[zaloguj się]

DESZCZ (526) sb m

deszcz (432), deżdż (25), deszdż (20), deszcz a. deżdż (23), deszcz a. deżdż a. deszdż (26), deszcz PowUrb, BierEz, Murm (4), Mymer1 (4), BartBydg (4), FalZioł (46), BielŻyw (4), GlabGad (6), WróbŻołt (7), RejPs (8), RejRozm, HistAl, LubPs (14), KrowObr, RejWiz (13), Leop (22), RejZwierz (4), BielKron (49), Mącz (38), SienLek, RejAp (2), GórnDworz (3), HistRzym (2), RejPos (11), RejZwierc (16), HistHel (7), Strum (3), CzechRozm (4), SkarJedn (5), Oczko (11), Calag, KochPs (13), KochTr, StryjKron (3), CzechEp (3), KochFr (6), KochPhaen, ReszPrz, WisznTr (3), KochPam, KochPieś (6), PudłFr (6), ArtKanc (6), ZawJeft, Calep (14), GostGosp (3), GórnTroas (2), GrabowSet (4), KołakSzczęśl (2), WujNT (12),WitosłLut, SkarKaz (3), SkarKazSej (2), SapEpit, KlonWor (3), PudłDydo (3); deżdż GrzegRóżn (3), KołakCath, KmitaSpit (2); deszcz : deżdż BudBib (17 : 4), BudNT (1 : 5), LatHar (3 : 2); deszcz : deżdż : deszdż BibRadz (13 : 5 : 1), SkarŻyw (3 : 3 : 19).

-e- (42), -é- (19); -e- Mącz (25), KochTr, ZawJeft; -é- Strum (3), KochPam, KochPhaen, PudłFr (3), GórnTroas (2); -e- : -é- Oczko (6 : 1), KochPs (7 : 2), KochFr (1 : 3), KochPieś (1 : 3).

Fleksja
sg pl
N deszcz dżdże, deszcze
G dżdża, deszcza, dżdżu, deszczu dżdżów, deszczów
D deszczowi, dżdżowi, deszczowi dżdż(o)m
A deszcz dżdże, deszcze
I dżdżem, deszczem dżdżami, deszczami, deszczmi
L dżdżu, deszczu
V dżdże

sg N deszcz (216).G dżdża (37), deszcza (5), dżdżu (21), deszczu (19); dżdża LubPs, BibRadz (10), SarnUzn, LeovPrzep, RejAp, HistLan, KochPs, KochFr, ReszList, KochPieś, ArtKanc (2), Calep (5), WujNT; deszcza Strum (2); dżdżu RejPs, RejWiz, CzechEp, PudłFr (2), ActReg, GostGosp, PudłDydo; deszczu FalZioł (3), SkarKaz, SkarKazSej; dżdża : deszcza : dżdżu : deszczu WróbŻołt (‒ : 1 : – : 1), BielKron (– : 2 : 2 : 1), Leop (4 : ‒ : 1 : ‒), RejZwierc (1 : ‒ : 1 : –), Mącz (‒ : – 6 : 3), BudBib (2 : – : 1 : 2), HistHel (1 : – : – : 1), SkarŻyw (– : ‒ : 1 : 5).D deszczowi (6), dżdżowi (6); deszczowi FalZioł, RejPs, BudBib (2), SkarJedn; dżdżowi LubPs, Leop (2), RejZwierc, ModrzBaz; deszczowi : dżdżowi Mącz (1 : 1).A deszcz (93).I dżdżem (24), deszczem (17); dżdżem PatKaz III, RejPs, LudWieś (2), LubPs (3), RejZwierz, BibRadz (2), GrzegRóżn, RejPos (4), RejZwierc, ReszList, KochPieś, Calep, LatHar; deszczem Mącz (2), HistHel, SkarJedn, SkarŻyw (3), KochTr, ArtKanc, ZawJeft; dżdżem : deszczem FalZioł (2 : 4), KochPs (1 : 2), KochFr (1 : 1); -em (10), -(e)m (31).L dżdżu (11), deszczu (7); dżdżu FalZioł, RejWiz (3), RejZwierz, BibRadz, RejZwierc (2), PudłFr, GostGosp, LatHar; deszczu GlabGad, Leop, BielKron (2), SkarŻyw (2), KlonWor.pl N dżdże (20), deszcze (5); dżdże LudWieś, LubPs, RejWiz, Leop (2), BibRadz (5), Mącz (2), RejAp, BudBib, ModrzBaz, Oczko, WisznTr, CiekPotr; deszcze SkarŻyw (3), GrabowSet; dżdże : deszcze BielKron (2 : 1); -e (1), -(e) (24).G dżdżów (16), deszczów (2); dżdżów LubPs, RejWiz, Oczko (3), ArtKanc, CiekPotr; dżdżów : deszczów BielKron (6 : 1), Mącz (2 : 1); ~ -ów (5), -ow (1), -(o)w (10); -ów : -ow Oczko (2 : 1).D dżdż(o)m (1).A dżdże (9), deszcze (5); dżdże FalZioł, BibRadz (5), WisznTr, WujNT; deszcze BielKron, BudNT, KochPs, KochPieś; dżdże : deszcze KlonWor (1 : 1); -e (2), -(e) (12).I dżdżami (3) LubPs, BibRadz, LeovPrzep, deszczami (1) GrabowSet, deszczmi (1) FalZioł.V dżdże (1).

stp, Cn notuje, Linde XVIXVIII w.

1. Opad atmosferyczny w postaci kropel wody; imber, nimbus Murm, Mymer1, BartBydg, Mącz, Calep; pluvia Murm, Mymer1, Mącz, Calag, Calep, Cn; psecades Murm, Mymer1, BartBydg (507): Murm 16; Mymer1 4v; [paw] gdy wzgorę wzlata/ znamię dawa deſzcżu przyſzłego. FalZioł IV 21d; wezmi gliſt ktore po dżdżu na drodze nayduiá/ włoż ie do ſklenicze FalZioł V 117, I 89c, V 30v, 54v [2 r.], 55 [3 r.], 56 (16); Deſzcż ieſt pocżątek ziemie, zboże rodząc á mnożącz. BielŻyw 136, 123, 161; GlabGad C [2 r.], Cv, I, I3v [2 r.]; WróbŻołt 67/10, hh7v, hh8; Bo gdy ſie tobie zda roſkázeſz płynąć deſſczowy ná oblicznoſć ſuchey ziemie RejPs 97v, 16v; LubPs P5, S, X5v marg, Yv, cc5v marg, ff3; RejWiz 35, 122, 150v; Leop Gen 7/12, 8/2, 2.Par 7/13, Iob 38/28; BibRadz Deut 28/24, 3.Reg 18/44, 2.Par 7/13, Iob 6/15, 28/26 (12); A gdy iuż nie był deſzcż trzy látá y ſześć mieſięcy/ był wielki głod w Sámáryey. BielKron 84v, 82, 263, 278, 287, 447v (17); Hiems etiam significat, Wielkie powietrze pochwyściel gdy ſie ſniég mróz/ deſzcz weſpołek wiya. Mącz 160c, 66a, 203b, 306d [3 r.], 313b, 358c (10); SarnUzn C2; LeovPrzep A2; GórnDworz Kk2v [2 r.]; HistRzym 50v; RejPos 10v, 89, 103v, 232, 270v; RejZwierc 128v, 57, 103, 125; BudBib 3.Reg 8/35, 17/7, 2.Par 6/26, Prov 25/22 [23], Is 44/14, Ioel 2/23 (7); HistHel Bv, C2v; Strum N2; Heliaſz człowiek był podobny nam nędzámi/ á modlitwą modlił ſię áby deżdż nie był/ y nie był dzeżdż ná ziemię [oravit ad non pluendum et non pluit super terram] trzy látá/ y ſześć mieśięcy BudNT Iac 5/17; ModrzBaz 67v; SkarJedn 3, 96 [2 r.]; y táſz to máterya [dymy z ziemi]/ kiedy ſye wilgotnieyſza tráfi/ tedy ſye wzgórę podnióżſzy/ á ná obłoki záwieśiwſzy/ w deſzcz obráca Oczko 6, 7 [4 r.], 9, 18, 41 v; Miáſto dżdżá z niebá pádał grad kámięniſty/ A z grádem nieſłychány wicher ogniſty. KochPs 159, 213; SkarŻyw A2, 271, 527 [3 r.], 545; ZIemiá deſcz piie/ źiemię drzewá piią/ KochFr 24, 91, 93, 125 [2 r.]; KochPhaen 1; KochPieś 40, 72; [o kocie] A to ták wieſcza beſtyia Ze ſye záwżdy ná déſcz myia. KochSob 60; ZE dżdżu w wczoráyſzą owę wielką niepogodę/ Mogę rzéc/ żem był tráfił ná czyſtą goſpodę. PudłFr 38, [3]; ArtKanc P14; Subgrunda – Nakriczie przezktore deſcz zbudowanią z czięka. Calep 1016b, 201b, 342b, 446b, 512b, 815a (9); A kiedy deſzcż/ tedy wſzędy opátrzyć/ áby gdźie nie ćiekło GostGosp 22, 68, 104; LatHar 623, 665; Gdy widźićie obłok wſchodzący od zachodu/ wnet mowićie; Będźie deſzcz: y ták bywa. WujNT Luc 12/54, s. 761, 794 marg; KmitaSpit A4v; CiekPotr 30, 63.

W porównaniach (38): odpadli odemnye wſzchyſztky grzechi. yakoby deſcz ſnyeba. PowUrb 3v; BierEz 2v; WróbŻołt 10/7; A przyſćie iego będzie káżdemu ták wdzięczne/ iako deſſcz nowo poſianemu zbożu RejPs 105, 105v, 115, 174v; Y wnet tám hoynye Mánná yáko deſſcż pádáłá LubPs R6v, R6v; Ocżekawáli mie iáko dżdżá y vſthá ſwe rozźiewáli by ná gwałtowny deſſcż z wiecżorá. Leop Iob 29/23, 4.Esdr 4/50; A tegoż dnia gdy wyſzedł Loth z Sodomy/ ſpadł iák deżdz ogień z ſiárką z niebá [pluit ignem et sulphur de caelo] á wytráćił wſzytki. BibRadz Luc 17/29, Mich 5/7; BielKron 451; RejPos 56, 112v [2 r.], 138; RejZwierc 214v; CzechRozm 42v; Prágnie ćię duſzá/ prágnie ćiáło moie/ Iáko dżdżá źiemiá w ſrogié letné znoie. KochPs 89, 208; iáko deſzdż wſzytki ziołá ozywia/ y rozmáite bárwy im dáie: ták iego náuká [Ducha świętego] rozne ſtany/ y obycżáie/ y ſpoſoby ludzkie polewáłá/ SkarŻyw 544, 13, 372, 374 [2 r.]; ReszList 154; wiátry náſtáną/ Któré iáko déſcz náſzé łzy rozżoną GórnTroas 68; LatHar 12, 399; gdy Auſter záchwieie/ Liſt z drzewá lecąc iáko deżdż źiemię przyodźieie. KołakCath Cv; WujNT Luc 17/29; KmitaSpit Bv; SkarKaz 609b; Bo ieſli Pan ten wielki chćieć będźie/ nápełni go duchá vmieiętnośći/ á on puśći iáko deſzcz wymowę mądrośći ſwey SkarKazSej 663a, 687b; Z vſt twoich płyną ſłowá iák deſzcż ćichy z niebá SapEpit B.

Przysłowia: Bo i na dąb pioron biye A brzoſtkę iedno deſcz zmiye RejRozm 406; RejZwierz 131.

Gdyż z wielkiey burze oney máło ſnadź dzdzá było. HistLan C.

Idzie deſzcz yáko cebrem lał. Mącz 361c; PudłFr 50.

CzechEp 89; Owo tych sądow co zywo czeka iako kania dzdzu. ActReg 156.

A Mármor tákież záwżdy/ napięknieyſzy bywa/ Im go cżęſciey kropiámi/ deſzcż ſwymi omywa. RejZwierz 114.

Po prętkim dzdzu/ rádo ſie pięknie przeiáśniewa RejWiz 141 v; BibRadz Is 18/4; RejZwierc 100; Pomnię/ iż po dżdżu iáſny dźiéń przychodźi. PudłFr 21 [ogółem 4 r.].

Evitata Charybdi in Scyllam incidi, Vciekłem ze dzdzu pod rynnę. Mącz 51b, 14b, 376d; z błędu w błąd iáko mowią/ ze dżdżá pod rynnę wypadáią ReszList 183 [ogółem 4 r.].

Vocat pluviam cornix, Wroná woła deſzczu/ to yeſt známionuye deſzcz Mącz 504a.

Frazy: »deszcz idzie (a. przydzie, a. szedł), idący« = pluit, imber qui imminet Vulg; pluendum, pluvia pluat PolAnt [szyk zmienny] (17 : 1): Corez ieſt druga riba morzka/ iako piſze Euſculap. iże gdy deſzcż idzie/ tedy ſie ſkrije w iamę ſwoię FalZioł IV 32c, IV 32c; Leop Iob 38/26; Eliaſz [...] nabożnie ſię modlił áby deżdz nie ſzedł/ y nie ſzedł deżdż na źiemię pułcżwártá látá. BibRadz Iac 5/17; Tego cżáſu ſzedł deſzcż od wielkiey nocy áż do Ieſieni máło przeſtawáiąc BielKron 359v, 4v, 253, 286v, 298; Mącz 306d [2 r.]; GórnDworz Kk2v; BudNT Apoc 11/6; SkarJedn 96; StryjKron 345; WujNT Act 28/2, Apoc 11/6.

»lał (a. leje itp.), wylać deszcz; linąć deszcz(em)« = compluit Mącz; imber qui imminet Vulg [szyk zmienny] (8 : 2; 2): Leop Act 28/2; Gdy obłoki pełne będą/ wyleią deſzcż ná zyemię. BielKron 82; Mącz 306d; KochPs 40, 114, 119; KochPieś 31; Niechay déſcz z niebá ná nas gwałtowny nie leie PudłFr 66, 21; Liń ſrogim deſczem/ roſpuść morſkié wáły/ By nas pobráły. ZawJeft 10; GrabowSet Q4v; Deſzcż ktemu lał gwałtowny/ á wiátry teſz wſtáły PudłDydo A4.

»deszcz (po)kropi (a. pokrapia itp.); pokrapiać deszczem; kropia (a. kropla), kropienie (a. pokrapianie) deszczu; pokropiony od deszczu« = pluit Murm, appluit Mącz [szyk zmienny] (4; 3; 4 : 2; 1): Pluit. Es regnet. Deſcz kropy. Murm 16; Deſzcżczu [!] pokrapianie Z malem pogrzymaniem. FalZioł V 55v; A ſuchą zyemię pokrapia thu dzdzámi obfitemi LubPs ff2v, X5v; RejWiz 126v, 181v; Leop Ps 64/11; Terra pluviis non abluitur, Nie bywa pokropiona od dżdżu. Mącz 199d, 306d; HistRzym 50v; w koło nich wſzytki mieyſcá bárzo mokre/ á tám gdzie ſłucháli ludzie/ ſuchuchne zoſtáły: iſz nikt w onym cyrklu krople deſzdżu nie vcżuł. SkarŻyw 545; ArtKanc M5; Calep 1021b; JanNKarGórn G4.

»puścił się deszcz« = emmittitur pluvia Vulg [szyk zmienny] (2): BudBib 4.Esdr 4/47 [49]; W kazánie táki ſię deſzdż wielki z łyſkánim y gromy puśćił; iſz ſię chćieli wſzyſcy rozbieżeć. SkarŻyw 545.

»deszcz spadł (a. pada(ł) itp.); dżdżem przepadać« = pluvia cadit Calag; compluit Mącz; descendit pluvia Vulg; fuit pluvia PolAnt [szyk zmienny] (19; 1): Lato będzie dżdżem przepadało. LudWieś B; RejWiz 181v; Leop 3.Reg 18 arg; BibRadz Gen 7/12, Zach 14/18; á cokolwiek dżdżu ná thy gory pada według ich ſzerokiego rośćiągnienia/ ſpływa álbo do Renu/ álbo do Dunáiu BielKron 286; Mącz 306d; á wnet w wielkiey obfitości vpadł deſzcż ná wſzytki zyemie. RejPos 10v; HistHel C2v; Strum M; Oczko 9; Es regnet. Deſzcż páda. Pluvia cadit. Calag 180a; tákie wiátry y deſzdż zniebá ſpadł/ iſz ogień rozmiotał y pogáśił. SkarŻyw 21, 270 [2 r.]; WisznTr 12; WujNT Matth 7/25, 27, Iac 5/17; PudłDydo B3.

»deżdż ustał« (1): A dla tego záwśćiągnione ſą dżdże ráne/ á deżdż poźny vſthał [pluvia non fuerit] BibRadz Ier 3/3.

»na deszcz się zbiera (a. zbierze)« (2): Impendente pluvia seri iubent, Gdy ſie ná deſzcz zbiera ſtać każą. Mącz 288b; SkarŻyw 374.

Zwroty: »(po)da(wa)ć deszcz(e)« = dare pluviam Vulg, PolAnt [szyk zmienny] (22): KrowObr 53; Leop 3.Reg 18/1; Y zaſię ſię modlił/ á niebo podáło deżdz/ y ziemiá wydáłá owoc ſwoy. BibRadz Iac 5/18 [przekład tego samego tekstu BudNT], Is 30/23; BielKron 85; Bo iednoć to Boże dobrodzieyſtwo ieſt [...] rowno wſzytkim dáwa deſzcz [Vulg Matth 5/45] RejZwierc 97v; rzekł Iehowá do Elijaſzá trzećiego roku rzekąc/ idz/ vkaż ſię Acháwowi bo dam deſzcż ná oblicże ziemie. BudBib 3.Reg 18/1 [przekład tego samego tekstu Leop], 1.Reg 12/17, 18, 3.Reg 8/36, 17/14, 2.Par 6/27, Zach 10/1, Bar 5/51; Acż śiebie bez świádectwá nie opuśćił dobrze cżyniąc/ z niebá deżdże daiąc y pogody płodne BudNT Act 14/17 [16] [przekład tego samego tekstu WujNT], Iac 5/18; ReszPrz 113; ArtKanc T11v; KołakSzczęśl B, B3; WujNT Act 14/16; SkarKaz 6a.

»(po)moknąć (a. umakać) od (a. na) deszczu; deszcze namoczą, moczące; deszczem umoczony« = madefieri Mącz [szyk zmienny] (4; 1 : 1; 1): Wędzonki á ſuchy chleb choć nie trzebá iadał/ Ná dzdzu mokł/ á w chroſciáney budzie záwżdy ſiadał. RejZwierz 9v; BielKron 191v; Madefio, Vmakam od dzdżu. Mącz 116c, 203c; indźie ieſt źiemiá piaſzcżyſta/ ieſli iey dżdże nienámocżą/ bárzo ſkąpo chowa ſwego oracżá. ModrzBaz 119v; KochFr 105; Zimny y ćiepły cżas/ y dżdże mocżące; Lody/ śniegi/ y roſy/ Ku wiecżney chwale Páńſkiey/ nieśćie głoſy. GrabowSet V4v.

»(s-, wy-)puścić (a. (s-, wy-)puszczać), puszczający, puszczony deszcz« = distillare, tribuere pluviam, pluere super terram Vulg; dare pluviam, pluere facere PolAnt [szyk zmienny] (29 : 1 : 1): Tedy ziemia wezdrżała á niebioſa deſzcż ſpuſciły od oblicżnoſci boga na gorę Sinai z ſtępuiącego WróbŻołt 67/9, hh8; RejPs 216; LubPs dd4; Tedy wam ſpuſzczę dżdże czáſu ſwego/ á poda wam źiemiá vrodzay ſwoy BibRadz Lev 26/4, Gen 2/5, 7/4, Deut 28/12, Iob 20/23, Matth 5/45 (9); A gdy było ná świtániu/spuśćił Pan Bog ná nie deſzcż BielKron 31, 84; RejAp 134v; BudBib Ioel 2/23; A w tey báni oleyu/ nigdy nie vbędzye/ Do tąd/ áż záś Bog ſpuśći/ deſzcż ná zyemy ę [!] wſzędzye. [Vulg 3.Reg 17/14] HistHel B2v, B3; [Ojciec który jest w niebiesiech] ſłońcu ſwemu daie wſchodzić ná złe y dobre/ y deſzcż ſpuſzcża ná ſpráwiedliwe y nieſpráwiedliwe. BudNT Matth 5/45 [przekład tego samego tekstu BibRadz, CzechRozm 243v, CzechEp 59, 281, WujNT]; CzechRozm 6v, 243v; CzechEp 59, 281; ArtKanc K6; WisznTr 7; Pluviosus ‒ Vſtawnie deſzcz puſzcza, iąci [!], mokri Calep 815b, 815a; GrabowSet E2v; WujNT Matth 5/46 [45], Iac 5/18.

»(u)czynić deszcz« = parare pluviam Vulg [szyk zmienny] (4): Leop 3.Reg 18 arg, Ps 146/8; Prorocy [...] po wodach chodzili niebo zámykáli/ kiedy chcieli cżynili ſucho/ á kiedy chcieli cżynili deſzcż. RejPos 10; [Bóg] miedzy blyſkáwicámi deſzcż cżyni/ y wywodzi wiátr z ſkárbow ſwych. BudBib Ier 10/13.

Wyrażenia: »drobny deszcz« = molles pluviae BartBydg; psecades BartBydg, Murm, Mymer1 (5): Murm 17; Mymer1 4v; BartBydg 125v [2 r.]; Bo śniegowi mowi/bądz ná ziemię/ á drobnemu deżdżowi/ y gwałtownemu deżdżowi (tákże). BudBib Iob 37/6.

»deszcz gwałtowny« = nimbus BartBydg, Murm; ventus pluviosus BartBydg; imber pluviae PolAnt [szyk 15 : 10] (25): Murm 16; BartBydg 98; FalZioł V 55 [2 r.]; Mąż vbogi kthory potwarza vbogie/ podobien iest dżdżowi gwałtownemu/ zá ktorym przychodzi głod. Leop Prov 28/3, 4.Esdr 15/37, Iob 29/23, 2/11; BibRadz Ps 89/5, 4.Esdr 15/37; Procumbere segetes imbribus, Zyto poległo od gwałtownych dzdzów. Mącz 70b; LeovPrzep A2; RejZwierc 15; BudBib Eccli 49/11, Iob 37/6, 4.Esdr 4/47 [49] [2 r.]; SkarJedn 24; Tákie więc kwiáty leża koſą podſieczoné/ Albo deſzczem gwałtownym na źięmię złożoné. KochTr 14; StryjKron 345; KochFr 105; Sluchay iáko bije w śćiány Z gwałtownym dżdżem grad zmieſzány KochPieś 24; PudłFr 66; PudłDydo A4, B3.

»deszcz krupisty« (1): Deſzcż y grad/ albo wmiaſto gradu deſzcż krupiſty. FalZioł V 55.

»jako (a. by) majowy deszcz« [szyk 2 : 1] (3): Gdyż ćwicżenie ná rozum ieſt by deſzcż Máiowy/ Ktory káżdemu zyołku bywa bárzo zdrowy. RejWiz 1v; Nádzieiá ieſt práwie iáko on Máyowy deſzcz/ kthory ſzczep on nadobnie nakrapia RejZwierc 129, 82v.

»nagły deszcz« (2): Imber. Placzregen. Nagły deſzcz. Mymer1 4; BartBydg 72b.

»deszcz (na)walny; nawałność dżdżow« = imber BartBydg, Calep, Vulg; nimbus Mymer1, Mącz, Calep [szyk 6 : 5] (10; 1): Mymer1 4v; BartBydg 72b, 98; Potym ſſedł przedemną obłok pelen wody y wydał z ſiebie deſſcż náwálny [pluviam impetu multam]. Leop 4.Esdr 4/49, Iob 38/25, Eccli 49/11; BibRadz Ez 38/22; Nimbus, Wielki deſzcz. Pochwiściel/ Náwáłność dżdzów. Mącz 247b; RejZwierc 165v; Calep 506b, 699a.

»deszcz niepogodny« [szyk 1 : 1] (2): PRzećiwné chmury ſłonce nam zákryły/ Y niepogodné déſcze pobudźiły KochPieś 31; PudłDydo A4.

»deszcz nieprzepłacony« (3): Ty nocną roſſę ná ſuché zagony Spuſzczaſz/ y wcześny deſzcz nieprzepłácony: KochPs 93, 105, 155;

»deszcz obfity« [szyk 4 : 1] (5): Iáko gdy obfity deſſcż ná runo vpádnye/ Ták też twoye kroleſtwo rozhoyni ſie ſnádnye LubPs Q4, ff2v; RejWiz 181v; Zátym y deſzcż ná wſzytki/ ſtrony ſpadł obfity HistHel C2v; [żonie Tęczyńskiego mówić] Dáléy żal niedopuśćił/ y płácz znákomity Który iéy z oczu płynął/ iáko déſcz obfity KochPam 82.

»pirwszy deszcz« (1): Primores etiam accipitur pro primis ut primores imbres, Pirwſze dżdże. Mącz 322a.

»deszcz płodny« (1): Náuká ma iák deſzcż płodny niech ná was vpádnie LubPs gg3v.

»pogodny deszcz« (3): Od niego [Boga] letnie ćiepło/ wdźięcżny chłod pochodźi/ On zágorzáłe zboża pogodnym dżdżem chłodźi GrzegRóżn N4v; BudBib I 289a marg; KochPs 97.

»deszcz pomierny« (1): Y deſzcż pomierny tedy zawżdy piękniej ziołá ożywia y zázieleniewa niżli ow gwałtowny RejZwierc 15.

»ustawiczny, ustawny deszcz« = continens imber Mącz [szyk 7 : 2] (8 : 1): Mącz 447a, 491d; Thegoż roku powodź byłá wielka z vſtáwicżnych dzdzow/ y zboża ná polu w kopach poraſtáły. BielKron 418v, 228, 309, 314, 359v marg, 415, 423.

»wielki deszcz« = imber, nimbus Mącz; pluvia magna PolAnt [szyk 12 : 8] (20): FalZioł V 72; wſzakem to wiedział że z tey chmury miał vpaſć wielki deſzcż. BielŻyw 47; HistAl [I3]v; Leop 4.Esdr 4/50; Potym rzekł Eliaſz do Achábá/ Idź/ iedz á piy/ ábowiem oto ſzum dżdżá wielkiego [quia sonus est multitudinis pluviae]. BibRadz 3.Reg 18/41, 18/45; BielKron 85, 308, 391, 465; Mącz 165d, 247b; HistHel C2v; przepadł tu ták wielki déſzcz/ że woda od Góry do góry wſtałá Strum M; Kreẃ po drogách żywa płynie/ Iáko gdy déſzcz wielki linie KochPs 119; SkarŻyw 252, 270, 545; ArtKanc K15v, Q9.

»deszcz zimny« = frigidus imber Mącz [szyk 2 : 1] (3): Deſzcż zimny długo trwaly/ albo telo wiatr. FalZioł V 55, V 55; Ubi frigidus imber altius ad vivum persedit, Gdy źimny deſzcz do żiwego doyął. Mącz 379b.

Szeregi: »(jesli nie) deszcz, (i, albo, tedy) grad; z dżdżem grad« = pluvia et grando PolAnt [szyk 16 : 4] (19; 1): FalZioł IV 52a, V 55 [5 r.], 55v; Pewnie widzi iż z niebá ná doł będą goście. Ieſli nie deſzcż tedy grad plutá iáka pewnie RejWiz 125v, 150v, Cc8; BibRadz Ex 9/34, Sap 16/16, 22; RejAp 175; A Iáko poſpolicie po grzmieniu bywa deſzcż álbo grad/ thákże theż po pyſze bywa poſpolicie wzgárdzenie RejZwierc 72, [782]v, 165v; CzechRozm 6v, 84; KochPieś 21.

»grom, (i) deszcz; grom ze dżdżem« = grando et pluvia, tonitrua PolAnt [szyk 7 : 2] (8; 1): Od pełniey y przez oſtatnią cżwierć/ iuż gorąca iuż dżdże/ iuż gromy przechodzić będą. LudWieś B2v, B2; LubPs dd4; BibRadz 1.Reg 12 arg; oto dziś ieſt iáſny dzyeń y żniwo pſzenice/ będę prośił Páná á da grom y deſzcż. BielKron 64 [przekład tego samego tekstu BudBib 1.Reg 12/17], 338v; BudBib 1.Reg 12/17, 18; Eneás też z Dydoną/ do dołu iednego/ Wpádli dla dzdzu y gromu wnet niepogodnego. PudłDydo A4.

»jasno (a. jasność) albo (albo też, i) deszcz« [szyk 2 : 1] (3): Wedlug przyrodzenia znamienia iaſnoſc/ albo deſzcż FalZioł V 55, V 55v; Nie odmieniayże ſie iáko Márzeć ná Wioſnę/ gdzie iednego dniá będzie y deſzcż y iáſno y krupy RejZwierc 24v.

»deszcz, (i) łyskawice (a. łyskanie); z deszczem łyskawice, deszcz z łyskaniem« = pluvia et fulgura PolAnt [szyk 4 : 3] (4; 2 : 1): FalZioł V 55; BibRadz Ps 134/7; we wtorek wſtał wielki wiátr/ deſzcż y łyſkánie/ ták iż wiele namiotow Pruſkich pochwyćił. BielKron 383v, 444; [Bóg] Z déſzczem ogniſté miéſza łyſkáwice/ Wiátrów dobywa z ſwéy ſkrytéy ſkárbnice. KochPs 198; SkarŻyw 252, 545.

»(ani) deszcz albo (ani) niepogoda« (2): ieſli deſzcz álbo iáka niepogodá byłá tedy táka wodá [...] nie ták będzie dobra Oczko 26, 26v.

»deszcz i pogoda« (2): BudNT Aa; [modlitwa] O deſzcż/ y o pogodę LatHar 745.

»[nie] rosa i (ani) deszcz« (3): BielKron 84; Przez trzy látá y roſy/ y deſzcżu nie będzye [si erit annis his ros et pluvia Vulg 3.Reg 17/1]/ A wielki głod powſtánie/ w tym kroleſtwie wſzędzye. HistHel Bv; KochPs 93.

»(i) deszcz i słońce« [szyk 2 : 1] (3): Kiedy dźień nie iednoſtáyny/ iż y deſzcz y ſłońce [...] ná dwor bez odźienia ćiepłego nie wychodź. SienLek 10v; WisznTr 12; SkarKaz 611b.

»deszcz, (i) susza« [szyk 1 : 1] (2): Abychmy wiedźieli iż deſzcz y ſuſza ieſt wręku Bożych/ á gdy ſię iemu zda thedy gi ſpuſzcza. BibRadz I 2a marg; KlonWor 79.

»deszcz, (a, i) śnieg« = nix et pluvia Vulg, PolAnt [szyk 2 : 2] (4): RejWiz 93v; RejZwierc 78v; IAko śnieg lećie/ á deſzcż we żniwá/ ták nieprzyſtoi głupiemu sławá. BudBib Prov 26/1; Strum Nv.

»(ani) wiatr i (ani, a, albo, albo i) deszcz; wiatr z deszczem« = ventus et pluvia Vulg, PolAnt [szyk 16 : 12] (24; 4): Wiatr cieply/ cżaſem z deſzcżem lubieznem. FalZioł V 55v, V 55 [2 r.], 55v, 56 [6 r.]; Bo thák powiáda Pan. Nieuyżrzyćie wiátru/ áni dżdżá/ [Non videbitis ventum neque pluviam] á tho łożyſſko będzie pełne wody/ y będziećie pić Leop 4.Reg 3/17 [przekład tego samego tekstu BibRadz ]; RejZwierz 37v; BibRadz 4.Reg 3/17; BielKron 191v, 383v, 444v, 447; Procella. Pochwiściel nawálny wiatr s deſzczem y s wiátrem á zwłaſzczá náwáłność ná wodźie. Mącz 324a; GórnDworz H3; Oczko 26v; SkarŻyw 21, 244; PudłFr 21; GrabowSet L; WitosłLut A3; KlonWor 19, 40, 77.

»deszcz albo (a, i) zachmurzenie (a. chmury, a. pochmurność)« [szyk 3 : 1] (4): FalZioł V 55 [3 r.]; Nebulosus ager aut locus, Mieyſce gdźie częſte dzdże y chmury powſtáyą. Mącz 243b.

»[nie] deszcz i (ani) zimno (a. zima)« = imber et frigus Vulg, PolAnt [szyk 6 : 2] (8): FalZioł IV 2d; Leop Act 28/2; BibRadz Act 28/2; Náyduie ſie s piſmá iż przed potopem nigdy deſzcż áni źimá nie bywáłá BielKron 5v; SkarŻyw 135, 472; LatHar 633; A bowiem [oni obcy ludzie] zápaliwſzy kupę drew ogrzewáli nas wſzytkich/ dla dżdżá idącego/ y dla źimná. WujNT Act 28/2 [przekład tego samego tekstu Leop, BibRadz].

W przen (7): WróbŻołt V7v; ſerceć rádośćią y deſzcżem duchá świętego pokropi y nápełni ie dobrą wolą SkarŻyw A4v, 536, 542; rácż nas dżdżem przyſtoynym opátrzyć/ ábyſmy z więtſzą nádźieią ſzukáli rzecży wiekuiſtych LatHar 623.
Wyrażenie: »majowy deszcz« (1): A pilnie ten ſzczep tey ſtałey wiáry ſwoiey okopyway y poleway tym Máyowym dzdzem tą zupełną nádzieią ſwoią RejZwierc 129.
Szereg: »deszcz a rosa« (1): przesz ktorą [Maryję] obfytem ducha ſzwyątego dzdzem a roſą polano yeſt kozde ſthworzenye PatKaz III 96v.
Przen: Łzy (2): RejWiz 122; Zródłá płyną po licu/ á z twarzy déſſcz ſpada GórnTroas 63.
2. Na oznaczenie innych opadów pojmowanych przeważnie jako kara boża (18):
Frazy: »deszcz pada(ł)« (2): Pluit lapides, kámienny deſzcz páda. Mącz 306d, 306d.

»deszcz szedł« (3): Ktorego cżaſu [lata 1543] krwáwy deſzcz ſzedł wkráinie Monáſterieńſkiey. BielKron 192v, 363v; StryjKron 345.

Zwroty: »(s-, wy-)puścić deszcz« = inundare imber PolAnt [szyk zmienny] (6): RejPs 155v; Ale Pan widząc w grzeſſnych tákye ſwowolnośći/ Pusći ná nie ſiárcżány deſſcż s ſwoyey ſrogośći LubPs C3v; BibRadz Ez 38/22; GrzegRóżn B3, C3v; SkarŻyw 303.

»wylać deszcz« (1): [Bóg] Ná złé ludźi wyleie deſzcz gorący siárczány KochPs 16.

Wyrażenia: »deszcz gradowy« (1): Potem puſſczał nánie ſrogi deſſcz gradowy ták yż drżałá ziemiá przed gromem á przed ſtráchem błyſkánia RejPs 155v.

»deszcz kamienny, z wielkiego kamienia« [szyk 4 : 2] (5 : 1): Nunciatum regi lapidibus pluisse. Oznaymiono królowi że kámienny deſzcz pádał. Mącz 306d, 184a [2 r.], 306d; á gdy vćiekáli/ Pan Bog puśćił ná nie deſzdż zwielkiego kámieniá SkarŻyw 503, 503.

»krwawy deszcz« = imber sanguineus Mącz [szyk 4 : 1] (5): Tamże w Micháłowie trzy dni krwáwy deſzcż ſzedł. BielKron 363v, 192v; Mącz 367b; StryjKron 345 [2 r.].

»deszcz ogniowy, ognisty« [szyk 1 : 1] (1 : 1): BibRadz Ez 38/22; Pan od Páná ſpuśćił deżdż śiárkowy y ogniowy. GrzegRóżn C3v.

»deszcz siarczany, siarkowy« [szyk 2 : 2] (3 : 1): LubPs C3v; ogniſty y ſárcżány deżdż wypuſzcżę nań [ignem et sulphur pluere faciam super eum]/ ná iego zaſtępy/ tákże y ná on wſzytek lud ktory z nim będźie. BibRadz Ez 38/22; GrzegRóżn C3v; KochPs 16.

Szereg: »woda i deszcz« (1): Wodá y deſzcz krwáwy. StryjKron 345 marg.

LW