Ps 3/6 [7]; Cmá wſobie ma dzieſięć tyſięcy. BudBib I 441v marg, Deut 33/17; WTem (cżáśie/) gdy ſię zbieráły ćmámi tłumy [Multis autem turbis concurrentibus] (marg) ćmá ma w ſobie dzieśięć tyśięcy. (‒) áż deptáli iedni drugie BudNT Luc 12/1; Y pytał go [czarta] Ieſus/ mowiąc: Iákoć imię? A on powiedźiał/ Woyſko [at ille dixit: Legio] (marg) Abo, ćmá. (–): bo wiele czártow weſzło było weń. WujNT Luc 8/30, s. 141 marg [2 r.].

ćma kogo (12): OpecŻyw 106v; Leop Luc 8 arg; KochWr 22; LatHar 694; WujNT Matth 26/53; Przez morzá : gdzie nie raz mi ſzło o gárdło: przez ćmę Zbójców morſkich przebywſzj CiekPotr 82. Cf »ćma ludzi«, »ćma nieprzejźrzana«.

W formule prawnej (8): takze wedle staradawnego obiczaya rvſkiey Zyemye Zamky y myaſtha. y woloſczy zeczmamy y zewſzymy dochodj zapyſſaly, nyczego nieomieſkawayacz wedlie thich lyſthow ktore od przodkow naſzich czarzow bily napyſſane LibLeg 10/95; dzierzacz wpokoyv. naprzod kyow Czerkaſſi. y zzyemiamy y zwodamy zewſzemy dochodj lvczko wyekze zeczmą yzzemyamy y ſwodamy y zewſzemy dochodj, Smolensk zeczmą zzyemyamy zwodamy, y zewſzemy dochodj LibLeg 10/95v, 10/95v [6 r.].

W połączeniu z liczebnikiem głównym (7): a dál by mi ninijé więcéy niż dwanáſcie ciém aniolow ktorzyby mię obronili OpecŻyw 106v; dla tego wiedzcie nas z dzieſiącią tyſięcy ćmow ná wſpomożenie wam w rychle przydz. HistAl E7v; BudBib Dan 7/10, I 292v, Ion 4/11; LatHar 694; Czyli mniemaſz ábym nie mogł prośić Oycá mego : á ſtáwiłby mi teraz więcey niż dwánaście ćiem (marg) Abo woysk: (‒) ániołow [et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones Angelorum?]? WujNT Matth 26/53.

Wyrażenia: »ćma ludzi, ludu« [szyk 4 : 1] (4 : 1): A mnie by nie żal Niniwená miáſtá wielkiego wktorem ieſt więcey niż dwánaśćie ćiem ludzi [sunt plus quam duodecies decem millia hominum] BudBib Ion 4/11, I 292v marg; ZawJeft 47; LatHar 218; którégo Senatorſkié czoło/Dwór z królem więcéy ſłucha/ y ludźi cmá w koło. GosłCast 14.

»ćma niezliczna« (1): Ná proźbę ich przyſzły Pardwy ćmámi nyezlicżnemi LubPs Yv.

»[czego] ćma nieprzejźrzana« (1): Iego woyſká niezliczné: wozów nie vchronnych Cmy nieprzeyźrzáné ſtoią/ y Anyołow konnych. KochPs 98.

b. O zwierzętach i rzeczach, pojęciach [czego] (4): BudNT Ev marg; Cmę wielką ptaſtwá przygnał: iákie więc zamieći W piaſczyſtych polách pędźi KochPs 116; iáko prędko y cżęſto gdy ſię modlę/ wpada mi ćmá rzecży cieleſnych ná myśl? LatHar 603; Czás ẃſzytkowiędny/ Ná świát wywodźi Co ſkryto było/ Mąk niezliczonych Zá tobą ćmámi Z węzłów plećionych Biczmi przyćina/ Z win záſłużonych. GosłCast 75.
3. lek. Choroba oczu; zaćma, katarakta (1):
Wyrażenie: »zachodzenie ćmą« (1): ieſt vżytecżne takie puſzcżanie krwie na rozmagite niemoczy ocżne, Iako na bolenie cięſzkie/ naprzeciw zachodzeniu ćmą y bielmem/ y naprzeciw cżyrwonoſciam y rzezaniu pod powiakami [!]. FalZioł V 58.
Szereg: »ćma i bielmo« (1): FalZioł V 58 cf »zachodzenie ćmą«.

Synonimy: 1. ciemność, czarność, mrok, mrokota; 2. hufiec, legijon, mnostwo, wojsko.

ZZie