[zaloguj się]

ABY (33 895) cn

a jasne

stp, Cn notuje, Linde XVIXVIII w.

Znaczenia
  • I. W funkcji spójnikowej wprowadza zdania podrzędne (31 695)
    • 1. Okolicznikowe (14 056)
      • A. Celowo-skutkoweaby, żeby; ut Modrz 11 105: Raczyl mye yego krolewſka M. [... ]prziſlacz abich waſchym M. powyedzial thą wolya yego K. Myloſczy MetrKor 31/621 (10); ListRzeź (2); podlye ſyebye poſtawymyα abich ſe wſſitkymy anyoli chwalylcyα BierRaj 20v (12); March1 A4v; Owa niegdy áby iedli/ Zá ſtoł byli obá śiedli BierEz P (79); [Pan Iezus] przyſſedl nie ijżby iemu/ ale aby ſlużyl OpecŻyw 44; Pozdrowiona bądz [...] przed ſtworzenijm ſwiata wybraná/ aby moią będątz oblubienitzą/ bylabys wſſytkiégo ſwiata krolową OpecŻyw 185 (209); OpecŻywList C2; OpecŻywPrzedm C3v; OpecŻywSandR 3v; Miły młodźieńcże poſtáẃ wodę/ abych poznáł ieſtlićz też wnątrz nietzo ſzkodźi ForCnR D2v (3); ſzwyątoſzczy [...] yeſth napelnyona aby znaczyſthſzey matky naczyſtſzy narodzyl by ſyą ſyn PatKaz I 10v (2); PatKaz II 33v (29); [Bog dobrego pełność] polozyl w maryey aby czo laſky [...] wnas yeſth poznalybyſmy yſz tu plynye zglouy cryſtuſa przeſz ſzyyą panną maryą PatKaz III 111 (11); TarDuch A6v (7); wiecżor zawżdy okna otwieray na poł noczy/ aby wiatr z połnoczi twe mieſzkanie przewiewał FalZioł V 61v (103); BielŻyw 80 (80); BielŻywGlab 15; Cżemu około vſt ſą wargi. Odpo. Dla zakricia zębow, aby cżłowiek zębami nie ſwiecił GlabGad Cv (50); MiechGlab 12 (13); BierRozm 11; ZapWar 1536 nr 2492 (8); ni dla tżego inſzego rachunkow ſie vcżą iedno dla ſwego pożytku/ aby chytrze ſwego złupili blizniego KłosAlg A4v (4); KlerWes A (2); Intende ad visitandas omnes gentes [...] Poruſz ſie miły panie aby nawiedził wſzythki pogany. Czuſz aby cie vznali WróbŻołt 58/21 (73); WróbŻołtGlab Av; LibLeg 7/8 (160); A czáſem bych rad miał ſkrzydłá iáko gołąbek ábych wylećiał ſpośrotku tych złoſćiwich ludzi RejPs 81v (176); ComCrac 16v (8); RejRozpr 12 (6); O Wernarze zeſnal [...] iſch bil yachal do Cola aby Zydy byl zwiodl, iſſ bi byly przyachaly i ſzukno [...] othkupily LibMal 1543/70 (27); ConPiotr 32v (6); SeklWyzn g3v (9); Szłam do sklepu ż [!] dziewką ſama A bych ſzaty oglądała RejJóz G7v (29); SeklKat X3v (36); RejRozm 393; RejKup B (57); RejKupSekl a4 (4); Widząc ſloniowie lud on/ ſciągáli noſy ſwoie áby ie k ſobie przyciągáli HistAl I2v (68); HistAlHUng A2; KromRozm I A3v (8); Przeciwko mnie/ wſzyſtko śię co kolwiek wniebie abo pod niebem ieſt/ ſpiknęło/ aby mi cięſzkości zadáwało MurzHist L3 (41); Abowięm niepoſłáł bóg ſyna ſwego na świat/ aby ſądźił świat/ ale żeby był świat/ zbawion przezeń [Non enim misit ... ut iudicet mundum sed ut salvetur mundus per ipsum] MurzNT Ioann 3/17 (65); KromRozm II c4v (33); KromRozm III Pv (37); MrowPieś 123 (3); Co aby teraz jeszcze lepiej umocnili, w konfesyji swej [...] jaśnie napisali Diar 70 (54); DiarDop 99 (19); Pomni ná mię [mierność] ſynu miły/ Aby cie nie vwodziły/ Słowá ludzi grubych z brzuchy BielKom E8 (19); [rodzicy] nyech dzyeći karzą nye iżeby ye zabili [...] ále áby ſnich co dobrego mogło vrosć GliczKsiąż G5 (83); ieſliż dam ſen ocżom mym áby wżdy odpocżynęły/ Powiekam moim wyſpánie iżby w tym żalu wytchnęły LubPs dd2v (141); nogi iego ſłoną wodą námáżą/ potym kozę przywiodą [...] áby pięty onego złoczyńce lizáłá GroicPorz iiv (78); SeklPieś 15v; przidał ieſztze więcey odpuſtow áby tym więcey przybyło pieniędzy KrowObr 78v (214); Vcżony z bládą twarzą ſiedzi nád kſięgámi/ Aby potym ſwych cżáſow vżył z roſkoſzámi RejWiz 21 (103); [Iudyth] proſiłá [...] áby iey dozwolono wnocy przededniem wychodzić precz/ ná modlitwę/ áby ſie modliłá Pánu Bogu [ut daretur ei copia ... egrediendi foras ad orationem et deprecandi Dominum] Leop Iudith 12/5 (407); Każeſz mi ná Kázálnicę wleſć/ ábym wołał y kazał OrzList b3v (11); UstPraw F2 (6); KochZuz A4 (3); LeszczRzecz A3(2); RejFig Aa5 (13); RejZwierz 121 (45); Zátucz ſerce ludu tego/ á zátkay vſzy ich/ y záſlep oczy ich/ áby ſnadź nie widźiał oczymá ſwemi/ á iżby nie ſłyſzał vſzymá ſwemi/ á żeby nie zrozumiał ſercem ſwem [Impingua cor populi huius et aures eius adgrava et oculos eius claude, ne forte videat in oculis suis et in auribus suis audiat et corde suo intelligat] BibRadz Is 6/10 (635); BibRadzBaz ktv; Goski 18; w táńcu komu nogę podmiátáć/ áby ſye potknął beśpiecznie táńcuiąc OrzRozm K4 (26); Gdy [król Władzisław] był w Przyſzowie/ áby ſie nie zálegał w chorobie/ iechał do láſá áby ſłowiká ſłyſzał BielKron 387 (990); BielKronCies Mmmm3 (3); GrzegRóżn G2v (22); A iuż teraz prziwykay pracy/ i nie wcżaſom/ Abyś ſię mógł ſpoſobić ku trudnieyſzim cżaſom KochSat Cv (2); KochZg A4 (2); KwiatKsiąż Dv (2); Mącz 356a (79); MączLub; OrzQuin O4 (20); Prot A2v; SarnUzn G4v (11); Włoſy áby nie śiwiáły rychło/ chronić ſye trzebá wilgich á chłodnych pokármow SienLek 48 (81); LeovPrzep av; RejAp 83 (164); przyrodzenie ſámo [...] náucżyło Mamki ſpiewáć/ áby ſpiewániem dziećinny płácż tuliły GórnDworz H3 (98); GrzepGeom B2v (10); Przykład ábyſmy cżuli dla zdrády dyabelſkiey/ áby nas nie zdrádźił HistRzym 96v; ty iutro tu przydź/ ábychći ſie záś vkazał/ á iżbychći przyſzłe rzecży ktore ſie máią ſtáć powiedział HistRzym 127v (103); á wżdy Pan Bog z dobrotliwośći ſwoiey/ páſie ony nikcżemne źwirzątká ſwoie/ áby owſzem cżłowiek nędzny więtſzą pociechę miał RejPos 81v (696); RejPosWiecz2 92v (8); RejPosWiecz3 98 (8); Co áby śię iáſniéy okazáło/ w ſtworzeniu człowieká obáczyć możeſz lepiéy BiałKat 108v (69); BielSat M4 (16); GrzegŚm 54 (33); wnet ſąd zágáiono/ Aby vrzędnie w tákich rzecżach poſtąpiono HistLan E (16); Co áby śie lepiey mogło pokázáć/ od tego pocżniemy co śie przez to ſłowo [matrimonium] rozumie KuczbKat 250 (65); RejZwierc 160 (177); Gdy [...] ciągną [Tatarowie] ćicho ſie ſkrádáią láſy by ich nie obacżono/ áby Ludźi domá záſtáwáli BielSpr 67v (84); KochMon 31 (5); bogoboyni/ áby ſie chwałá Páńſka mnożyłá/ ſługi kośćielne dochodámi ſłuſznymi opátrowáli WujJud 230v (65); WujJudConf 260 (23); KochList 3; RejPosRozpr c4 (14); Ktore ábyſmy tym lepiey wyrozumieć mogli/ s pilnoſcią ich poſłuchaymy RejPosWstaw 110v (39); vyrzeli wielki [...] pocżet ludu/ ktorzy nieſli drábiny y tarány/ áby wzięli zamek/ á iſzby ich dobyli [portantes scalas et machinas ad capiendum munitionem et oppugnabant eos] BudBib 1. Mach 5/30 (261); HistHel B3 (6); MycPrz I A3v; Więc poſádźi chłopá z chábiną/ v przerwy áby kiwał/ mniema by ſye to iego kiwánia Rybá bałá Strum K3v (7); BiałKaz G3v (16); Mocen lepak Bog wſzelką łáſkę obfitą vcżynić ná was/ áby we wſzem záwżdy [...] obfitowálibyśćie do wſzey ſpráwy dobrey [Potens autem Deus omnem gratiam abundare facere in vos, ut ... abundetis in omne opus bonum] BudNT 2. Cor 9/8 (109); StryjWjaz C2 (4); VCZEN. A cżemuſz wżdy tákiego przypodobánia vżywa Piſarz liſtu tego? NAVCZYCIEL. Aby zálećił vſtáwicżność nie ſkońcżonego ná źiemi ofiárownictwá Chriſtuſowego CzechRozm 35; Ale áby ſie iuż cżás długą przedmową nie trawił/ powiemći vmyſł ſercá moiego CzechRozm 205v (189); PaprPan X4 (7); KarnNap E2v (34); podiąłem ſię tey máteryey piſáć [...] Nieżeby inſzi wto lepiey y doſtátecżniey vgodzić niemogli/ ále ábym też y ia z ſwey ſtrony Rzecżypoſpolitey wtem vsłużył ModrzBaz 1 (145); ModrzBazBud Vv (2); ModrzBazStryj IIv; SkarJedn 17 (68); KochOdpr D; drewniány ſzkopiec zákryty (áby wodá niewyſtygáłá) v dná przewierćiány Oczko 15v (26); [źmija] vſzy wźiemię krije/ Aby nieſłucháć/ kiedy náuczony Czárownik nád nią zácznie rym niepłony KochPs 84 (26); chwyććie ſię kárnośći/ áby ſię Pan nierozgniewał á wyśćie niepoginęli SkarŻyw 510; Dla tych ktorzy ſtoią Iezu Chryſte/ áby w ćię vwierzyli/ zlecż mu [...] tę rękę SkarŻyw 552(346); KochTr 20 (2); MWilkHist C (2); StryjKron 125 (33); ZapKościer 1582/29v (9); CzechEp 137 (148); CzechEpPOrz xxv (2); KochJez B3v (2); Co ábych pokazał/ vmyſlyłem kilká ſentenciy X. Arcybiſkupich/ przedśię wźiąć NiemObr 82 (38); KochEpit A4; Stąpił we wśi do kárczmy/ áby ſię ochłodźił KochFr 134 (8); GórnRozm F2v (4); KochBr 152; KochWz 139; KochMRot B (2); KochMuza 28; ReszPrz 51 (19); [bractwa] ktore o więźniách oſobliwą piecżą y ſtaránie máią/ áby mieli co ieść w więźieniu/ á żeby co prędzey z niego wyzwoleni byli ReszHoz 121 (11); ReszList 164 (17); WerGośc 204 (14); WerKaz 290 (9); BielSen 6 (2); BielSjem 40 (12); KochPieś 9v (2); Sląc ćię ná rozmáité wielkich Królów dwory/ Abyś wybiérał z ludzkich obyczáiów wzory KochTarn 73 (3); PudłFr 73 (2); [Przysięgę] wypełnił ludowi ſwemu Abyſmy będąc z ręku nieprzyiaćioł náſzych wybáwieni/ Moglibyſmy ſámemu ſłużyć ArtKanc A18 (78); Fálendyſzem przezwáli Włoſkie ſukno drogie/ Aby chytrze ſzaleli Polaki vbogie BielRozm 13 (6); KmitaPsal A2v; KochWr 36 (3); KochWrJan 18 (2); PaprUp K2 (8); W tym náſz Hetman/ áby ſye rzecz ſkońcyłá práwem/ Aby mu Bóg y ludźie sſtáli ſye łáſkáwem: Kazał w woyſku záwołáć ZawJeft 12 (5); ActReg 4 (55); łudze abim oſſukał Calep 577a (7); gdy młocą/ tedy káżdy ná ſwą gromádę ma ſłomę kłáść: áby poznáć ktory źle wymłaca GostGosp 70 (47); GrochKal 27 (2); Co áby ſie iáſniey okazáło/ o pomierzániu ziemie godzi ſie thu cokolwiek przypomnieć Phil P4 (22); GórnTroas 72 (6); KochCn B4v; KochCzJan A3 (3); KochPij C3; Cierniemeś koronowan/ ábyś/ w ćię wierzące/ W korony/ twey miłośći przybierał/ gorące GrabowSet P4v (17); KochAp 9; KochFrag 42 (3); OrzJan 106 (36); WyprPl B4 (3); Modl ſię zá námi święta Iádwigo. Responsio. Abyſmy ſię godnemi sſtáli obietnic Chryſtuſowych LatHar 422 (192); cżás nieſkrowity/ Aby ſtał przed Sąd Boży/ dał mu rok záwity KołakCath B3 (3); KołakSzczęśl C; Bog oycow náſzych obrał ćiebie ábyś poznał wolą iego/ á iżbyś oglądał ſpráwiedliwego [praeordinavit te ut cognosceres voluntatem eius et videres Iustum] WujNT Act 22/14 (760); WysKaz 20 (18); JanNKar D3 (9); JanNKarOrz F3v; ABy zgodá między wſzyſtkimi byłá chowáná/ vſtáwiamy: áby kmiećie/ ktorzy [...] vćiekáią/ gdy będą ználeźieni pánóm ſwym [...] áby byli przywroceni SarnStat 663 (341); Ráczyſz ſię [...] przyczynić zá mną/ áby mię tu nie raczył ośiérocáć ná tym nędznym świećie/ żeby mi dał Aniołá ſtróżá SiebRozmyśl K (38); ZapMaz IIG 97/90v; GrabPospR M4 (3); KlonKr F4v; KmitaSpit B2v (15); ſzubienice budował/ áby conawięcey ludźi wywieſzono PowodPr 66 (30); Długo potrzebá młodemu milczeć/ áby dobrze mowić vmiał SkarKaz 42b (197); VotSzl A2v (3); móẃ po Polſku, áby zrozumieli Náſzy, w czym twoi ſłucháć ćię niechcieli CiekPotr 3 (7); Celowo-skutkoweaby, żebyGrzegRóżn G2vCzahTr E (11 105)
        • a. Pozornie celowe, o treści ujętej ironicznie lub sprzecznej z oczekiwaną (20)
        • b. Wprowadza zdania podrzędne celowe z odcieniem przyczynowym, zwykle zaprzeczoneżeby; (non) quod Modrz, ut Vulg 449: Może [grać] y w karty/ ale nie o pieniądzą/ aby potym przegrawſzy: nie miał ſie o czo ſmucić FalZioł V 66 (2); BielŻyw 139 (8); Cżemu głowa nie ieſt tak mięſiſta iako inſze cżłonki. Odpo. Aby tak inſzyin cżłonkom nie ciężała GlabGad B3v (2); BierRozm 25; Odpowieday głupiemu podług iego głupoſći/ áby go niemiano zá mądrego [bibl: Prov 26/5] March3 V5v; RejPs 63 (2); Powynien vrząd takowy grzech karac Aby nas pan bog nie karał SeklKat K4v (4); Mnie nieboraczke wygnali. Abych im nieprżeſkadzała RejKup d7; bali ſie przez on moſt przeſć/ áby ſie łáńcuchy ńie połamáły HistAl E3v; KromRozm I A3; MurzHist Hv (7); Nie ſądźćie/ abyśćie niebyli ſądzęni [Ne iudicate, ut non iudicemini] MurzNT Matth 7/1 (4); GliczKsiąż O2 (2); LubPs O4v; KrowObr 72v (6); RejWiz 80; Leop Num 6/7 (6); OrzList f2 (2); Nie poddáy názbyt myſli twey żonie/ áby nie wźięłá gory nád mocą twoią [ut ascendat ipsa super animam tuam] BibRadz Eccli 9/2 (16); Wprowadza zdania podrzędne celowe z odcieniem przyczynowym, zwykle zaprzeczoneżebyBielKron 262 (449)
      • B. Wprowadza zdania podrzędne przyczynowe, zwykle przy zaprzeczonym zdaniu głownymżeby' (10)
      • C. Wprowadza zdania podrzędne skutkoweaaby, żeby, że᾽, z odcieniem sposobujakby, jakoby᾽ (najczęściej w połączeniu "tak ... aby“) (2036)
      • D. Wprowadza zdania podrzędne stopnia i miaryżeby᾽ także z odcieniem modalnym irrealnym, przy zaprzeczonym zd. głównym (187)
      • E. Wprowadza zdania podrzędne przyzwolonechoćby, gdyby nawet᾽ (40)
      • F. Wprowadza zdania podrzędne warunkowe z odcieniem czasowymjeśliby, gdyby (160)
    • 2. Wprowadza zdania dopełnieniowe (13 327)
    • 3. Wprowadza zdania podrzędne podmiotowe (1893)
      • A. Wyrażające ocenę, przypuszczenie, o różnych odcieniach modalnych: optatywnym, koniunktywnym, irrealnymżeby, jakoby, gdyby; ut Mącz, Modrz 1769: Stárſzym śię to nie widziáło/ Aby śię co gwałtem działo BierEz Ov (2); nieieſt podobno abych ten ſlub zlámala/ ktory bogu wſſechmogącemu ſlubila. OpecŻyw 3v (31); ForCnR B3v (2); nyeſluſzalo aby czyalo maryey ktorym obyczayem bylo vynne grzechu PatKaz I 11; PatKaz II 41v (2); PatKaz III 96v (8); KlerPow 10; MetrKor 46/118; tak że ſie niegdy zda aby miał być deſzcż barzo wielki á nicz nie bywa FalZioł V 72 (19); BielŻyw 113 (11); Zależy na młodziencza wſzelkiego, aby ſie ſtarſzych zawſze wſtydał BielŻywGlab 14; GlabGad A2v (8); MiechGlab 50 (4); KlerWes A2 (4); Nieſlyſſano to nigdy/ áby pſá kiedy ſiodłano/ ále iż by go ná łáńcuchu wieziono [!] March3 V8; WróbŻołt 67/21 (2); tho czo pobraly yako owcze bidlo y domowe rzeczi. y livdzie prziſlvſcha yeſth. abi ſye to nalaſlo LibLeg 10/93v (31); RejPs 137 (40); RejRozpr I (2); ConPiotr 32 (4); że ſie też trafiło we wtorek dźień Bożego narodzenia/ gdzie rzadko nam pochybuie aby iaki tego roku przimorek niebył. LudWieś A4v; RejJóz C6 (6); ZapWar 1545 nr 2646 (2); SeklKat Kv (5); RejKup h2v (9); RejKupSekl a5; HistAl B3 (17); HistAlHUng A2v; Potrzebá yeſt áby były kácerſtwá KromRozm I L2 (4); MurzHist R4 (5); to niemoże być aby prorok zginął indźie niſz w Hieruſalem [non capit prophetam perire extra Hierusalem] MurzNT Luc 13/33 (8); MurzOrt B; KromRozm II o3 (2); KromRozm III O8v (7); to jest natura każdej konstytucyji, aby wszyscy o niej wiedzieli Diar 58 (31); DiarDop 118 (4); BielKom F4 (3); GliczKsiąż P2v (51); LubPs Z3 (8); przećiw práwu ieſt/ áby ktho będąc wolen/ miał być niewolnikiem. GroicPorz dd (14); SeklPieś 6v; KrowObr 64 (39); RejWiz 20v (27); Leop Ioz 24/15 (16); UstPraw K3; LeszczRzecz A6v; RejZwierz 16 (7); Doſyć vcżniowi aby był iáko miſtrz iego [ut sit sicut magister] BibRadz Matth 10/25 (51); OrzRozm C (15); A ktorą [epistołę św. Paweł] do Zydow piſze/ wątpliwa ieſt áby on piſał/ gdyż ſie ſłowá z inemi w wymowie nie zrownawáią BielKron 143v (66); GrzegRóżn Fv (9); KwiatKsiąż A2v (2); parsuerit ut amantem redames, Godźi ſie ábyś miłuyącego ciebie záś miłował. Mącz 276c (27); OrzQuin N4 (7); Prot C3; SarnUzn F3 (3); SienLek 112v (6); LeovPrzep a3 (2); RejAp 157v (33); rzadko tho ieſt/ áby ſie biegły w práwie práwował: Medik/ áby miał bráć lekárſtwo: á Theolog żeby był dobrym Krześćiáninem. GórnDworz Q7v (89); Tá Figurá kiedy ma równé kąty/ nie może być áby nie miáłá miéć ſtron równych. GrzepGeom D3 (4); HistRzym 77 (5); RejPos 144v (139); o thym nie może być rzecżono/ ktory [...] ſpráwiedliwie żywie/ áby ſzátáná w ſobie mieſzkáiącego miał RejPosWiecz2 93v (9); RejPosWiecz3 98 (6); BiałKat 301 (18); BielSat D; HistLan F4v (2); KuczbKat 435 (44); RejZwierc 240 (27); BielSpr 75v (5); KochMon 28; to w Kośćiele záwſze záchowano było/ áby ludźie proſte ná ſpowiedźi náucżano. WujJud 224 (9); WujJudConf 3 (7); RejPosRozpr b4 (6); RejPosWstaw 22 marg (14); Mnie ſię nie zda/ áby Máláchiaſz przećiw wielożeńſtwu mowił BudBib I 467c (19); Aleć to rzadka/ áby ſye Szczuká nie miáłá w Stáwie trzéć. Strum Qv (11); BiałKaz D2v (5); pożytecżno nam/ áby ieden vmárł zá lud/ á nie wſzyſtekby narod zginął [expedit nobis, ut unus homo rnoriatur [...] et non tota gens pereat] BudNT Ioann 11/50 (5); CzechRozm 146v (36); KarnNap B4 (3); to ieſt naprzednieyſza powinność Praw/ áby nietylko kaźni okázowáły grzeſzącemu/ ále by też to wludźi wmawiáły że ſię niegodźi grzeſzyć [ut non tantum poenas proponant peccanti, sed etiam persuadeant peccare minime licere]. ModrzBaz 70 (176); SkarJedn 27 (23); Oczko 33v (10); KochPs 3 (4); SkarŻyw 27 (35); MWilkHist H; StryjKron [126] (2); nie może to być pokazano [...] ábyſmy kogo przeſlád⟨ow⟩ali: ábyſmy komu ná gárdło ſtali CzechEp 26 (27); CzechEpPOrz xx (2); NiemObr 48 (26); KochWz 137; ReszPrz 98 (8); WerKaz 291; Niewiem by to ná Polſkę przedtym przychadzáło/ Aby kiedy ze wſzech ſtron ták bárzo gorzáło BielSen 12; BielSjem 36; KochPam 84; PudłFr 13 (3); ArtKanc N3 (5); BielRozm 10; PaprUp K2 (2); ZawJeft 43; ActReg 4v (25); A to ieſt nawiętſzy fundáment/ áby chłopi wſzyſcy wychadzáli ná robotę GostGosp 160 (6); Phil D3 (13); KochCz Bv (2); GrabowSet B (2); Wyrażające ocenę, przypuszczenie, o różnych odcieniach modalnych: optatywnym, koniunktywnym, irrealnymżeby, jakoby, gdybyOrzJan 113 (1769)
      • B. We współrzędnych zdaniach przeciwstawnych wprowadza przy eliptycznym pierwszym z nich zdania podrzędne wyrażające treść możliwą, spodziewanążeby, iżby (119)
      • C. We współrzędnych zdaniach łącznych wprowadza przy eliptycznym drugim z nich zdanie podrzędne wyrażające treść ocenioną negatywnie w stosunku do zdania poprzedniegożeby, iżby (5)
    • 4. Wprowadza zdania podrzędne orzecznikoweżeby, co by; qui Modrz, ut Vulg 321: Wſzyſcy ludzie ſie zumieli: Pytáiąc ieſliby kto był/ Aby im ten dziw wyłożył. BierEz E3v; my nieieſteſmy tacy/ abyſmy kogo bez winy na ſmiertz wydali OpecŻyw 118v; MetrKor 38/321; FalZioł V 73v; GlabGad B4; KłosAlg A4v; WróbŻołt Sv; LibLeg 11/61 (4); Ktoſz by tedy był táki náziemi/ áby wſtąpił na gorę ku pánu/ álbo iżby doſtąpił mieſca onego/ ktore iemu ſámemu ieſt poſwięcone. RejPs 34v (6); SeklKat Z3 (3); RejKup 8 (2); moy vmyſl tákowy był s pocżątku/ áby wyſtępni mężowie ſzyie ſtradáli. HistAl G5 (3); KromRozm I G3v; KromRozm II o3v; KromRozm III N; LibMal 1554/191; Diar 50 (2); DAwna y ſtára przypowyesć wtey myerze yeſt tákyemu káżdemu/ kthory ſie yedno chce ożenić/ áby ſobye rowną poyął GliczKsiąż P4v (7); Bo niechay gniewu wáſzego tá będzye przycżyná/ Aby wam pirwey z żáłoſcią zmierzłá wáſzá winá LubPs B3v (5); Vrząd iego [kata] na tym ieſt/ áby Exekucyą czynił nád złoczyńcą GroicPorz h (4); KrowObr 64 (3); RejWiz 156v; onych ſlużebnikow tá rádá byłá/ áby ony więźnie pozábijáli [militum autem consilium fuit, ut custodias occiderent] Leop Act 27/42 (6); BibRadz Num 4/31 (6); Zwyczay też ten w Polſzce ieſt/ áby Wienna Páni/ opráwę ſwą miáłá na imieniu mężá ſwego OrzRozm P2v (4); Henrykus [...] nátym wſzyćiek był/ áby Ceſarz z Papieżem zwiedli bitwę z Luteriany BielKron 217 (20); GrzegRóżn M (4); KwiatKsiąż C2; Dico quin quod meritus est ferat. Nie yeſtem od tego/ aby nie muſiał wziąć tego co zasłużył Mącz 42c (5); Wprowadza zdania podrzędne orzecznikoweżeby, co byOrzQuin I4 (321)
    • 5. Wprowadza zdania podrzędne przydawkowe, wyrażające (z odcieniem celowym) cechę pożądanąaby, żeby, który by᾽, z zaznaczeniem powątpiewaniajakoby (1686)
    • 6. Zazwyczaj w połączeniu z wyrazamijedno”, „tylkowprowadza różne typy zdań o treści zawężonej, ograniczonej do jednego celu, warunku, przedmiotu, cechy (408)
  • II. W funkcji partykuły (2144)
  • III. W funkcji wykrzyknika zabarwionego lekceważeniem, szyderstwemgdybyż to, tak jakby, żeby już (5)
  • *** Bez wystarczającego kontekstu (51)
  • *** Dubium
I. W funkcji spójnikowej wprowadza zdania podrzędne (31 695):
1. Okolicznikowe (14 056):
A. Celowo-skutkoweaby, żeby; ut Modrz (11 105): Raczyl mye yego krolewſka M. [... ]prziſlacz abich waſchym M. powyedzial thą wolya yego K. Myloſczy MetrKor 31/621 (10); ListRzeź (2); podlye ſyebye poſtawymyα abich ſe wſſitkymy anyoli chwalylcyα BierRaj 20v (12); March1 A4v; Owa niegdy áby iedli/ Zá ſtoł byli obá śiedli BierEz P (79); [Pan Iezus] przyſſedl nie ijżby iemu/ ale aby ſlużyl OpecŻyw 44; Pozdrowiona bądz [...] przed ſtworzenijm ſwiata wybraná/ aby moią będątz oblubienitzą/ bylabys wſſytkiégo ſwiata krolową OpecŻyw 185 (209); OpecŻywList C2; OpecŻywPrzedm C3v; OpecŻywSandR 3v; Miły młodźieńcże poſtáẃ wodę/ abych poznáł ieſtlićz też wnątrz nietzo ſzkodźi ForCnR D2v (3); ſzwyątoſzczy [...] yeſth napelnyona aby znaczyſthſzey matky naczyſtſzy narodzyl by ſyą ſyn PatKaz I 10v (2); PatKaz II 33v (29); [Bog dobrego pełność] polozyl w maryey aby czo laſky [...] wnas yeſth poznalybyſmy yſz tu plynye zglouy cryſtuſa przeſz ſzyyą panną maryą PatKaz III 111 (11); TarDuch A6v (7); wiecżor zawżdy okna otwieray na poł noczy/ aby wiatr z połnoczi twe mieſzkanie przewiewał FalZioł V 61v (103); BielŻyw 80 (80); BielŻywGlab 15; Cżemu około vſt ſą wargi. Odpo. Dla zakricia zębow, aby cżłowiek zębami nie ſwiecił GlabGad Cv (50); MiechGlab 12 (13); BierRozm 11; ZapWar 1536 nr 2492 (8); ni dla tżego inſzego rachunkow ſie vcżą iedno dla ſwego pożytku/ aby chytrze ſwego złupili blizniego KłosAlg A4v (4); KlerWes A (2); Intende ad visitandas omnes gentes [...] Poruſz ſie miły panie aby nawiedził wſzythki pogany. Czuſz aby cie vznali WróbŻołt 58/21 (73); WróbŻołtGlab Av; LibLeg 7/8 (160); A czáſem bych rad miał ſkrzydłá iáko gołąbek ábych wylećiał ſpośrotku tych złoſćiwich ludzi RejPs 81v (176); ComCrac 16v (8); RejRozpr 12 (6); O Wernarze zeſnal [...] iſch bil yachal do Cola aby Zydy byl zwiodl, iſſ bi byly przyachaly i ſzukno [...] othkupily LibMal 1543/70 (27); ConPiotr 32v (6); SeklWyzn g3v (9); Szłam do sklepu ż [!] dziewką ſama A bych ſzaty oglądała RejJóz G7v (29); SeklKat X3v (36); RejRozm 393; RejKup B (57); RejKupSekl a4 (4); Widząc ſloniowie lud on/ ſciągáli noſy ſwoie áby ie k ſobie przyciągáli HistAl I2v (68); HistAlHUng A2; KromRozm I A3v (8); Przeciwko mnie/ wſzyſtko śię co kolwiek wniebie abo pod niebem ieſt/ ſpiknęło/ aby mi cięſzkości zadáwało MurzHist L3 (41); Abowięm niepoſłáł bóg ſyna ſwego na świat/ aby ſądźił świat/ ale żeby był świat/ zbawion przezeń [Non enim misit ... ut iudicet mundum sed ut salvetur mundus per ipsum] MurzNT Ioann 3/17 (65); KromRozm II c4v (33); KromRozm III Pv (37); MrowPieś 123 (3); Co aby teraz jeszcze lepiej umocnili, w konfesyji swej [...] jaśnie napisali Diar 70 (54); DiarDop 99 (19); Pomni ná mię [mierność] ſynu miły/ Aby cie nie vwodziły/ Słowá ludzi grubych z brzuchy BielKom E8 (19); [rodzicy] nyech dzyeći karzą nye iżeby ye zabili [...] ále áby ſnich co dobrego mogło vrosć GliczKsiąż G5 (83); ieſliż dam ſen ocżom mym áby wżdy odpocżynęły/ Powiekam moim wyſpánie iżby w tym żalu wytchnęły LubPs dd2v (141); nogi iego ſłoną wodą námáżą/ potym kozę przywiodą [...] áby pięty onego złoczyńce lizáłá GroicPorz iiv (78); SeklPieś 15v; przidał ieſztze więcey odpuſtow áby tym więcey przybyło pieniędzy KrowObr 78v (214); Vcżony z bládą twarzą ſiedzi nád kſięgámi/ Aby potym ſwych cżáſow vżył z roſkoſzámi RejWiz 21 (103); [Iudyth] proſiłá [...] áby iey dozwolono wnocy przededniem wychodzić precz/ ná modlitwę/ áby ſie modliłá Pánu Bogu [ut daretur ei copia ... egrediendi foras ad orationem et deprecandi Dominum] Leop Iudith 12/5 (407); Każeſz mi ná Kázálnicę wleſć/ ábym wołał y kazał OrzList b3v (11); UstPraw F2 (6); KochZuz A4 (3); LeszczRzecz A3(2); RejFig Aa5 (13); RejZwierz 121 (45); Zátucz ſerce ludu tego/ á zátkay vſzy ich/ y záſlep oczy ich/ áby ſnadź nie widźiał oczymá ſwemi/ á iżby nie ſłyſzał vſzymá ſwemi/ á żeby nie zrozumiał ſercem ſwem [Impingua cor populi huius et aures eius adgrava et oculos eius claude, ne forte videat in oculis suis et in auribus suis audiat et corde suo intelligat] BibRadz Is 6/10 (635); BibRadzBaz ktv; Goski 18; w táńcu komu nogę podmiátáć/ áby ſye potknął beśpiecznie táńcuiąc OrzRozm K4 (26); Gdy [król Władzisław] był w Przyſzowie/ áby ſie nie zálegał w chorobie/ iechał do láſá áby ſłowiká ſłyſzał BielKron 387 (990); BielKronCies Mmmm3 (3); GrzegRóżn G2v (22); A iuż teraz prziwykay pracy/ i nie wcżaſom/ Abyś ſię mógł ſpoſobić ku trudnieyſzim cżaſom KochSat Cv (2); KochZg A4 (2); KwiatKsiąż Dv (2); Mącz 356a (79); MączLub; OrzQuin O4 (20); Prot A2v; SarnUzn G4v (11); Włoſy áby nie śiwiáły rychło/ chronić ſye trzebá wilgich á chłodnych pokármow SienLek 48 (81); LeovPrzep av; RejAp 83 (164); przyrodzenie ſámo [...] náucżyło Mamki ſpiewáć/ áby ſpiewániem dziećinny płácż tuliły GórnDworz H3 (98); GrzepGeom B2v (10); Przykład ábyſmy cżuli dla zdrády dyabelſkiey/ áby nas nie zdrádźił HistRzym 96v; ty iutro tu przydź/ ábychći ſie záś vkazał/ á iżbychći przyſzłe rzecży ktore ſie máią ſtáć powiedział HistRzym 127v (103); á wżdy Pan Bog z dobrotliwośći ſwoiey/ páſie ony nikcżemne źwirzątká ſwoie/ áby owſzem cżłowiek nędzny więtſzą pociechę miał RejPos 81v (696); RejPosWiecz2 92v (8); RejPosWiecz3 98 (8); Co áby śię iáſniéy okazáło/ w ſtworzeniu człowieká obáczyć możeſz lepiéy BiałKat 108v (69); BielSat M4 (16); GrzegŚm 54 (33); wnet ſąd zágáiono/ Aby vrzędnie w tákich rzecżach poſtąpiono HistLan E (16); Co áby śie lepiey mogło pokázáć/ od tego pocżniemy co śie przez to ſłowo [matrimonium] rozumie KuczbKat 250 (65); RejZwierc 160 (177); Gdy [...] ciągną [Tatarowie] ćicho ſie ſkrádáią láſy by ich nie obacżono/ áby Ludźi domá záſtáwáli BielSpr 67v (84); KochMon 31 (5); bogoboyni/ áby ſie chwałá Páńſka mnożyłá/ ſługi kośćielne dochodámi ſłuſznymi opátrowáli WujJud 230v (65); WujJudConf 260 (23); KochList 3; RejPosRozpr c4 (14); Ktore ábyſmy tym lepiey wyrozumieć mogli/ s pilnoſcią ich poſłuchaymy RejPosWstaw 110v (39); vyrzeli wielki [...] pocżet ludu/ ktorzy nieſli drábiny y tarány/ áby wzięli zamek/ á iſzby ich dobyli [portantes scalas et machinas ad capiendum munitionem et oppugnabant eos] BudBib 1. Mach 5/30 (261); HistHel B3 (6); MycPrz I A3v; Więc poſádźi chłopá z chábiną/ v przerwy áby kiwał/ mniema by ſye to iego kiwánia Rybá bałá Strum K3v (7); BiałKaz G3v (16); Mocen lepak Bog wſzelką łáſkę obfitą vcżynić ná was/ áby we wſzem záwżdy [...] obfitowálibyśćie do wſzey ſpráwy dobrey [Potens autem Deus omnem gratiam abundare facere in vos, ut ... abundetis in omne opus bonum] BudNT 2. Cor 9/8 (109); StryjWjaz C2 (4); VCZEN. A cżemuſz wżdy tákiego przypodobánia vżywa Piſarz liſtu tego? NAVCZYCIEL. Aby zálećił vſtáwicżność nie ſkońcżonego ná źiemi ofiárownictwá Chriſtuſowego CzechRozm 35; Ale áby ſie iuż cżás długą przedmową nie trawił/ powiemći vmyſł ſercá moiego CzechRozm 205v (189); PaprPan X4 (7); KarnNap E2v (34); podiąłem ſię tey máteryey piſáć [...] Nieżeby inſzi wto lepiey y doſtátecżniey vgodzić niemogli/ ále ábym też y ia z ſwey ſtrony Rzecżypoſpolitey wtem vsłużył ModrzBaz 1 (145); ModrzBazBud Vv (2); ModrzBazStryj IIv; SkarJedn 17 (68); KochOdpr D; drewniány ſzkopiec zákryty (áby wodá niewyſtygáłá) v dná przewierćiány Oczko 15v (26); [źmija] vſzy wźiemię krije/ Aby nieſłucháć/ kiedy náuczony Czárownik nád nią zácznie rym niepłony KochPs 84 (26); chwyććie ſię kárnośći/ áby ſię Pan nierozgniewał á wyśćie niepoginęli SkarŻyw 510; Dla tych ktorzy ſtoią Iezu Chryſte/ áby w ćię vwierzyli/ zlecż mu [...] tę rękę SkarŻyw 552(346); KochTr 20 (2); MWilkHist C (2); StryjKron 125 (33); ZapKościer 1582/29v (9); CzechEp 137 (148); CzechEpPOrz xxv (2); KochJez B3v (2); Co ábych pokazał/ vmyſlyłem kilká ſentenciy X. Arcybiſkupich/ przedśię wźiąć NiemObr 82 (38); KochEpit A4; Stąpił we wśi do kárczmy/ áby ſię ochłodźił KochFr 134 (8); GórnRozm F2v (4); KochBr 152; KochWz 139; KochMRot B (2); KochMuza 28; ReszPrz 51 (19); [bractwa] ktore o więźniách oſobliwą piecżą y ſtaránie máią/ áby mieli co ieść w więźieniu/ á żeby co prędzey z niego wyzwoleni byli ReszHoz 121 (11); ReszList 164 (17); WerGośc 204 (14); WerKaz 290 (9); BielSen 6 (2); BielSjem 40 (12); KochPieś 9v (2); Sląc ćię ná rozmáité wielkich Królów dwory/ Abyś wybiérał z ludzkich obyczáiów wzory KochTarn 73 (3); PudłFr 73 (2); [Przysięgę] wypełnił ludowi ſwemu Abyſmy będąc z ręku nieprzyiaćioł náſzych wybáwieni/ Moglibyſmy ſámemu ſłużyć ArtKanc A18 (78); Fálendyſzem przezwáli Włoſkie ſukno drogie/ Aby chytrze ſzaleli Polaki vbogie BielRozm 13 (6); KmitaPsal A2v; KochWr 36 (3); KochWrJan 18 (2); PaprUp K2 (8); W tym náſz Hetman/ áby ſye rzecz ſkońcyłá práwem/ Aby mu Bóg y ludźie sſtáli ſye łáſkáwem: Kazał w woyſku záwołáć ZawJeft 12 (5); ActReg 4 (55); łudze abim oſſukał Calep 577a (7); gdy młocą/ tedy káżdy ná ſwą gromádę ma ſłomę kłáść: áby poznáć ktory źle wymłaca GostGosp 70 (47); GrochKal 27 (2); Co áby ſie iáſniey okazáło/ o pomierzániu ziemie godzi ſie thu cokolwiek przypomnieć Phil P4 (22); GórnTroas 72 (6); KochCn B4v; KochCzJan A3 (3); KochPij C3; Cierniemeś koronowan/ ábyś/ w ćię wierzące/ W korony/ twey miłośći przybierał/ gorące GrabowSet P4v (17); KochAp 9; KochFrag 42 (3); OrzJan 106 (36); WyprPl B4 (3); Modl ſię zá námi święta Iádwigo. Responsio. Abyſmy ſię godnemi sſtáli obietnic Chryſtuſowych LatHar 422 (192); cżás nieſkrowity/ Aby ſtał przed Sąd Boży/ dał mu rok záwity KołakCath B3 (3); KołakSzczęśl C; Bog oycow náſzych obrał ćiebie ábyś poznał wolą iego/ á iżbyś oglądał ſpráwiedliwego [praeordinavit te ut cognosceres voluntatem eius et videres Iustum] WujNT Act 22/14 (760); WysKaz 20 (18); JanNKar D3 (9); JanNKarOrz F3v; ABy zgodá między wſzyſtkimi byłá chowáná/ vſtáwiamy: áby kmiećie/ ktorzy [...] vćiekáią/ gdy będą ználeźieni pánóm ſwym [...] áby byli przywroceni SarnStat 663 (341); Ráczyſz ſię [...] przyczynić zá mną/ áby mię tu nie raczył ośiérocáć ná tym nędznym świećie/ żeby mi dał Aniołá ſtróżá SiebRozmyśl K (38); ZapMaz IIG 97/90v; GrabPospR M4 (3); KlonKr F4v; KmitaSpit B2v (15); ſzubienice budował/ áby conawięcey ludźi wywieſzono PowodPr 66 (30); Długo potrzebá młodemu milczeć/ áby dobrze mowić vmiał SkarKaz 42b (197); VotSzl A2v (3); móẃ po Polſku, áby zrozumieli Náſzy, w czym twoi ſłucháć ćię niechcieli CiekPotr 3 (7); CzahTr E (14); GosłCast 6 (6); PaxLiz D (7); SkarKazSej 694a (62); SkorWinsz A3v; SapEpit A2v (2); KlonWor 39; PudłDydo A3 (4); ZbylPrzyg A2 (4); SzarzRyt D4; SzarzRytJSzarz ded v.

Powtórzenie spójników w tym samym zdania (34): a ... aby (3), aby ... aby (10), aby ... iżćiby, aby ...żeby (2), ... aby (17), iżby ... aby: rzeklem wám pirwey niżli ſie ſtalo/ ijż gdy ſie to ſtanie/ abyſcie wierzyli OpecŻyw 96v (2); FalZioł V 70; tak ma być pisano [...] aby gdy na sjem per appelationem causa przydzie, aby się uznało, jeśli ci lepiej sentencyją ferowali, czyli ci Diar 94; BibRadz Ioann 14/3 (2); Táki znák [...] známienuie [...] ſkończenie oney ſtrony [...] á tho dla tego/ áby gdy czego ná kwápliwośći ſzukáć chceſz/ iżćiby wſzytkiey kárty czytáć nietrzebá SienLek S; on ſmok ſtánął przed oną niewiáſtą ktora miáłá porodzić/ á gdyby porodziłá áby pożárł ſyná iey RejAp 99; GórnDworz E2; muśiſz [...] być vniżon [...] á potym áby duchownymi bogáctwy był powyſzſſon HistRzym 128; przenáięli bárwierzá iego/ áby gdyżby go golił żeby mu gárdło vrznął HistRzym 58 (2); [na świat zstąpić raczył] iżby/ ták iáko thu ſam o tobie powiedáć racży/ áby wſzytkim ſłużył RejPos 314 (14); vrádzili ſthárſzy ná ratuſzu/ poſłáć do woyſká do Hetmáná [...] iż iuż áby murow niepſował RejZwierc 154 (5); BiałKaz G4v; SarnStat 536; PowodPr 13.

Połączenia: »aby ... oto(-ć)« (6): co ábyś wiedźiał dowodnie/ otoć krótko powiém Oczko 29v; CzechEp 360; LatHar 264; WujNT 529; Lecż áby y z tey miary áduerſarze náſzy mieli ná zamiar/ oto im teraz pokażę WysKaz 33; SiebRozmyśl F3.

»aby ... tedy« (39): I aby się czas nie tracił [...] tedy my opowiedamy WM Diar 29 (2); SienLek 46v; Wſzákoż ábym ia porządku nie pſował/ tedy ták powiedam GórnDworz C7; Ale ábych cie ták nie zániechał iáko błędnego/ tedyć powiem niektore podobieńſtwá RejPos 5v (2); BiałKat 303v; KuczbKat 170 (2); CzechRozm 252 (7); mowmy o ſpráwiedliwośći: ktorey áby ludźie vżywáli/ tedy [...] zá onych dawnych cżáſow/ Krole dobrze obycżáyne obieráno [cuius fruendae causa ... olim bene morati reges constituti sunt] ModrzBaz 18 (2); GórnRozm B2; áby ſię pohámowáli od pijańſtwá/ tedy Duch święty [...] ná pijánice táki dekret wydał WerGośc 268; OrzJan 10; WujNT 305; JanNKarGórn Hv; Ale dogadzáiąc krótkości, áby to volumen názbyt wielkié nie vroſło: tedy proſzę Czytelniku, ábyś przeſtał ná tym co ſie tu połozyło SarnStat 1262 (14); VotSzl C4v (2).

»aby ... więc«: Drugiey áby nie poználi Więc ią ráytárką przezwáli RejRozpr Iv.

»a to, aby« (12): FalZioł V 68; Podnioſl z gnoiu [...] Ato aby poſadził iego z kxiążęty [Ut collocet eum cum principibus] WróbŻołt 112/8 (3); LubPs gg2; około rány thą máśćią pomázuy [...] á to áby ſye ogień nieprzyrzućił SienLek 146; BiałKat 246 (2); KuczbKat 5; BudBib Ez 14/11; CzechRozm 65; SarnStat 433. Cf »dlatego ... aby«.

»(a to, to, nie) dla tego (-ć, -ż) (...) aby, aby ... dla tego« (695 : 6): [krolewna niebieska] s kwapienijm ſſla [...] dlá tego aby nie widziána wpoſpólſtwie OpecŻyw 10v (12); atho dla thego then articvl vſtawyon. aby nyewiny za vynnego nyeczierpyal MetrKor 40/818 (3); FalZioł V 26 (5); BielŻyw 10 (4); GlabGad E7 (4); Omyię miedzy niewinnymi ręce moie [...] A to dla tego abych vſliſzał głos chwały twey [Lavabo inter innocentes manus meas... Ut audiam vocem laudis] WróbŻołt 25/7 (5); LibLeg 7/11 (8); wiznal yſch thu do poznanya dlya thego bill prziſchethl abi konya kthorego mogl vwyeſcz LibMal 1543/73v (6); SeklWyzn g3v (2); SeklKat Iv (10); RejKupSekl a3; HistAl E4 (3); ZapWar 1550 nr 2665; MurzHist Nv; MurzNT Mar 4/21 (4); KromRozm III H5 (3); Diar 70 (6); DiarDop 104 (6); GliczKsiąż O8v (19); LubPs Z6 (6); Tákie cechowánie ná złodźieioch dla thego bywa/ áby ie ludźie ználi GroicPorz kkv (8); Dla tego tedy Duch ſwięty karze/ áby vzdrowił/ dla tego ſſtzypie áby wytzyśćił/ dla tego łáie/ áby zbáwił/ dla tego zábija/ áby ożywił. KrowObr C4v (59); Leop Prov 6/30 (5); OrzList c; BibRadz Gen 46/34 (28); OrzRozm S4v; BielKron 194 (19); GrzegRóżn E3; Finis aedificatae domus, usus, Dla tego dóm zbudowano áby w nim mieſzkano Mącz 127d (6); SarnUzn D3v (2); SienLek 13 (5); RejAp 97v (4); ieden z náſzych [...] rad bárzo po Vſárſku/ á długo chodzi: á to dla tego áby pokrył nieforemność nieiáką nog ſwoich GórnDworz N5v (23); GrzepGeom K2v; HistRzym 29v (3); RejPos 17v (83); RejPosWiecz2 93v (4); RejPosWiecz3 98v; BiałKat d2 (10); HistLan Ev (2); KuczbKat 180 (11); Boć dla tego Pan Bog ocży wynioſłe dał/ ábyś nie tylko ſobie ná pięty pátrzył/ ále iżbyś y vpátrował/ y rozmyſlał [...] przyſzłe y przeminęłe rzecży RejZwierc 153 (7); BielSpr 46 (4); WujJud 192 (10); WujJudConf 2v (4); RejPosRozpr c3v (3); RejPosWstaw 44 (3); BudBib Prov 7/14 (7); MycPrz II A2; Strum Fv (14); BiałKaz K4v (3); BudNT Tit 1/5 (6); CzechRozm 4v (19); PaprPan Z4v; KarnNap F2 (5); ModrzBaz 113 (17); ModrzBazBud V; SkarJedn 383 (11); Oczko 21 (2); SkarŻyw 576 (32); StryjKron 175 (3); ZapKościer 35v; CzechEp 285 (8); To dla tego ták cżęſto powtarzam/ ábych wſzytkie proſtacżki [...] ná drogę náprowádźić mogł NiemObr 98 (15); ReszPrz 64 (3); ReszList 143 (2); WerGośc 241 (4); boć ieſt náſz Zbáwićiel/ dla tegoć ſię národźił/ áby nas wyſwobodźił ArtKanc C9v (4); PaprUp C3v (3); ActReg 55 (7); GostGosp 34 (6); Phil L2 (2); GrabowSet T2v; KochAp 7; OrzJan 65 (3); LatHar 7 (10); WujNT 2.Cor 13/10 (21); WysKaz 9 (2); JanNKar E2; Aby tedy ſpráwy ſądowné [...] mogli ſnádniéy odpráwowáć: dla tego [...] ſkázuiemy SarnStat 42 (36); SiebRozmyśl F; PowodPr 12 (6); Do miáſtá ludźie ſię kupią dla tego: áby ieden z drugiego miał pomoc SkarKaz 633a (15); CiekPotr 41; GosłCast 51 (3); SkarKazSej 669a (3). Cf Powtórzenie spójników.

»k(u) temu (...) aby« (17): RejJóz A2v; Niezbożni (mowi) ktemu aby mieli ſądźic/ niepowſtáną/ ale żeby byli ſądźięni MurzHist S3v; Diar 25; LubPs cc3; GroicPorz ii3v; KrowObr 181v (2); BibRadz 2.Mach 15/5; RejPos 109v; RejZwierc 119v; BielSpr 40v; przeſtał od grzechu: ku temu áby iuż nie pożądliwoſciam ludzkim/ ále woley Bożey [...] żył RejPosWstaw [213]v (2); CzechRozm 260v; Ale kcżemu to mowię? Atoli ktemu/ ábyſmy widzieli/ że to rzecży ſą iákoby domowi náſzi nieprzyiaćiele [Sed quorsurn haec? Ut videamus hos esse quasi hostes] ModrzBaz 7; WujNT 2.Cor 8/6; SarnStat 482.

»(nie) na to(-ć, -ż) (...) aby; aby... na to« (132 : 1): anyely nato ſtworzeny aby ſzpyeuayącz chwalyly boga PatKaz II 81v; RejKup m2 v; Diar 54 (2); GliczKsiąż L6; Słońce áby w dzyeń ſwyećiło ná to ye przełożył LubPs dd5 (3); KrowObr 132v (2); RejWiz 161 (4); Leop Ioann 18/37 (3); KochZuz A3v; LeszczRzecz A5v; I ná thożeſćie nas tu wezwáli ábyſćie nam pobráli máiętnoſći náſze [Num ut possideret nos vocastis nos, numquid non?] BibRadz Iudic 14/15 (3); Mącz 336d; OrzQuin Mv; RejAp 1; RejPos 100v (11); GrzegŚm 5; HistLan Ev; RejZwierc 154 (7); WujJud 185 (5); WujJudConf 141; RejPosWstaw 22; BudBib Esth 14/8; BudNT 1.Ioann 3/8; CzechRozm 30 (8); ModrzBaz 136 (3); SkarJedn 18 (4); Oczko 24v; SkarŻyw 36 (9); StryjKron 275; Bo nie ná to ſą Chriſtyánie wezwáni/ áby drugich prześládowáli [...] ále/ áby [...] przez Chriſtuſá Bogu [...] ofiáry ofiárowáli CzechEp 101 (9); NiemObr 35 (7); WerGośc 212; OrzJan 59; LatHar 732; KołakSzczęśl C; WujNT 324 (19); SarnStat 64 (3); Nie nátoć P. Bog dał Kápłany ábo żywność ich/ áby ſámi ſobą [...] nieprzyiaćioły woiowáli PowodPr 59 (2); SkarKaz 638b (2); CiekPotr 75 (2); SkarKazSej 664b (3); ZbylPrzyg B2v.

»od tego ... aby« (2): yáko koſcioły od tego ſą/ áby wnich kazano GliczKsiąż L; od tego P. Bog rodźice dáie/ áby z nich [dziatek] ſkłonnośći złe [...] wykorzeniáli SkarKaz 420a.

»(a to, nie) prze(z)to(-ć, -ż) (...) aby; aby ... przeto« (217 : 17): przetoć go Pan kupił/ Aby on moim mężem był BierEz B3v (2); OpecŻyw 54v (10); OpecŻywList C2; PatKaz I 14v; PatKaz II 84v (3); [szczuka] gdy ſie wygikrzy/ tham z tąd idzie czo może na głębiey y nadaley/ á to przeto aby iey dzieci nie gabały FalZioł IV 37a (2); [Demokrytus] ſobie kazał ocżi wyłupić, przeto aby mogł dowcipniey o mądroſci myſlić BielŻyw 65 (8); BielŻywGlab 12; GlabGad B8 (15); LibLeg 10/66; GliczKsiąż B5v (3); Ktore tumulty áby w Mieyſkich Sądźiech niebyły/ przeto ty porządki záchowywáią GroicPorz i4 (2); áby domy ſwoie bogáćili [...] przeſto ſie [...] s Herbow wylitzáią KrowObr 124v (8); RejWiz 174 (4); Leop Ez 21/4 (6); RejZwierz A2; BibRadz 2.Par 32/4 (2); OrzRozm L4v (3); przetoć mię Weneći y Papieſz Siluius poſłáłi ktobie/ áby ſwoie woyſká z ich złącżył BielKron 254 (18); GrzegRóżn Fv; KwiatKsiąż K (2); OrzQuin G3v (3); SarnUzn A2v; RejAp 125v; GórnDworz C8v (6); á przetożem y przyiał/ ábych twą mądrość słyſzał HistRzym 9 (5); RejPos 231 (13); RejPosWiecz2 92; BiałKat 203v (5); KuczbKat 250 (5); RejZwierc 239b (5); BielSpr 67v; WujJud 206v (11); WujJudConf 157; RejPosWstaw [212]v; BudBib Tob 11/9 (2); Strum A4; BudNT a3v (2); CzechRozm 87v (5); ModrzBaz 22v (6); SkarJedn 180 (3); Oczko 1v; SkarŻyw 3 (11); StryjKron 380; CzechEp 361 (4); KochFr 47; BielSen 11; Przeto Bog dał ięzyki/ ábyſmy mowiły/ Przeto głowę z rozumem/ ábyſmy rádziły BielSjem 11 (2); ArtKanc B6v (2); BielRozm 8; ActReg 42; Phil Q (2); A ieſliż koniom wędźidłá w gęby wpráwuiemy przeto áby nam poſłuſzne były/ wſzytko ich ćiáło obracamy [frena in ora mittimus ad consentiendum nobis] WujNT Iac 3/3 (23); SarnStat 938 (4); GrabPospR L4; SkarKaz 417a (3); SkarKazSej 690a.

»temu, aby«: Czemu? Temu/ ábym pod tym przymiérzem doſtał źiemie Węgierſkiey OrzJan 114.

»tym umysłem [szyk zmienny] (...) aby; tym sposobem, aby; w ten obyczaj, aby« (12 : 4 : 3): vyrzawſchy [...] szathi na Gorze rozwyeſchone, wlyaſl na gorą thym vmyſlem aby koſſulie pobral LibMal 1546/112v (2); KromRozm II f3v (3); runęli ſie na nye vmyſlem tym/ áby ye byli pobili GliczKsiąż H7; GroicPorz kk2v (3); KrowObr 82; vpomináiąc go [Dawida] áby ſobie mężnie pocżynał [...] á to w ten obycżay/ áby iáko zginął od Filiſtyńſkich BielKron 65v; Mącz 343c; CzechRozm 261v (2); ſyná iego ſędźią vcżynił: tym ſpoſobem/ áby pátrząc ná onę oycowſką ſkorę [na sędzieckiej stolicy] ſtrzegł ſię [ea lege atque omine, ut ... caveret] ModrzBaz 88v; SkarJedn 271; Phil N4; WujNT 470 (2).

Konstrukcja składniowa: nie aby ..., ale (14): Diar 54; oznáymuiąc iż idźie do niebá nie áby tám ſam krolował/ ále iżby ſzedł przed ſwoiemi BibRadz 59v marg; BiałKat 66; BudNT Ioann 6/38; CzechRozm 71v; CzechEp 18 (2); GórnRozm E2v; OrzJan 83; LatHar 555; A toć mowię ku pożytkowi wáſzemu/ nie ábym ná was śidło wrzućił/ ále ku temu co ieſt poczćiwego WujNT 1.Cor 7/35; JanNKar A2 (3).

nie tylko (...) aby..., ale (6): GliczKsiąż G7v; powiáda/ iż ſie obroćił nie tylko áby ſłyſzał/ ále áby widział kto nań woła RejAp 12v; Oczko 21; PaprUp K; iż wam dárowano ieſt dla Chriſtuſá/ nie tylko ábyśćie weń wierzyli/ ále iżbyśćie też dla niego ćierpieli [non solum ut in eum credatis, sed ut etiam pro illo patiamini] WujNT Philipp 1/29 (2).

Przysłowie: iáko ieſt oná piękna powieść: Nie dla tego żyw ábyś iadł ále dla tego iedz ábyś żył [Esse oportet ut vivas, non vivere, ut edas] ModrzBaz 10v.
Cf I. 6. A.
a. Pozornie celowe, o treści ujętej ironicznie lub sprzecznej z oczekiwaną; ut Vulg (20): Cżemuzmy wyſzli z Egyptu/ ábyſmy záginęli ná puſzczey? [Quare egressi sumus ex Aegypto?] Leop Num 11/20 (3); Czemużem wyſzedł z żywotá ábych oglądał pracą y boleść/ á iżby dni moie ſtrawione były w poſromoceniu? [Ut quid iam de vulva egressus sum, ut viderem laborem et dolorem et deficerent in pudore dies mei?] BibRadz Ier 20/18; Przebiegłem wiele rzecży rozumem/ chcąc náleść mądrość y rozum/ ábych poznał nielitość/ błazná BielKron 81 (2); obálone rzecży z nowu buduią/ áby ſię potym obáliły GrzegRóżn H2v; GrzegŚm 2; Albo ony niepotrzebne kieliſzki/ ſwiecżnicżki [...] ktorych leżą pełne kąty/ cżekáiąc pogánſkich rąk/ áby ſie w nich roſkocháły á opłokáły RejZwierc 186v (4); ReszPrz 110; OrzJan 82; WujNT 43 (2); SkarKaz 551a.

Połączenie: »dla tego (...) aby« (3): Podobno nie było grobow w Egyptćie/ dla tegoś nas wywiodł ábyſmy pomárli na puſzczy [ideo tulisti nos ut moreamur in solitudine] Leop Ex 14/11; GórnDworz Dd2v; A więceſmy my ná woynie polegli dla tego/ áby coſmy gárdłem doſtáli/to wam okrutnik Turecki dla wáſzégo próznowánia [...] wydrzéć ma? OrzJan 17.

b. Wprowadza zdania podrzędne celowe z odcieniem przyczynowym, zwykle zaprzeczoneżeby; (non) quod Modrz, ut Vulg (449): Może [grać] y w karty/ ale nie o pieniądzą/ aby potym przegrawſzy: nie miał ſie o czo ſmucić FalZioł V 66 (2); BielŻyw 139 (8); Cżemu głowa nie ieſt tak mięſiſta iako inſze cżłonki. Odpo. Aby tak inſzyin cżłonkom nie ciężała GlabGad B3v (2); BierRozm 25; Odpowieday głupiemu podług iego głupoſći/ áby go niemiano zá mądrego [bibl: Prov 26/5] March3 V5v; RejPs 63 (2); Powynien vrząd takowy grzech karac Aby nas pan bog nie karał SeklKat K4v (4); Mnie nieboraczke wygnali. Abych im nieprżeſkadzała RejKup d7; bali ſie przez on moſt przeſć/ áby ſie łáńcuchy ńie połamáły HistAl E3v; KromRozm I A3; MurzHist Hv (7); Nie ſądźćie/ abyśćie niebyli ſądzęni [Ne iudicate, ut non iudicemini] MurzNT Matth 7/1 (4); GliczKsiąż O2 (2); LubPs O4v; KrowObr 72v (6); RejWiz 80; Leop Num 6/7 (6); OrzList f2 (2); Nie poddáy názbyt myſli twey żonie/ áby nie wźięłá gory nád mocą twoią [ut ascendat ipsa super animam tuam] BibRadz Eccli 9/2 (16); BielKron 262 (31); KochSat B2v; Mącz 284d (3); SarnUzn E; SienLek T4v; LeovPrzep H3 (2); ſwiętego ſie Sebeſtianá boiſz ábyś powietrzem nie zdechł RejAp 154v (5); niechczę práwi ták wielką ſummę thego kupić/ ábych żáłował GórnDworz Aa8v (15); HistRzym 11 (3); RejPos 52 (8); BiałKat 293v (3); KuczbKat 310 (3); RejZwierc 31 (9); BielSpr 3v; Bo wſzelki ktory źle cżyni [...] nienawidźi świátłośći/ áby ſie nie okazáły fáłſzywe [...] vcżynki iego WujJud 158v (5); RejPosRozpr c; BudBib Esth 14/10 (24); BiałKaz B4v (2); BudNT Matth 26/5; CzechRozm 66v (5); ModrzBaz 8 (12); SkarJedn 186 (6); KochOdpr B4v (2); wárzyć ſye iéy [wody z cieplic] nie godźi/ áby párá z niéy [...] nie wyſzłá Oczko 26 (3); KochPs 86 (2); ktorych [płuskiew] on mogąc zbyć niechćiał/ áby ſię ná mále więtſzey ćierpliwośći vcżył SkarŻyw 29 (52); StryjKron 416 (5); CzechEp 38 (12); NiemObr 114 (3); KochFr 21; KochWz 141; ReszList 156; WerGośc 258 (2); WerKaz 287; PaprUp D2; ActReg 167; Stárego ſługi z iedną winą nie gárdźić/ áby nowotnego ze dwiemá nie doſtał GostGosp 1 (8); Phil E3; GrabowSet V2; LatHar 133 (7); Lázarz vmárł: y radem temu dla was (ábyśćie wierzyli) iżem tám nie był [propter vost ut credatis] WujNT Ioann 11/15 (57); WysKaz 12 (2); SarnStat 378 (9); SiebRozmyśl K2; GrabPospR K4; KmitaSpit C5 (2); PowodPr 39 (2); Nie obżeray ſię/ mowi Pan/ áby ćię twárdy ſen nie zmorzył/ á do czuynośći ábyś ſpoſobnieyſzy zoſtawał SkarKaz 7b (16); GosłCast 48 (2); SkarKazSej 661a (4); PudłDydo A4v.

Połączenia: »(nie) dlatego (...) aby« (18): FalZioł III 34a; A dla tego zaden mądry kucharz piecżyſtego nie kole nożem aby iuſzicza nie wyciekała GlabGad H3; KromRozm I A2v; KromRozm II i3; GroicPorz S3v; BielKron 53v; Podobno tho dla tego áby trzech Bogow nie vcżynił/ przeto woli żadnego nie zoſtháwić GrzegRóżn E2; SarnUzn C3; RejAp 110v; dom pyękny zmurowáć kazał/ iáko dla wiela inych dobrych przycżyn/ ták też dla tego/ áby [...] miał mieyſce/ gdzieby poſtronne ludzi [...] cżćić mógł GórnDworz B6v (5); SkarŻyw 338 (3); SarnStat 972.

»dla tej przyczyny, aby; z tej przyczyny ... aby« (1 : 1): s they przycżyny mnimam niechćiał żony poiąć v poſtronnych Krolow [...] áby inſzych obycżáiow y wiáry nie miáłá BielKron 429v; dla tey przycżyny/ aby wiedzieli żywi [donec cognoscant viventes] że Pánem nawyżſzy w kroleſtwie cżłowiecżem BudBib Dan 4/14.

»(nie) prze(z)to(ż) (...) aby« (14): MiechGlab 51; GroicPorz h; Nie chćiałem tego przeto w kąćie zámilcżeć/ áby ſie tych złą przygodą [...] drudzy karáli BielKron 334; OrzQuin C4; RejAp 96v; GórnDworz L3v; iuſz dziś prawdy nie śmieią mowić/ przeto áby pokoy mieli HistRzym 110 (2); MycPrz II C4; SkarŻyw 160 (4); StryjKron 787. Cf »dlatego ... aby«.

B. Wprowadza zdania podrzędne przyczynowe, zwykle przy zaprzeczonym zdaniu głownymżeby' (10): ieſt náſzych doſić miedzy imi [Cyganami] łotrow/ co też chronią ſie robot/ áby ſie im ták zdáło poććiwiey kráść BielKron 262.

Połączenia: »nie dla tego, aby ..., ale«: O Krolu wielkim w Afryce [...] my go zowiemy Pop Jan/ nie dla tego áby był Kápłanem iákim/ ále iż ſie ná ſłowie omylamy BielKron 462.

»nie w ten sposob, aby..., ale«: Vcżynili to [wyrok śmierci za przepiórki] oni święći Sędźiowie/ nie w ten ſpoſob/ áby przepiorki w ták wielkiey wadze v nich były [non quod coturnices tanti faciendas esse putarent]/ ále iż to rozumieli być złego ſercá znákiem ModrzBaz 13v.

»nie przeto (...), aby..., ale (lecz)« (7): nie przeto pytál aby niewiedzial/ ale by ſluſſnie odpowiedziál OpecŻyw 75; RejZwierz 33v; BiałKat 351; párticulária o káżdéy chorobie wyráźić/ rzecz nád miárę trudna: nie prze to áby choroby/ y ich właſnośći/ nam wiádomé nie były [...] lecz iż w káżdéy chorobie przyſádá iáka być muśi/ náturze pácyentá [...] właſna Oczko 25 (2); SkarŻyw 472; ActReg 19.

C. Wprowadza zdania podrzędne skutkoweaaby, żeby, że᾽, z odcieniem sposobujakby, jakoby᾽ (najczęściej w połączeniu "tak ... aby“); ut Mącz, Vulg (2036): OpecŻyw 100v; PatKaz III 135v; FalZioł V 114v (13); BielŻyw 92; GlabGad I8v (2); Po cżemu ma ſzynkować 1. kwartę aby 8. zło. zyſkał KłosAlg G (5); niech będą zeſromoceni y zaginą. Aby vznali iż tobie imię ieſt pan [ut cognoscant quia nomen tibi dominus] WróbŻołt 82/19 (5); LibLeg 11/56v (6); RejPs 51v (30); RejRozpr E3; Radſzey mię iuż day domęcżyć Abych żywa nie zoſtała RejJóz H6 (4); SeklKat M3v (3); RejKup y4v (7); HistAl M5v; KromRozm I I4 (2); wſzelki ktory patrzy na niewiaſtę aby iéi pożądáł/ iuſz z nią popełnił cudzołoſztwo na sércu ſwoięm [omnis conspiciens mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam] MurzNT Matth 5/28; KromRozm III B6 (2); Diar 95 (3); DiarDop 112; GliczKsiąż K8v; Niech ſye im záćmią ocży ich áby nye widzyeli LubPs Qv (10); GroicPorz z3v (12); KrowObr 203v (46); RejWiz 22v (19); kto zgrzeſzył/ ten/ cżyli rodzicy iego/ áby ſie ſlepym národził? [quis peceavit ... ut caecus nasceretur?] Leop ) Ioann 9/2 (59); OrzList gv; RejZwierz 42 (2); Niechać vſtáną ręce ich od roboty áby nie byłá dokończoná [Debilitabuntur manus eorum ab opere et non fiet] BibRadz 2.Ezdr 6/9 (98); OrzRozm P2v (10); BielKron 66v (117); GrzegRóżn M3v (2); Wypiſánie [...] rzeczy zupełne [...] ále wżdy ták iżeby wſziſtka náturá/ y właſność rzeczy była oſięgniona [...] áby nic niezbywáło áni też niedoſtawáło Mącz 127d (19); OrzQuin T4; SienLek 94v (19); RejAp 91 (29); GórnDworz T5 (18); plác/ cztéry łokćie ná ſzérzą/ á ośḿ ná dłużą/ ták żeby dwie á dwie ſtronie náprzećiwko ſobie były równé/ y kąty téż áby były proſté. GrzepGeom F2 (3); HistRzym 114 (12); RejPos 49v (174); RejPosWiecz2 92v; BiałKat 126 (6); BielSat I4v (2); GrzegŚm 8 (3); práwie nigdy śie o męce ſwoiey z Apoſtoły nierozmawiał/ áby też o zmartwychwſtániu mowić niemiał. KuczbKat 260 (7); trzebá pilnowáć áby ſie dobrze záwlokło/ áby brył ieſli może być nie wiele było. RejZwierc 109v (59); prośili áby ie ſpráwiono/ áby z gotową ſpráwą ſzli. BielSpr 42 (17); WujJud 90 (15); WujJudConf 243 (7); RejPosRozpr b3v; RejPosWstaw [21v3] (4); odmień ſię áby nie poznano żeś ty żoná Iarowehamowá [muta te, et non cognoscant quod sis uxor Iarobham] BudBib 1.Reg [3.Reg] 14/2 (50); HistHel A; MycPrz II B3v (2); Strum K3v (10); BiałKaz A4v (7); BudNT Rom 15/13 (14); StryjWjaz A2; CzechRozm 211 (22); PaprPan F3; maſz vgruntowáć ſerce twoie/ ábyś nicżego ſie nielękał KarnNap E2v (7); [ubodzy] máią być opátrzeni/ áby y domy poſpolite były im poſtánowione/ y wſzelkie potrzeby do żywnośći należące áby iym dawano. ModrzBaz 37v (41); SkarJedn 152 (20); ták ćiáło opátrzył/ iákoby z pełném á bárzo plugáwém do wód tych nieieźdźił: ále áby wyczyſzczóné [...] było Oczko 24 (13); KochPs 13 (25); wynidz od niego dyable/ áby on zdrow był. SkarŻyw 457 (49); MWilkHist I3v; StryjKron 597 (4); ZapKościer 35v; CzechEp 116 (17); KochJez A4v; NiemObr 84 (15); KochFr 52 (3); GórnRozm Fv; KochMuza 26; KochSz C; ReszPrz 10 (2); ReszList 192 (3); WerGośc 209 (2); BielSen 16; ArtKanc K18 (42); PaprUp L3 (5); racz wḿ zemną zniesc consilia sua, abych wiedział mentem wḿ ActReg 115 (17); Ná żniwá á ná ſprzątánie śiáná/ ták ſie ma łácnić y gotowáć Vrzędnik [...] iákoby to w pogodę naprzod/ potym áby ſie nie przeſtało ſprzątnął GostGosp 158 (49); GrochKal 17; Phil B2 (4); GrabowSet P3v (4); KochFrag 30; OrzJan 100 (6); WyprPl C2v; LatHar 102 (110); Rozwiążćie go/ y puśććie áby ſzedł [sinite abire] WujNT Ioann 11/44 (105); JanNKar C3v; któré to zaſtáwy/ dárowánia [...] nikczemné czynimy/ odzywamy/ niſczymy áby żadnéy mocy niemiáły SarnStat 1102 (57); SiebRozmyśl B3v (13); GrabPospR Nv (2); PowodPr 81 (2); SkarKaz 84b (30); CzahTr B3 (2); Pánie/ wyrwi go ſam z trwogi/ Aby vſzedł kaźni ſrogiéy. GosłCast 54; SkarKazSej 677b (14).

Powtórzenie spójników w tym samym zdaniu (5): a ... aby, aby ... aby (3), ... aby: RejPos 194v; pilnieyſza [od tego, czym by się oczy napasły] dáleko czymby ſie umyſł nápáſł/ nácieſzył/ á w nadobney ſpráwie/ á w vczćiwych poſtępkoch áby cie y ſpráwił y poſtánowił RejZwierc 20v; tedy ſie zmowił z Gromádą/ iż iutro kiedy będę oddawał pobor áby nie było iedno ſto pogłowia we wśi RejZwierc 39 (3); [łasce] pomagáiąc: ták/ áby gdy Pan Bog dotyka ſercá ludzkiego [...] áby y ſam cżłowiek nie do końcá nic niecżynił WujJud 95.

Połączenia: »aby (...) tak« [w tym samym zdaniu] (39): nie oddalay ſie proſſę odemnie ábyś mie ták nieoſtáwił nędznego RejPs 58 (2); ConPiotr 32; ſam ſyn poddan będzie onemu ktory mu poddał wſzyſthkie rzecży/ áby ták był Bog wſſyſtkim we wſſyſthkich rzecżach [ut sit Deus omnia in omnibus] Leop 1.Cor 15/28 (3); Y ponioſą karánie [...] Aby thák dom Izráelſki iuż dáley nie obłądzał ſię odemnie/ á iżby ſię więcey nie oſzpećił [ut non errent ultra domus Israël non euntes post me et non polluantur] BibRadz Ez 14/11 (2); RejAp 134v; RejPos 60; RejZwierc 263v; RejPosWstaw [1102] (4); BudBib Esth 14/9; CzechRozm 182 (3); KarnNap F4; pohámowáć ie wędźidły/ áby ták y ſobie y drugim źle niecżynili [ne vel sibi vel aliis malum darent] ModrzBaz 71v (2); ModrzBazBud VI; SkarŻyw [237]; CzechEp 54 (2); nieſpráwiedliwość znácżną/ pokrowcem zmyſlonego iákiego práwá nákryć [...] áby ták nie wſzyſcy [...] krzywdy obacżyć mogli NiemObr 65 (2); ArtKanc M17v (2); GostGosp 90; LatHar 352 (3); WujNT 392 (2); SarnStat 4 (2); SkarKaz 280b.

»aby ... tak« [w różnych zdaniach] (2): ſzalony rozumie o cżymże to rádziſz/ Abyś miał być wiecżnie żyw/ ták ſie ná to ſádziſz RejWiz 21v; SkarŻyw 142.

»(...) a tak, aby« (7): aby chmiel był dobrze vwarzon. Piwo aby do cżyſthych [...] becżek było lano. A tak aby było we wſzem dobrze ſprawiono FalZioł V 64v (2); RejPs 30v (2); Diar 94; HistRzym 19; ſkázuiemy/ áby [...] do Práwá poſpolitego vciekáli ſie kmiećie/ y inni którzy ſie ſkárżą: á ták áby od Práwá káżdému obroná byłá powinna SarnStat 157.

»tak (tako, takżeć) (...) aby« [w rożnych zdaniach] (309): Czo ſzie ſhrankw a placzw dothicze then [...] bandzye vkazan [...] thak aby kazdy ſznych vyedzyal gdye vdzielan bandzye MetrKor 26/62v; BierEz K (3); OpecŻyw [80v]; PatKaz II 45v; PatKaz III 94v; ſkray ie [płuca liszki] thak, aby ſie ſztuki iedna drugiey dzierżała FalZioł V 95 (3); FalZiołUng V 119; Tak przyiacielem bądz aby ſie nieprzyiacielem być niebał BielŻyw 107 (12); MiechGlab 87; Day to aby vſtali grzeſznici z ſwiata/ y złoſnici tak aby nie byli [iniqui ita ut non sint] WróbŻołt 103/35 (2); WróbŻołtGlab A3; RejPs 38 (14); ComCrac 12v (2); ConPiotr 31; RejJóz Q2 (4); LibLeg 11/166 (4); SeklKat L; RejRozm 405; RejKup aa3 (7); HistAl E6 (2); MurzHist S2v; KromRozm III N6; Diar 77 (6); będziecie WM temu tak zabiegać, aby się i prze to sjem ten nie rozjeżdżał DiarDop 112 (3); Ták ſpoſobił bog wſzelkie ſtworzenie/ Aby miáło ſwoie rozmierzenie BielKom F8v; GliczKsiąż D2v (4); LubPs S2v (2); GroicPorz A4v (3); KrowObr 114v (7); RejWiz 38 (2); Leop B4v (5); RejFig Dd8; łáſkę przez ktorą ták ſłużmy Bogu/ ábyſmy ſię iemu podobáli [per quam serviamus grate Deo] BibRadz Hebr 12/28 (9); to był ták ſpoſobił potomkom twym/ áby ſtárſzy brát rządźił/ á młodſzy go ſłucháli BielKron 339v (16); GrzegRóżn B3 (2); Mącz 243a; OrzQuin H4; Prot D3; SienLek 112 (2); RejAp 152v (2); GórnDworz Bb3 (6); Linea nie proſta ieſt/ która nie idźie ták od Punktá do Punktá/ áby ſye nie miáłá ná ſtronę wnieść GrzepGeom C2 (8); RejPos 330 (19); GrzegŚm 46; HistLan C3 (3); KuczbKat 410 (8); thu ſobie poćichu rzkomo ſzepcą/ ále thák áby przedſię pan ſłyſzał RejZwierc 50v (9); WujJud 105 (2); WujJudConf 129v; RejPosWstaw [21v2] (2); Strum E3 (2); CzechRozm 5 (7); PaprPan Hh2; KarnNap Gv; ták ie pogodzono/ áby ieden drugiego przeprośił [ita inter eos composita est, ut uterque ... veniam precarentur] ModrzBaz 61 (17); SkarJedn 105 (4); Oczko 16 (7); SkarŻyw 429 (7); KochTr 23; CzechEp x3v; NiemObr 56 (5); KochFr 121; WisznTr 3; BielSjem 30; ArtKanc F10v (3); KochWr 38; PaprUp Iv; ActReg 5v (8); Calep 943a; A ták ſie ſtáráć/ áby śiać conarániey GostGosp 64 (9); Phil G4v; GórnTroas 18; OrzJan 49 (2); LatHar 92 (6); WujNT 391 (5); JanNKarKoch E3v; SarnStat 278 (19); GrabPospR M3; SkarKaz 549a (2).

»tym(że) obyczajem (...) aby« (2): v Grekow/ byli Vrzędnicy [...] tym obycżáiem rozdźieleni w woyſcże/ áby s nich káżdy ſwego vrzędu był pilen. BielSpr 29; SkarJedn 61.

»tym sposobem (...) aby; w ten sposób (...) aby« (12 : 5): dni takież odłączenia iego poświęći Pánu [...] wſſákoż w then ſpoſob áby dni pierwſſe wniwecz ſzły [ita tamen ut dies priores irriti fiant] Leop Num 6/12; BibRadz I 3b; Mącz 368b; KuczbKat 50; ModrzBaz 59; SkarŻyw 542 (2); StryjKron 457 (2); CzechEp 35; WerKaz 290; [żywota] tym ſpoſobem vżywáć kazano: Aby go człowiek gotów záwżdy był położyć KochTarn 76; ActReg 156; Phil R2; SarnStat 297.

Cf I. 6. C.
a. Wprowadza zdania podrzędne skutkowe z odcieniem modalnym irrealnym, przy zaprzeczonym zd. głownym (27): NIemogą nigdy Thatarzy ſpokoyni być aby poſthronnych ſąſiadow nie gabali MiechGlab 32; A gdy ſie zátoczy ktory/ nie vpádnie áby ſie ſtłukł/ ábowiem pan [...] pomoże iemu RejPs 55v; to być niemoże/ áby to niebyło z wielką ſzkodą/ y vćiſkiem wſzego krześćiiáńſtwá BielKron 221; Non possum pati quin tibi caput demulceam, Nie zdźierżę ſie ábych ći nie miał w łep nátłuc Mącz 284a (2); RejZwierc 109v (6); [krolowie starodawni] żadnego dniá nieopuśćili/ áby cżegokolwiek cżytáć niemieli ModrzBaz [16]; Oczko 38; KochPs 105; SkarŻyw A4 przedm; nigdy [rzeczpospolita atenieńska] cżłeká zacnego śćirpieć nie mogłá/ áby go o zdrowie przypráwić nie miáłá Phil K4; SkarKaz 82a.

Połączenia: »tak ... aby« (3): Nie będą thák budowáć/ áby tám miał iny mieſſkáć [Non aedificabunt et alius habitabit] Leop Is 65/22; ModrzBaz 23; Zaden kmiotowic ták ſię nie vrodźił/ áby [...] mátká go we żłobie z beſtyámi położyć miáłá SkarKaz 489b.

»nie w ten obyczaj, aby; nie tym obyczajem ..., aby; żadnym obyczajem ..., aby« (2 : 1 : 1): dáry wezmę nie w ten obycżay ábych ie miał oddáć/ bo niemam cżym BielKron 250v (2); Nullo modo introire possum quin viderent me, Zadnym obyczayem nie mogę wniść áby mie nie vizrzeli Mącz 342a (2).

»(nie) tym sposobem, aby; w ten sposób, aby« (2 : 1): CzechRozm 217; Nie tobie od Bogá nieieſt dano w ten ſpoſob/ ábyś ſię ztąd wynośić miał [Nihil datum est tibi a Deo, ut efferaris animo] ModrzBaz 58 (2).

b. Pozornie skutkowe, o treści wyrażającej konieczne następstwo, współistnienie dwu zjawisk nie tworzących związku przyczynowego (5): niemoże ſie nigdy oczućić w noczy/ áby nie ſłyſzáłá wymyſloney muzyki GórnDworz Bb4; [figura] żadna nie może miéć równych kątów/ áby nie miáłá téż przy tym miéć y ſtron równych GrzepGeom D3; RejPos 262; práwie nigdy śie o męce twoiey z Apoſtoły nierozmawiał/ áby też o zmartwychwſtániu mowić niemiał KuczbKat 50; KochPieś 28.
c. Skutkowo-pytajne, treść zdania głównego wyraża niewystarczającą przyczynę dla skutku zawartego w zdania pobocznym; ut Vulg, quod PolAnt (16): A tzo wżdy zlégo vcżynil/ abych go vkrzyżowál? OpecŻyw 129v (2); ktożem ia ieſt/ ábym mu miał odpowiedáć/ á że bym miał mowić [...] kniemu? [quantus ergo sum ego, ut respondeam ei] Leop Iob 9/14 (7); Coż ieſt Abimelech ábyſmy mu ſłużyć mieli? [Quis est Abimelech, quod serviamus ei?] BibRadz Iudic 9/38 (2); BielKron 79v; kto táki ieſt áby tho zwyćiężyć miał? RejZwierc 170; ktożem ia/ ábych ſzedł do Fáráoná [Quis sum, quod vadam ad Parhoh] BudBib Ex 3/11; SkarŻyw 479 (2).
D. Wprowadza zdania podrzędne stopnia i miaryżeby᾽ także z odcieniem modalnym irrealnym, przy zaprzeczonym zd. głównym (187): wſyp kadzidła tartego/ mirri cżarney/ ale aby mirri było więczey niżli kadzidła FalZioł V 112 (9); GliczKsiąż D; KrowObr 116; RejWiz 110v (2); niemogło być bez ſzkody/ áby ich tám niemiało co poginąc [!] gdy ſie ná drugą ſtronę Dunáiá przepráwiáli BielKron 315 (4); GrzegRóżn F2; SienLek 121 (2); RejAp 81 v; GórnDworz I4v; RejPos 314 (4); RejZwierc 155; A ieſliże z to mocy mieć nie będzie ábyć złe vcżynił BudBib Eccli 19/25; Nie trzebá iey [ryby] wiécéy [!] puſzczáć/ ieno thylko áby w pełni Staw był. Strum P4v (2); ModrzBaz 120; SkarŻyw 16; ArtKanc A16; LatHar 193 (2); WujNT Matth 7/5 (2); SarnStat 10; SiebRozmyśl C2; SkarKaz 273.

Powtórzenie spójników w tym samym zdania (4): aby ... aby, ... aby (3): możeſzli téſz być tak okrutny/ aby twoich namileiſzych dźiátek/ aby żonki oſierociałyi niezapłakáł MurzHist N; Izali może być thák ſrogi ociec zyemſki/ iż/ gdy go prośi dzyecię iego o chleb/ áby mu [...] dał kámień RejPos 354v (3).

Połączenia: »(nie) tak (takci, tako) ... aby« (144): BielŻyw 119; ich [niewiast] natura nie ieſt tak doſthatecżna aby wilgothy takowe miała wzgorę podnoſić GlabGad 05; WróbŻołt 31/5; A ſnadz nieieſt żadny ták trudny ięzyk áni żadne ták ſproſne pogáńſtwo áby nieprzyſſlo ku práwey wiádomoſći tákich ſpraw twoich RejPs 27 (4); RejJóz Ev (2); RejKup Pv (4); MurzHist N; MurzNT 126; Nye tákći łácne ku wyrozumyenyu piſmo śwyęte/ áby ye káżdy myał rozumyeć. KromRozm II n4; Diar 61 (2); DiarDop 118; GliczKsiąż C2v; RejWiz 130v (5); Leop 2.Reg 19/35; RejFig Ee3v; BibRadz I 278v marg (3); nie ieſt ták krolowa głupia áby dáłá Kroleſtwo zá Siedmigrockie Woiewodztwo BielKron 311v (2); GrzegRóżn F2; Mącz 342a (2); OrzQuin D2v (2); oliwy wléy thák wielé/ áby ſye śklenicá nápełniłá SienLek 160v (2); GórnDworz Bb5v; GrzepGeom N3v; nigdy żaden od wiekow nie był ſłychan ták vpádły/ áby go on kyedy przyiąć nie miał/ á żeby go odepchnął od miłoſierdzya ſwoyego ſwiętego RejPos 167v (15); BiałKat 323v (3); KuczbKat 85 (2); A nie może ták drogo żadney rzeczy cenić/ Aby Polak nie kupił RejZwierc 243v (9); wola ludzka z wolney sſtálá [!] ſie niewolnicą. Cathol. Nie ták niewolnicą/ áby iuż nie inſzego iedno grzechu chćieć niemiáłá. WujJud 66 (7); RejPosRozpr b4; Strum P4; BiałKaz K2v (2); CzechRozm 119v; ludzie nigdy nie mogą być ták świętobliwi [...] áby śię zgołá żadnego wyſtępku nigdy dopuśćić nie mieli [nihil in rebus humanis adeo sanctum esse ... quod homines a vitiis prorsus vindicare possit] ModrzBaz 6 (8); SkarJedn 346 (3); wodę ták mierno mieć ćiepłą trzebá/ iákoby ſye głowá niezápaliłá/ ále áby ſye ſkórá [...] zágrzałá Oczko 16 (8); KochPs 160 (2); SkarŻyw 305 (3); StryjKron 562; NiemObr 33 (2); KochDz 109; PaprUp D3; ZawJeft 25; niestraciłem tak serca, abych y powinowactwa y dawney przyiaźni, zapamiętac miał ActReg 55 (3); GostGospSieb x4v; Phil B2 (2); KochFrag 30; OrzJan 129 (2); LatHar 155; WujNT Matth 15/33 (3); SarnStat 465 (5); SiebRozmyśl D4v (3); GrabPospR M2; SkarKaz 548a (2); VotSzl A2v; CiekPotr 23; CzahTr G4v; SkarKazSej 664a (3). Cf Powtórzenia spójników.

»taki ... aby« (2): Ani náuki/ áni wymowy tákiey. w tobie cżuie [!] ábych temu doſyć mógł vcżynić. BiałKaz H2; SkarJedn 67.

»tyle ... aby« (2): tyle w cżłowieku Rozumu nie máſz/ áby w tákim wieku Rzecżom rádźić mógł GrabowSet E4 (2).

Cf I. 6. C.
E. Wprowadza zdania podrzędne przyzwolonechoćby, gdyby nawet᾽; etiamsi, et si Vulg (40): Liſzká iey odpowiedziáłá [...] Aby mi miał [ogon] zádek vrwáć/ Niechcę go ia nikomu dáć BierEz R2v; Panie nigdy ſie ciebie niezaprzę aby mi téż vmrzetz s tobą [Choćby mi też z tobą przyszło umrzeć Wuj, Etiamsi oportuerit me mori tecum Matth 26/35] OpecŻyw 97v (2); PatKaz III 123; KromRozm III K8 (3); Aby theż y rodzili/ pobiye co namilſſe żywotá ich [quod et si genuerint, interficiam] Leop Os 9/16 (3); Aby miał zginąć/ niechce uſtąpić nikomu KochSat A4v; RejAp 66v; RejPos 352v (5); BiałKat 166 (2); Niezwykłem nie nigdy Bez rády wáſzey cżynić: ábych też zwykł kiedy [...] w tey ſpráwie [...] bych niechćiał KochOdpr B3 (3); Co áby ná wzrok nie ták [...] przyznáć ſye to muśi Oczko 5 (2); SkarŻyw 412; BielRozm 25; Mów/ niedbam/ ábym záraz tuſzę vmrzéć miáłá GosłCast 29.

Połączenia: »aby ... ale«: áby dobrze Amurat nam wiárę ſtrzymał/ ále iego ſyn [...] thakież iego rycerze drapieżni nigdyby iey nam nieſtrzymáli BielKron 248v.

»aby ... jeszcze«: áby ie kto ſiał ieſzcżeby ſie ich ták wiele nie nápłodziło BielKron 294.

»aby (też) ... przedsie« (5): Aby ſie też roſpalili iáko ogień [...] przed ſie imię páńſkie miawſſy ia ná pomoc oni wezmą pomſtę nád ſobą RejPs 173v; KromRozm II s3v; Aby też oná zápámiętáłá/ ia przedſie nie zápámiętam ćiebie [Et si Ma oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui] Leop Is 49/15 (2); KuczbKat 375.

»aby ... tedy (jednak)« (4): dla tego groſza do ſacramentu go niedopuſci abi krwawimy łzami plakał tedy mu go nie odpuſczy SeklKat Z2v; RejPos 322v; ábyś ich téż ſádźił niewiedźiéć co do Stáwu/ tedy káżdy wyleźie Strum Q2; KochWr 19.

»aby też ... wszak(oż)« (2): aby teſz vyącz czyalo bylo nyeoczyſzczyono wſzakoſch duſſa yako ſzwyatloſzcz PatKaz I 17v; aby też żadny niewidział, ani zadny [!] pogorſzenia miał, wſzak też y dla ſwey duſze niema zle cżynić BielŻyw 165.

F. Wprowadza zdania podrzędne warunkowe z odcieniem czasowymjeśliby, gdyby; si Mącz (160): Abych miał wylicżáć wſzytek/ Ktory ięzyk ma pożytek: Byłoćby to bárzo trudno BierEz Dv (5); BierRozm 27; niebędzie go ſtrách/ áby co gdy ſobie ſprzećiwnego vſlyſſal. RejPs 167 (7); LibLeg 11/11v (3); RejRozpr F; RejJóz F5 (4); Mam na ſobie wiele grzechow: A bys mi ale ſpholgował [...] Vczynylbys mi iako brat. RejKup f2v (5); Rád ći bych iá zaiſté abych mógł w Bogu nadźieię miéć/ ale niemogę MurzHist K3 (3); Diar 82 (2); DiarDop 105; GliczKsiąż N4; KrowObr 147 (2); RejWiz 115 (5); RejZwierz 57; Abyśćie tu dźiś v mnie zoſtáli/ y wyprządz kazáli/ mam prze was wino dobre OrzRozm Lv (3); ábych wam miał łotrowſkie páraty powiádáć ná nie kthorychem świádom/ cżáſuby mi niedoſtáło. BielKron 244 (16); KochSat A3v; Mirabar hoc si sic abiret, Dźiw mi było áby to ták miáło przeminąć Mącz 223c (2); OrzQuin Yv (3); A by ſie thu o tym piſmá [...] wieść miáły/ co ſie záwżdy wiernym á co niewiernym działo/ y pioráby nie sſtáło RejAp 61v (4); nierowno bym wolał/ widzieć [...] iż thá ktorey ſłużę s ſerczá mię miłuie [...]/ niż ábych miał hoynie mieć wſzytko to/ co bych iedno chciał/ á nád iey wolą GórnDworz Bb4v (8); áby go byli nieobronili słudzy/ vmorzył by go [pies] był HistRzym 44; RejPos 139v; BielSat N; GrzegŚm 4; RejZwierc 17v (16); BielSpr 61 (5); RejPosRozpr c3v; HistHel Av; BiałKaz I2v; CzechRozm 76v (3); PaprPan L2 (3); ModrzBaz 74v (5); ModrzBazBud VI; SkarJedn 380; Oczko A4 (2); SkarŻyw 582 (3); CzechEp 312 (2); NiemObr 65 (2); GórnRozm Cv; názbyt vbóſtwá nieznáć w domu moim/ Aby mi więcéy trzebá/ vfam w Bogu ſwoim KochPieś 37; PaprUp E2v (3); ActReg 131 (4); GostGosp 14 (3); GostGospSieb x3; Phil E2; GórnTroas 64; OrzJan 59; LatHar 691 (2); WujNT 2.Cor 11/16 (4); SkarKaz 381a; PowodPr 80; GosłCast 46.

Powtórzenie spójników w tym samym zdania (2): aby ... aby, aby ... iżby: RejPos 284; AZażby to nie lepſza byłá chwałá Páńſkiey zwirzchnośći [...] áby ty niepotrzebne kropidłá/ kádzidłá [...] ktore ſnadź chowamy ná wſpomożenie nieprzyiacielowi [...] iżby to było obroczono ná odkupienie tey niewinney krwie RejZwierc 186v.

Połączenia: »aby ... już [z con], już [z con] ... aby« (3 : 1): aby nye była ta odwłoka/ iuż bychmy byli drugą raz przyiechali HistJóz C4v; RejWiz 136 (2); iużby go muſiał iáki wſtyd w ocży kłoć [...] áby miał ſtárość ſwą podáć ná iákie wſzetecżne á złe obycżáie RejZwierc 143v.

»aby ... tedy« (8): Abys mie też odepchnacz chcział Tedycz będę y ſwiadky miał RejKup Dd; KromRozm I L; Aby też dobrze Yan tego był nie piſał/ tedy rzecz to ſámá okázuye KromRozm II d3 (2); RejPos 142v; KuczbKat 300; RejZwierc 152 (2).

»aby ... to«: áby ieſcze y ow co ránił mał [!] dáć zá to gárdło/ to Rzeczpoſpolita miáſto iednego Syná Koronnego/ dwuby ſtraćiłá GórnRozm E3.

Przysłowie [?]: A iáko ſtára przypowieść ieſt/ Iż nie byłby weſoł vbogi/ áby niemiał donieść bogátemu/ gdy mu ſie czo oſobnego przytrefi RejPos 243.
Cf I. 6. B.
a. Wprowadza zdania podrzędne wyrażające jedyny, konieczny warunekchybaby, chyba żeby (2): iáko to trudny węzeł ieſt [dwiema panom służyć: bogactwu i Bogu]/ á iáko ten kres trudno kto przeſkocżyć ma/ áby był práwie vbogim w duchu RejPos 264; máło mądremu po wymownych ſłowiech/ thylko áby ſie w nich tranki á ſyropki prawdziwe á cnotliwe zámykáły RejZwierc 85.
2. Wprowadza zdania dopełnieniowe (13 327):
A. Wprowadza zdania dopełnieniowe z odcieniami modatnymi optatywnym i imperatywnym, po vb timendi i prohibendi z odc. modalno-potencjalnym (12 005):
a. Z odcieniem modalnym optatywnym, wyrażające pragnienie, obawęaby, żeby; ut Vulg (5532): ſtaramy śie y othem myślime, aby takowa naſſa czeladz nam na prziſſłe cżasi poſłuſſnieiſſa [...] beła ListRzeź; BierRaj 20 (2); wſzákeś ślubiłá Aby mię ztąd wyzwoliłá BierEz H3v (16); Iezus odpowiedziál/ Iż Abrám ocietz waſs/ radowál ſie aby widziál dzień moy [bibl: exsultavit ut videret diem meum Ioann 8/56] OpecŻyw 64v (52); ForCnR Ev (3); ForCnRWiet Av; MetrKor 38/501 (2); PatKaz III 130v (18); ZapWar 1528 nr 2458 (8); KlerPow 4 (2); to ſluſze na piecży mieć/ aby ſie nie kwapili krwie puſzcżać/ á iżby ſie gim to nie widziała rzecż leda iaka FalZioł V 73v (25); [gamratka znamienita] nie mogła go nato żadną miarą przywieſć aby ią miał poznać BielŻyw 99 (27); BielŻywGlab nlb 15 (8); przecż mężowie [...] pilno tego ſtrzegą, aby białe głowy piſma ſie nie vcżyli GlabGad A2 (6); MiechGlab 19 (3); BierRozm 20; LibLeg 7/11 (138); KlerWes A2; wſzytki zwierzęta od ciebie miły panie cżekaią aby im dał pokarm cżaſu ſluſznego [expectant ut des] WróbŻołt 103/27 (12); WróbŻołtGlab A5v; RejPs 206 (137); ComCrac 11 (13); ConPiotr 34v (4); RejRozpr Av (5); LibMal 1546/113 (5); SeklWyzn f4 (15); RejJóz G5v (19); To też mamy mieć na bacznoſcy abyſmi niewiele mowyli gdi ſię modlym SeklKat T3 (6); Panie niegodno wprzykriċzie Moie/ aby Boſtwo twoye. Miało wniċ pod moi przybithek [bibl: non sum dignus, ut intres Matth 8/8] RejKup m6 (25); RejKupSekl a5 (3); HistAl E8v (19); HistAlHUng A2; KromRozm I I2 (10); MurzHist E4v (23); niegodnem go aby był Meſzjaſzem rozumieli MurzNT 48v (24); MurzOrt B; KromRozm II p3 (8); KromRozm III M7v (11); Diar 26 (66); DiarDop 117 (31); BielKron B3v (4); GliczKsiąż I5v (127); Nye da nigdy nodze twey áby vpáść myáłá LubPs cc2v (53); Sędźia ma tego pilnie przyſtrzegáć/ áby źli byli karáni: zábyegáiąc temu/ áby ſye złoſć nie mnożyłá ná Swiećie GroicPorz e4v (50); KrowObr B4 (60); RejWiz 18 (63); Co chceſz żebymći vcżynił? Tedy on rzekł: Pánie ábym widział [Domine ut videam] Leop Luc 18/41 (75); OrzList f4v (9); UstPraw A2 (5); KochZuz A4v; LeszczRzecz A3 (4); rádábych widźiáłá/ Abych cie też wżdy kiedy w ſwoim domku miáłá RejFig Aa4v (9); RejZwierz 40v (22); BibRadz Luc 13/24 (112); Goski A3; boy ſye áby ćię nieziadł wilk z láſá OrzRozm H3 (34); zámknęli to w rádzie/ áby ćiągnęli do Eczechu BielKron 309 (265); GrzegRóżn B2v (35); KochSat C (2); KwiatKsiąż C3 (2); Zásłużył áby mu kiyem dano Mącz 141c (158); káżda rzecz o któréy mówić chceſz/ tego potrzebuie: naprzód/ áżebyś imię iey zrozumiał: potym/ ábyś náturę iéy poznał OrzQuin H3 (21); Prot D4 (4); SarnUzn H6; SienLek 129 (26); LeovPrzep F4v (5); RejAp 157v (43); kto miłuie/ ſtára ſie vprzeymie/ áby go było przecż miłowáć/ y ſtrzeże thego pilnie/ żeby zá cżym niethrefnym nie przyſzedł we złe mnimánie GórnDworz Bb6v (244); HistRzym 5 (27); wſzyſcy tego byli bárzo pilni/ áby go byli w iákiey omyłce podchwyćili. RejPos 225 (461); RejPosWiecz2 92 (3); RejPosWiecz3 98 (6); BiałKat 28v (23); Iuż ſie nie mogę odiąć ábych nie płákáła BielSat Hv (6); GrzegŚm 37 (9); HistLan E (10); KuczbKat 400 (45); cżego áni pies [...] áni żadne źwirzę nie vcżyni/ áby miáło żrzeć kiedy mu ſie niechcze. RejZwierc 59v; Nadobnieſcie vrádzili/ Abychmy w niewoli byli RejZwierc 234b (152); odpocżyń ná mieyſcu ſłuſznym/ ſtrzegąc tego/ áby koń twoy nie był ſprácowan BielSpr 16v (27); KochMon 22; WujJud 89v (50); cżekáć ma każdy áby go wezwano WujJudConf 146 (22); KochList 3; RejPosRozpr b3v (7); RejPosWstaw 44 (42); BudBib 1.Par 22/12 (32); MycPrz II A; ſtrzeż thego/ ábyś tám żadnéy inſzéy Ryby nie ſadzał/ y żeby théż ſkądkolwiek Wodá do nich nie przyſzłá. Strum P (28); Wſzyſtkoſmy [...] mawiáli: Giniem áby nie zginąc [!] ták ſie nie ſtáráli. WierKróc A4v; BiałKaz D3v (13); oto idzie áby práwdá mieyſce miałá. BudNT c4v przedm (25); [Bog] tego po nas chce ábyſmy drogámi iego chodzili CzechRozm 38v (61); PaprPan K3v (24); KarnNap A3 (15); To też trzebá pilnie opátrzyć/ áby od proznowánia nie znikcżemnieli vbodzy/ ále káżdyby niech robił to co może [ne ocio prorsus contabescant pauperes, sed quod ... id laboret] ModrzBaz [38v] (261); Radby złodziey to ſtánowił [...] áby Woytá y Burmiſtrzá dáley nigdy nie było SkarJedn 298 (56); KochOdpr A3v (4); Dwie rzeczy mię przywiodły [...] ábym tu w Ruśi będąc/ o Cieplicách piſał Oczko A2 (30); Calag 250b; KochPs 73 (9); W kazániu niedbał áby go zá vcżonego miano SkarŻyw 292 marg (221); Niemcom ſzło áby łupy odbili/ Litwie záś áby ich y ſámi ſiebie w ziemi nieprzyiaćielſkiey obronili StryjKron 442 (19); ZapKościer 1582/40v (4); CzechEp 38 (37); CzechEpPOrz x4 (4); Iśćie w tym ſię nie kocham/ ábych ſię miał ná cżyię ſławę puſzcżáć NiemObr 66 (63); KochFr 98 (5); GórnRozm B2 (2); KlonŻal A4 (2); KochBr 151; Stánęło ná tym/ áby gráć przeſtáli KochSz Cv; KochWz 137 (3); ReszPrz 76 (11); ReszHoz 124 (8); ReszList 173 (6); WerGośc 210 (11); WerKaz 306 (4); BielSen 12 (2); BielSjem 21 (7); NIedbam áby źiemné ſkáły/ Po mym grániu táncowáły KochPieś 33 (5); KochPam 86; Tá tego ſámá godná/ by ſye iéy kłániáli [...] Tá godna/ áby ſczęśćié w ręku ſwoich miáłá PudłFr 71 (9); YAkoś vmyśliłá/ ábyś Panną byłá/ ćiebie Bog záchowa ArtKanc A8v (27); BielRozm 32 (3); KochWr 41 (7); o niegodni tel takowego abi ſiedziec mial na ſtolku ich [senatorów] PaprUp C3 (22); ZawJeft 21 (10); ActReg 39 (77); Vrzędnik ma przyglądáć/ áby kárcżmy bez piwá nie bywáły GostGosp 136 (79); GrochKal 10; Phil D2 (17); KochCn B3v (2); GrabowSet Bv (17); KochFrag 20 (6); OrzJan 23 (54); WyprPl C2; LatHar 350 (178); KołakCath C2; KołakSzczęśl B2v (2); Mało mię nie námowiſz ábych był Chrześćiiáninem [in modico suades me christianum fieri] WujNT Act 26/28 (279); WysKaz 38 (8); JanNKar Cv (15); JanNKarKoch F3 (2); ludźie ſtárzy przeſtrzégáli tego áby luxus pohámowan był, á żeby z cudzych kráiów do nas przenieśión nie był. SarnStat 294 (389); SiebRozmyśl E (14); Iáko Rycerſtwo do tego przywieść/ áby ármatę mieli do boiu potrzebną GrabPospR Kv (13); KlonKr B4; KmitaSpit A4 (5); PowodPr 33 (23); SkarKaz 3b (77); VotSzl C4v (7); ábym ci vrągał, mam zárzecz nieſłuſzną. CiekPotr 36 (18); CzahTr [D2b] (14); GosłCast 38 (6); PaxLiz C2 (3); SkarKazSej 661b (19); SkorWinsz A3v; SapEpit B4 (2); KlonWor 4; PudłDydo B5v (2); ZbylPrzyg A2 (2); SzarzRyt B (3); SzarzRytJSzarz ded (2).

Powtórzenie spójników w tym samym zdaniu (20): aby ... aby (15), aby ... iżeby, aby ... żeby (3), ... aby: PatKaz III 90v; by było daleko lepiey by k temu mogła baba przydz aby takowe dziecię ktore ſie nogami vkaże/ iżeby ie zaſię w żywoth matki wetkała FalZioł V 21a (2); HistAl H3v; Diar 74; Záwżdym to miał y mam v ſiebie moi miłi rycerze/ iż ty páńſtwá ktorych moi przodkowie ſwámi weſpołek [...] doſtawáli/ ábych ie ſpołu ſwámi dzierżał BielKron 254v (2); RejPos 327; modląc śię [...] áby káżdy/ ktory vffa iemu/ żeby nie zginął BiałKat 21v; RejPosWstaw [1103]; SkarŻyw 271; chcemy áby wedle zwyczáiu źiemie náſzéy/ y według praw ćiężko áby był karan SarnStat 629 (8); PowodPr 78.

Konstrukcje składniowe (14): nierzkąc, aby ... ale (5); nierzkąc, aby ... lecz (2); nierzkąc, aby ... owszem: RejKup bb4v; oni nierzkąc aby nam co w ták wielkiéy pracy pomoc mieli/ ale owſzem teraz ſámiż prácam naſzym ſą głownymi nieprżyiaćioły BibRadz I 5 (2); KuczbKat 40; Strum 54; Tedy tám Dániel nie rzkąc/ áby miał być poſłuſzny dekretowi [...] owſzem ieſzcże/ áby to iáſnie pokazał/ iż Bogá więcey nád dekret vrzędowy miłował CzechRozm 252 (3)

.... nierzkąc, aby (6): Diar 88; BibRadz II 90c; to ia ſobie/ zá iednę pomoc pocżytáć będę/ nierzkąc áby mię to obráżáć miáło GórnDworz V3; KuczbKat 235; ia y rozumem ogárnąć/ y ięzykiem wymowić nie mogę: nierzkąc ábych kiedy páná moiego ták ś. w pocżet ſwoy położyć myślił CzechEp 338; OrzJan 125.

Konstrukcje eliptyczne (3): Bo on o to nie niedba áby ſpráwiedliwie/ Kiloby ſie doſtáło cżáſem y fáłſzywie RejWiz 75; wiele ich o tym tylko myślą/ y o to śie ſtáráią/ áby bogáctwá/ áby pieniądze/ áby wielkie y obfite imienie zoſtáwili dźiećiom KuczbKat 310; Rozum tego pożąda áby co niépochybnie/ áby co nié zmyślnie/ álbo co nie zdrádliwie było ćżyniono KołakSzczęśl C4v.

Przysłowie: dogadzáiąc temu/ áby y wilk był ſyt y báran cał zoſtał GrabPospR Nv.
Cf I. 6. D. a.
b. Wprowadza zdania dopełnieniowe o modalnym zabarwieniu imperatywnym, wyrażające rozkaz, usilną prośbę, przymusniechby, oby, żeby; ut Mącz, utinam Vulg (6473): proſzily ſha naſz pokornymy prozbamy abyſz my ym dworw naſchego poſprziely a dozwolyly. MetrKor 26/62 (11); BierRaj 17 (10); Xánt [...] Ezopowi roſkazał/ Aby pyſzny obiad ſpráwiał. BierEz Ev (41); rzecży aby to kamienié bylo chlebe [bibl: dic ut lapides isti panes fiant Matth 4/3] OpecŻyw 37v (69); OpecŻywSandR 3v (2); ForCnR B4v (17); PatKaz I 18 (2); PatKaz II 50v (3); PatKaz III 146v (6); ZapWar 1528 nr 2457 (16); mowił ym a byśćie ſyę nie gnyewali wdrodze HistJóz E (2); KlerPow [5]; TarDuch D (5); FalZioł V 114v (16); waruy ſie aby bogatym ſie nie ſtał nie ſprawiedliwie BielŻyw 4 (54); MiechGlab 71 (17); KlerWes A2 (2); bandzieſf ych odnaſſ zandal y proſzil aby nam przyaſzny braczską Ceſarſką yednaly LibLeg 7/36 (251); W thym pieniu prorok [... ] prorokuie y żąda aby ſie nad nimi pan bog pomſcił aby ie ſtracił/ aby ie zeſromoćił WróbŻołt cc6; Niechay będą żeſromoceni á day aby vſtali ktorzy vwłacżaią duſzy moiey [Confundantur et deficiant detrahentes animae meae] WróbŻołt 70/13; Day tho miły panie aby błyy [!] rządzone drogi moię [Utinam dirigantur viae meae] WróbŻołt 118/5 (70); RejPs 178v (126); thego zalvyą y dlia pana Boga proſchą abi my tho przepuſczicz raczil. ZapMaz VS 2/335; ComCrac 11 (3); LibMal 1543/72 (44); RejRozpr K4 (2); SeklWyzn 4v (3); Krol ſam ku mnię ſrodze piſe Abych puſćił podcżaſzego RejJóz Kv (10); Pamyętay abys dzyeń ſwięti ſwięcił. SeklKat B2 (46); Chryſtus rożkazuge Poſłowi aby milczenie vczinił. Wywołay Poſle milczenie [...] Poſeł woła abi wnet wſiſci ſluchali. RejKup y8 (26); RejKupSekl a6v; vkazał ſie biskupowi Aniol boży mowiąc/ nie lękay ſie ále áby nátychmiast przychędożył vlice mieyskie/ á brony otworz HistAl Cv (107); KromRozm I N3 (9); poczęli zwielkięmi proźbami nalégáć/ aby ſobie/ i żonce i dźiatkám ſwoim [...] źle i niesławy nieczynił MurzHist D (45); MurzNT Matth 14/22 (31); KromRozm II e3v (16); KromRozm III P2 (28); MrowPieś 6/122 (2); Prosiemy [...] prze dobre każdego własne, aby się też takież ku spolney obronie gotowali, a iżby się z nami okazowali. Diar 77 (67); DiarDop 114 (18); BielKom F4v (4); rádzi y roſkázuye/ áby dla friyerſtwá y nyerządnosći káżdy ſwą właſną żonę myał. GliczKsiąż Pv (30); vſtáwicżnie wołáiącz áby nas Pan rátował/ áby ſie nád námi zmiłował/ áby nas cieſzył LubPs T2 marg (68); GroicPorz 11v (21); SeklPieś 6v (2); ſámi nierádzi o Kryſtuſie mowićie/ y innym ludziom/ áby niemowili/ zákázuiećie. KrowObr 66v (182); RejWiz 9v (23); Leop Num 32/5 (90); OrzList e4 (10); UstPraw E (9); LeszczRzecz A3; RejFig Ee (8); PRacżkę węglarz námawiał/ áby z nim mieſzkáłá RejZwierz 121v (20); BibRadz Act 27/42 (179); OrzRozm Pv (21); powiedziáłá [...] co iey [św. Stanisław] roſkazał/ áby ćiáło moie z tych kątow niepocżeſnych ná zamek Krákowſki [biskup] przenioſł BielKron 349v (1127); Do ktorego grodu/ ábyś ty [...] weſpołek z námi ſtánął/ tegoć vprzeymem ſercem życżymy. GrzegRóżn A3 (6); Dic ut maturet, Rzekni mu áby ſie poſpieſzał Mącz 211d (46); Królowi piſmo przykázuie [...] áżeby ſrebrá áni złotá nie zbiérał/ to ieſt áby łákomym nie był. OrzQuin T2v (17); Prot D3 (7); SarnUzn A3 (3); SienLek 12v (8); LeovPrzep E2v (5); Dawid wołał proſzącz/ ábyś mię moy miły Pánie nie wymázował s kſiąg żywotá RejAp 51 (118); páni [...] nápiſáłá do niego liſt/ proſząc lámentliwemi ſłowy/ áby ná kilká dni do niey ſie wroćił GórnDworz Cc8v (59); Z tym ſye W.M. łáſce poruczam/ z któréy áby mię W. M. nie raczył opuſzczáć/ bárzo proſzę. GrzepGeom B3v (3); bogowie dayćie to áby nigdy nic niemiał/ áby iego záwżdy nędzá á pſotá pothykáłá/ y áby nigdy weſoł niebył. HistRzym 16v; Thedy on rycerz żądał iey áby z nią ſwą wolą vcżynił. HistRzym 107v (81); RejPos 12v (369); RejPosWiecz2 92v (2); RejPosWiecz3 99 (2); BiałKat 83v (28); A ták was vpominam chudźi bráćia mili/ Abyśćie proſtym trunkiem nigdy nie gárdźili. BielSat C (2); GrzegŚm 45 (9); Proſzę prze Bog ábyś mi wſzytkiego przebacżył HistLan C4 (9); KuczbKat 430 (48); A tego pilnie ſtrzeż áby gębá nigdy przed mieſzkiem wzawod nie wyſkákowáłá RejZwierc 35v (118); BielSpr 60 (18); WujJud 55v (48); WujJudConf 29 (16); KochList 2; RejPosRozpr c3 (3); RejPosWstaw 22v (11); Izali żądáiąc żądam śmierći niezbożnego [...] Izali nie áby ſię wroćił zdrog twoich á żył? [Nonne si aversus ſuerit a viis suis et vivet?] BudBib Ez 18/23 (60); HistHel Bv; Tedy chłopóm zápowié/ áby nikómu inſzemu nie przedawáli. Strum P3v (13); BiałKaz C (20); BudNT Luc 7/37 (37); Naprzod proſić go maſz o to/ áby on ſam Zbor ſwoy budował [...] potym żeby ćię y z inſzymi wiernymi nie opuſzcżał CzechRozm 203v (60); PaprPan Ee4v (4); KarnNap A4v (15); ModrzBaz 24v (63); SkarJedn 182 (56); Teraz/ co potym idzie/ wcżás ćię vpominam. Abyś cżuł o potrzebie KochOdpr C4v (2); z łáſką ten máły vpominek ábyś odemnie przyiąć raczył proſzę. Oczko B (8); O to proſzę páná ſwego Abych mieſzkał w domu iego KochPs 37 (4); [panienki] pocżęły wychodzic. á S. Auſtrebertá zákaże áby żadna niewychodziłá SkarŻyw 193 (423); MWilkHist Bv (2); drudzy go [Witolda] záś podżegáli áby z Litewſkiego Xięſtwá Kroleſtwo vczynił StryjKron 562 (48); ZapKościer 1584/49 (13); co proſzę áby káżdy z pilnośćią vważał CzechEp 258 (36); CzechEpPOrz 3; NiemObr 18 (44); KochFr 92; GórnRozm D; KochWz 136 (6); KochMRot C2v; chćiał bym mu ná káżdą godźinę powiedźieć/ áby mię wpludry etc. cáłował. ReszPrz 48 (13); ReszHoz 114 (2); ReszList 170 (8); ieſzcże ſobie vſt nie vtárł/ á przedſię wołał áby mu iną nálano WerGośc 242 (17); WerKaz 279 (5); BielSjem 25 (2); Zyczćie oyczyznie/ áby wam rodźiłá Podobnych śiłá. KochPieś 13; KochSob 68; PudłFr 24 (2); ArtKanc D9v (13); BielRozm 16v; KochWr 39; KochWrJan 18; PaprUp Fv (7); Co abys sam wm przed się wziąc raczeł barzo wm prosiemy. ActReg 13 (73); pod gárdłem zápowiedźieć/ áby w ow cżás kiedy pożary gorywáią/ żaden ogniá nie śmiał niećić w boru GostGosp 12 (10); GostGospSieb x2v (2); Phil E (16); GrabowSet P4 (10); KochAp 8 (5); KochFrag 50 (3); OrzJan 119 (22); Proś Syná Bożego/ Krolá niebieſkiego/ áby nas vchował wſzego złego LatHar 417 (80); KołakCath C5 (2); KołakSzczęśl A2v; Przypądz/ ábo przymuś ich áby weſzli. WujNT 256 (286); WysKaz 22 (6); JanNKar A4v; vſtáwiamy/ y ſkázuiemy/ y roſkázuiemy [...] kośćielné dobrá ich/ áby były zápowiedźiáné [...] y ieſcze nád to niech będą zárázem tákowi wywołáni. SarnStat 924 (590); SiebRozmyśl A2 (9); GrabPospR K2v (3); KmitaSpit A3v (2); PowodPr 21 (10); SkarKaz 5a (55); VotSzl A3; CiekPotr A3v (10); CzahTr L2v (8); GosłCast 38 (3); PaxLiz E4v; SkarKazSej 658a (38); PudłDydo A4v (4); ZbylPrzyg B3; SzarzRyt C2.

Powtórzenie spójników w tym samym zdaniu (23): aby ... aby (13), aby ... by, aby ... niechaj, aby ... żeby, . ... aby (7) : OpecŻyw 4v; KrowObr 163 (3); BibRadz 3.Esdr 6/32 (2); Proſząc też/ áby ieſliby co o nim nieſłuſznego powiedáli/ áby im wiáry nie dawał BielKron 193 (3); wielce bym im rádził/ áby ieſli ſye kiedy ogniá ſtrzegli: tedy tám tym więcey niechay ſye máią ná pieczy LeovPrzep E3; RejPos 301; BudBib 3.Esdr 6/26; rádzę káżdemu wſzetecżnemu cżłowiekowi/ iż poki cżás ma/ áby ſię w cżás vznał WerKaz 301; to roſkázáć racżył/ áby káżdy ktoby weń vwierzył/ by był okrzcżon ArtKanc G16v; Phil D; WujNT 1.Cor 4/3; Krol Káźimiérz roſkázuie/ áby káżdy [...] iádąc kędyżkolwiek/ żeby Krákowá nie mijał SarnStat 960 (6); GrabPospR K4v.

Frazy poprzedzające zdania zaby”: »(Panie) Boże, daj (to); daj (to) (nam) (Panie) Boże« (67 : 58): RejJóz B7v; SeklKat Fv; KromRozm I C3; MurzHist V3 (2); MurzNT 88; GliczKsiąż Q3v; á day Boże áby ich [kłopotow prawnych] żaden nieznał GroicPorz C2; KrowObr 54v (36); Leop Num 16/29; OrzList g4v (2); BibRadz I 5 (4); OrzRozm G3 (3); BielKron 403v (2); Utinam meo capite solum decernerem, Boże day to aby yedno tylko o moye gárdło ſzło Mącz 37c; Vince et vale, Boże day to ábyś wygrał á zdrów zoſtał Mącz 497c (11); OrzQuin C3v (5); LeovPrzep D; RejAp 163v; RejPos 140 (2); BiałKat 236; KuczbKat 45; RejZwierc 49v (3); WujJud 10 (4); BudBib I A2v; CzechRozm 19v (2); KarnNap A2; ModrzBaz 1v (9); ModrzBazBud VI; SkarJedn 375 (2); KochPs 27 (2); SkarŻyw A4 przedm (3); CzechEp 46 (4); NiemObr 178 (2); PudłFr 52; KochWr 36; PaprUp L; ZawJeft 21 (2); Phil F2; Doświádczamy tego ſámi ná ſobie: day Boże/ áby nie ták częſto KochFrag 47 (2); OrzJan 129; SarnStat 941; PowodPr 47; VotSzl B2v; CzahTr A4; KlonWor **2v.

»dał by to (był) (Pan) Bog« (4): Prot C2v; KochFrag 43; dałby to Bog/ áby ich [Turkow] ſámych doználi/ co ie to chwalą OrzJan 44; PowodPr 4.

»nie daj (tego) Boże; Boże (tego) nie daj; nie daj tego miły Bog« (15 : 9 : 1): Nie day tego miły Bog aby to być miało RejJóz N5v; LibLeg 11/154v; Krol im ná tho powiedział/ iż Boże thego nieday ábych miał ręce ſwoie brácką krwią pomázáć BielKron 351v (6); HistRzym 106 (2); BiałKat 141; SkarŻyw 271 (7); ReszPrz 99; Ale nie day Boże/ áby ktory Chrześćijáńſki człowiek z Budnym wierzyć [...] miał WujNT 4 przedm (3); SkarKaz 634b; SkarKazSej 658b (2).

»strzeż (tego) Panie Boże; uchowaj (mię, tego, Panie) Boże« [szyk zmienny] (15 : 9): DiarDop 105; KrowObr 118v; BibRadz Iob 34/10; Strzeż Pánie Boże áby bráciey/ y Sąśiad náſzych Czechow fatá też do nas nieprzyſzły OrzRozm C2v (2); Boże vchoway ábyſmy od ſwego Páná mieli odſtępić BielKron 48; OrzQuin L2 (3); RejAp 137v; RejPos 256 (3); WujJud 113; BiałKaz G4; CzechRozm 215 (2); CzechEp 122; NiemObr 67; PowodPr 50 (4); VotSzl Fv.

Cf I. 6. D. a.
B. Wprowadza zdania dopełnieniowe oznajmujące, wyrażające ocenę, mniemanie z odcieniem modalnym koniunktywnym (po vb dicendi et sentiendi), po zaprzeczonym zd. głównym z odc. modal. irrealnym lub o treści podanej w wątpliwośćjakoby, że; quod PolAnt (1261): Boiąc śię [dzieci Ezopa] táko żádnego/ Mnimáły áby co złego. BierEz A4v (2); wrociwſſy ſie ku apoſtolom/ [Maryje] mowily aby vkradzion Iezus mily. OpecŻyw 165 (15); OpecŻywSandR 3v; PatKaz II 62 (2); PatKaz III 91 (2); powiedaią niektorzy lekarze/ aby korzeń Krokoſow w ręcze trzimany boleſci bronil FalZioł I 33d (7); BielŻyw 24 (2); GlabGad L7v (4); piſali ći to Hiſtorici aby tam rodzili ſie ludzie iedno oko w cżele maiąci MiechGlab nlb 9 (12); LibLeg 11/13v (7); WróbŻołt S6 (7); RejPs 115 (8); RejRozpr C2; Niewiedziałem aby żądliwoſć cieleſna grzech był SeklWyzn f3 (4); RejJóz D7 (3); SeklKat L4 (9); Czo ſzie doticze aby on Rayeczkyemv ſſoba o 60 zlotich dlugu czinycz prawem myal rofkazowacz, kthemu ſzyą nyezna LibMal 1548/144v (6); RejKup i7v (4); HistAl F8 (8); Fáłſſywye ſą oſkárżone náſſe koſćyoły/ áby mſſą zátráćili KromRozm I G3v (5); MurzHist F3 (5); MurzNT 11 (3); MurzOrt B2; KromRozm II h3 (2); KromRozm III F3v (3); ZapWar 1553 nr 2685 (3); Diar 58 (9); DiarDop 119; BielKom nlb 3; nyechay nye rozumye ocyec z mátką áby mu ſie woł álbo źrzebyę yákye w oborze vrodziło. GliczKsiąż C7 (2); LubPs O2 (2); GroicPorz aav (6); Dármo ſię tedy chełpićie/ áby miał być kiedy Piotr ſwięty w Rzymie Papieżem KrowObr 22 (125); RejWiz 68v (16); Leop 4.Esdr 4/27; OrzList b4 (6); ten co pozwał ma przyſiądz/ iżem niewiedzyał ábyś miał przywiley UstPraw Hv; RejFig Dd6v (3); mnimaſz ábyś żyw był/ á tyś zdechł nápoły RejZwierz 122v (3); Coż thedy powiedam áby báłwan miał cżym być? ábo iżby to co ieſt báłwanom ofiárowano miało cżym być? [Quid ergo dico? quod idolum quid est, aut quod idolothytum quid est?] BibRadz 1.Cor 10/19 (18); Wiem że ſobie ſámi nábywamy ieden v drugiego przyiáźni/ ále áby ieden drugiemu przyrodzonym nieprzyiaćielem być miał/ thego niewiem. OrzRozm G3v (23); A co ſie tycże o Enochu áby miał być w źiemſkim Ráiu/ o tym piſmá nie máſz BielKron 466v (95); GrzegRóżn I3 (9); Ego istuc moveo ac curo? Mniemáſz ábych ſie ya tym opiekał? Mącz 233d (22); OrzQuin Y3v (11); Prot C3v; SarnUzn Hv (6); SienLek T3v (2); mnimáią żeby ták krotkiemi ſłowy mogli dowieść/ áby gwiazdy żadney mocy niemiáły LeovPrzep bv (2); RejAp 94 (38); Nieſmiem twirdzić M. pánie áby mię iakom ná ſwiecie/ miłość nigdy nie dotknęłá GórnDworz C4v (49); HistRzym 17; Nie myl ſie nieboracżku nie myl/ áby ſie co inſzego iemu podobáć miáło RejPos 43v (105); RejPosWiecz2 93 (9); RejPosWiecz3 98; BiałKat 296 (13); BielSat E; GrzegŚm 48 (7); KuczbKat 280 (10); RejZwierc 6 (52); BielSpr 48v (5); KochMon 32; WujJud 11 (28); WujJudConf 174 (6); RejPosRozpr c2 (2); RejPosWstaw 41v; BudBib Iudic 11/20 (14); HistHel B3 (2); Strum H (3); BiałKaz E (4); BudNT b4 (4); tákże ſobie niezbożnicy tuſzą/ áby Bogá żadnego na niebie niebyło: ále żeby ſie ták wſzyſtkie rzecży z trefunku dźiać miáły. CzechRozm 183v (43); PaprPan Ff2v (3); Lecz áby też o tem w kołe poſelſkiem iáwnie mowiono niesłyſzałem nigdy ModrzBaz 144v (27); co oni niewſtydliwie pleść śmieią/ áby Piotr S. nigdy w Rzymie nie był SkarJedn 100 (30); kto mi kazać wierzyć może/ áby żelazny kruſzec/ w źiemi ſam z śiebie palić ſye miał? Oczko 7 (5); KochPs 7 (2); A Biſkup niewiedział áby go z onym zapiſem pogrzebli. SkarŻyw 102; á kto wątpi wtym áby to nie był Anioł? SkarŻyw 126 (68); StryjKron 385 (2); CzechEp 26 (30); CzechEpPOrz x3v; NiemObr 51 (38); KochFr 88; ReszPrz 58 (12); ReszHoz 140 (2); WerGośc 252 (5); ZapKościer 54v; A nie wierzę áby ś go [męża] miotłą nie bijáłá BielSjem 10v (2); PudłFr 66 (3); ArtKanc G16; BielRozm 32v; KochWr 28; PaprUp G2v (3); ZawJeft 44 (2); ActReg 114 (10); GostGosp 68; KochCz B2v; KochPij C3 (2); OrzJan 118 (22); LatHar 329 (4); WujNT Act 17/29 (15); WysKaz 19 (3); JanNKar D (2); ieſli ktory ſzláchćic [...] ſzláchćicá zháńbi twiérdząc/ áby był nie dobréy mátki ſynem SarnStat 238 (10); KmitaSpit C2v (2); PowodPr 77; SkarKaz 489b (14); CzahTr K2 (2); GosłCast 58 (3); SkarKazSej 667a; ia temu nie wierzę/ y o tym nie gaday/ Aby tákiego ſtroiu twoy mąż był przyczyná ZbylPrzyg A4 (2).

Powtórzenie spójników w tym samym zdania (2): ... aby, że ... aby: máiąc zá to/ iż kiedy roſkoſzy [...]vżywie/ áby to było naiwiętſze błogoſłáwieńſtwo GórnDworz Lv; Czy rozumieſz/ że któré rolé Iákób trzymał/ Aby o nich iuż żadnéy Bóg náſz pieczy niemiáł? ZawJeft 13.

Połączenie: »tak (...) aby« (18): PatKaz II 60v; Bos ty podobno tak mnimial A bys nigdy przeſtać niemial. Lyczyć wſytko tych pieniędzy RejKup c5v; KromRozm II fv; GroicPorz mm2; KrowObr 201; RejWiz 37v (2); RejAp 135v (2); RejPos 341v; BiałKat 273v; CzechRozm 81v; SkarJedn 193; CzechEp 197; OrzJan 104; SkarKaz 453b; WujNT 217; Rozumieſz ták áby on nie poznał ſygnetu Oycowſkiego? CiekPotr 60.

Konstrukcje eliptyczne (8): Sempronius oſzukány [...] z żoną Mewiuſową ſpał/ mniemáiąc áby s Pánną GroicPorz 11v; Ieſliby ktho mowił/ áby then zwytzay/ áby tey vſtáwy chowánie/ było Swiętokradztwem KrowObr 204 (3); Mnima áby iego ſwiát/ á nigdy o Bogá Niedba áni o cnotę RejWiz 50v; RejPos 183 (2); Oczko 3v.

Przysłowie: nic ſie nigdj nie lękáiąc oney ſtárey przymowki ſwieckiey: Iż kto náſię co cżuie mnima áby o nim wſzyſcy ſzeptáli RejZwierc 51v.
Cf I. 6. D. b
C. Wprowadza zdania dopełnieniowe pytajneczy by (61): BierEz Dv; tákie mu dziatki dał Ze też niewiem áby kto/ náſwiecie tákie miał KlerWes Av; LibMal 1544/80; RejKup q7; KromRozm III N3; I coſz rozumieſz? áby miał inák mowić/ o Antykryśćie [...] ktory teſz ieſt kłamcą/ y mężoboycą ſprzyrodzenia ſwego? KrowObr 52v (2); Coż rozumieſz o Bodze/ gdyż to wſzytko ſtworzył/ Aby wſzytkiego ſwiátá gdyby chciał nie zborzył RejWiz 111; BielKron 244v; OrzQuin Yv; RejAp 169 (2); Niewiem áby czo dziwnieyſzego ná ſwiecie być mogło GórnDworz P4 (4); RejZwierc 82 (3); BielSpr 46; WujJud 61v; co mniemaſz áby nie mieli z ſobą co cżynić? ábo izali im cżáſu ku woynam źiemſkim doſtánie? CzechRozm 242 (17); PaprPan T2v (2); ModrzBaz 43; SkarŻyw 429; tedy tego niewiem/ áby to kto mowić mogł/ żeby ten ſyn perſoná/ z iſtnośći Oycowſkiey mogł być vrodzony CzechEp 146 (10); CzechEpPOrz x3v; ReszHoz 115; Phil G2; PudłDydo A3v.
3. Wprowadza zdania podrzędne podmiotowe (1893):
A. Wyrażające ocenę, przypuszczenie, o różnych odcieniach modalnych: optatywnym, koniunktywnym, irrealnymżeby, jakoby, gdyby; ut Mącz, Modrz (1769): Stárſzym śię to nie widziáło/ Aby śię co gwałtem działo BierEz Ov (2); nieieſt podobno abych ten ſlub zlámala/ ktory bogu wſſechmogącemu ſlubila. OpecŻyw 3v (31); ForCnR B3v (2); nyeſluſzalo aby czyalo maryey ktorym obyczayem bylo vynne grzechu PatKaz I 11; PatKaz II 41v (2); PatKaz III 96v (8); KlerPow 10; MetrKor 46/118; tak że ſie niegdy zda aby miał być deſzcż barzo wielki á nicz nie bywa FalZioł V 72 (19); BielŻyw 113 (11); Zależy na młodziencza wſzelkiego, aby ſie ſtarſzych zawſze wſtydał BielŻywGlab 14; GlabGad A2v (8); MiechGlab 50 (4); KlerWes A2 (4); Nieſlyſſano to nigdy/ áby pſá kiedy ſiodłano/ ále iż by go ná łáńcuchu wieziono [!] March3 V8; WróbŻołt 67/21 (2); tho czo pobraly yako owcze bidlo y domowe rzeczi. y livdzie prziſlvſcha yeſth. abi ſye to nalaſlo LibLeg 10/93v (31); RejPs 137 (40); RejRozpr I (2); ConPiotr 32 (4); że ſie też trafiło we wtorek dźień Bożego narodzenia/ gdzie rzadko nam pochybuie aby iaki tego roku przimorek niebył. LudWieś A4v; RejJóz C6 (6); ZapWar 1545 nr 2646 (2); SeklKat Kv (5); RejKup h2v (9); RejKupSekl a5; HistAl B3 (17); HistAlHUng A2v; Potrzebá yeſt áby były kácerſtwá KromRozm I L2 (4); MurzHist R4 (5); to niemoże być aby prorok zginął indźie niſz w Hieruſalem [non capit prophetam perire extra Hierusalem] MurzNT Luc 13/33 (8); MurzOrt B; KromRozm II o3 (2); KromRozm III O8v (7); to jest natura każdej konstytucyji, aby wszyscy o niej wiedzieli Diar 58 (31); DiarDop 118 (4); BielKom F4 (3); GliczKsiąż P2v (51); LubPs Z3 (8); przećiw práwu ieſt/ áby ktho będąc wolen/ miał być niewolnikiem. GroicPorz dd (14); SeklPieś 6v; KrowObr 64 (39); RejWiz 20v (27); Leop Ioz 24/15 (16); UstPraw K3; LeszczRzecz A6v; RejZwierz 16 (7); Doſyć vcżniowi aby był iáko miſtrz iego [ut sit sicut magister] BibRadz Matth 10/25 (51); OrzRozm C (15); A ktorą [epistołę św. Paweł] do Zydow piſze/ wątpliwa ieſt áby on piſał/ gdyż ſie ſłowá z inemi w wymowie nie zrownawáią BielKron 143v (66); GrzegRóżn Fv (9); KwiatKsiąż A2v (2); parsuerit ut amantem redames, Godźi ſie ábyś miłuyącego ciebie záś miłował. Mącz 276c (27); OrzQuin N4 (7); Prot C3; SarnUzn F3 (3); SienLek 112v (6); LeovPrzep a3 (2); RejAp 157v (33); rzadko tho ieſt/ áby ſie biegły w práwie práwował: Medik/ áby miał bráć lekárſtwo: á Theolog żeby był dobrym Krześćiáninem. GórnDworz Q7v (89); Tá Figurá kiedy ma równé kąty/ nie może być áby nie miáłá miéć ſtron równych. GrzepGeom D3 (4); HistRzym 77 (5); RejPos 144v (139); o thym nie może być rzecżono/ ktory [...] ſpráwiedliwie żywie/ áby ſzátáná w ſobie mieſzkáiącego miał RejPosWiecz2 93v (9); RejPosWiecz3 98 (6); BiałKat 301 (18); BielSat D; HistLan F4v (2); KuczbKat 435 (44); RejZwierc 240 (27); BielSpr 75v (5); KochMon 28; to w Kośćiele záwſze záchowano było/ áby ludźie proſte ná ſpowiedźi náucżano. WujJud 224 (9); WujJudConf 3 (7); RejPosRozpr b4 (6); RejPosWstaw 22 marg (14); Mnie ſię nie zda/ áby Máláchiaſz przećiw wielożeńſtwu mowił BudBib I 467c (19); Aleć to rzadka/ áby ſye Szczuká nie miáłá w Stáwie trzéć. Strum Qv (11); BiałKaz D2v (5); pożytecżno nam/ áby ieden vmárł zá lud/ á nie wſzyſtekby narod zginął [expedit nobis, ut unus homo rnoriatur [...] et non tota gens pereat] BudNT Ioann 11/50 (5); CzechRozm 146v (36); KarnNap B4 (3); to ieſt naprzednieyſza powinność Praw/ áby nietylko kaźni okázowáły grzeſzącemu/ ále by też to wludźi wmawiáły że ſię niegodźi grzeſzyć [ut non tantum poenas proponant peccanti, sed etiam persuadeant peccare minime licere]. ModrzBaz 70 (176); SkarJedn 27 (23); Oczko 33v (10); KochPs 3 (4); SkarŻyw 27 (35); MWilkHist H; StryjKron [126] (2); nie może to być pokazano [...] ábyſmy kogo przeſlád⟨ow⟩ali: ábyſmy komu ná gárdło ſtali CzechEp 26 (27); CzechEpPOrz xx (2); NiemObr 48 (26); KochWz 137; ReszPrz 98 (8); WerKaz 291; Niewiem by to ná Polſkę przedtym przychadzáło/ Aby kiedy ze wſzech ſtron ták bárzo gorzáło BielSen 12; BielSjem 36; KochPam 84; PudłFr 13 (3); ArtKanc N3 (5); BielRozm 10; PaprUp K2 (2); ZawJeft 43; ActReg 4v (25); A to ieſt nawiętſzy fundáment/ áby chłopi wſzyſcy wychadzáli ná robotę GostGosp 160 (6); Phil D3 (13); KochCz Bv (2); GrabowSet B (2); OrzJan 113 (15); Dobrzeby tedy/ áby ſię ſpráwy náſze z tą prośbą zgadzáły/ y vcżynki z mową. LatHar 252 (19); WujNT Act 27/24 (70); WysKaz 8 (4); JanNKar B2 (4); to ieſt Státuty przodków náſzych opátrzono/ áby ludźie narodu proſtégo do głównych kośćiołów dawáni nie byli/ tylko ludźie narodu y krwie Polſkiéy SarnStat 197 (44); SiebRozmyśl H2 (3); GrabPospR K2 (2); PowodPr 25 (7); Przećiw rozumowi ieſt/ áby głupi o mędrſzych rádźił SkarKaz 517a (21); VotSzl D (6); To pewna, żeby to bydź z vczciwym nie mogło, Abym iey dopuśćił iść zá mąż bez poſágu. CiekPotr 57 (6); GosłCast 60 (6); SkarKazSej 698b; KlonWor **2; Słuſzna ábyś chodźiłá [młodziuchna niewiastko] iák dźięćiołek práwy. ZbylPrzyg B2 (2).

Powtórzenia spójników w tym samym zdaniu: aby ... aby (9), ... aby (4): PatKaz I 11; LibLeg 10/93v; to niepodobna rzecż/ áby gdy Oyczá niewidzim/ ábyſmy Syná mieli widzieć SarnUzn C7v; RejPos 131 (5); wſzákże iednák ſtąd to nie przyehodzi/ iż kto ie y pije/ áby miał żyć ná wieki RejPosWiecz2 91; RejZwierc 97; WujJudConf 261; RejPosWstaw [414v]; NiemObr 14.

Konstrukcja składniowa: po acc. cum inf. w zd. głównym (3): GliczKsiąż Lv; rozumieią być rzecz beſpiecznieyſzą/ aby Sędźia ſądźił wedle powieſći ſtron y wedle wywodow GroicPorz aa3v; iż ći przypominam napiérwſzą być pracą/ áby ſobie mieyſce do kąpania obrał Oczko 26v.

Cf I. 6. E.
B. We współrzędnych zdaniach przeciwstawnych wprowadza przy eliptycznym pierwszym z nich zdania podrzędne wyrażające treść możliwą, spodziewanążeby, iżby (119):

Konstrukcje składniowe: nie, aby ... ale: teraz/ nie áby mieć miał podeyźrzenié iákié więcéy/ ále zgołá ſtrách hániebny go obiął OrzJan 84.

nie dosyć, aby tylko ... ale: ieſzcże nie doſyć áby ſie tylko ſtárał o wſpomożenie twoie [...] ále cie ieſzcże ktemu z rádoſcią cżeka RejPos 166v.

nie tylko (telko), aby ... ale (i, jeszcze, k temu, owszeki, owszem, oto, snadź, też) (116): A bowiem dobrotliwa ręká twoiá nietylko áby mię odepchnąc od ſiebie miáłá ále owſſem przyćiąga RejPs 92 (3); my na ten czas nie tylko abyśmy co pożytecznego postanowić mieli [...] ale pewnie zamieszali(by)śmy się wszyscy Diar 68 (4); LubPs A5; nietylko/ ábym miał odrzućić/ y wzgárdzić/ oyce y Doktory ſwięte/ ále dziękuię Pánu Bogu oſobliwie zá [nie] KrowObr Bv; RejWiz 172v; ktorzy nietylko áby mogli przemoc ludźie w Papieſtwie vczone/ ále rozumieć im niebędą OrzList f4v; Papież Konſtánty nie tylko áby go miał fłucháć/ ále y klątwę nań dał BielKron 167v; A nie tylko áby wołáli ná nas/ ále trzáſkáią iáko pioruny RejAp 49v (13); GórnDworz Bv; nie tylko áby ią [owieczką nędzną] záſię przyiąć miał/ nie tylko áby záſię do ſtadká ſwoiego przyłęcżyć miał/ ále ią bierze ná rámioná ſwoie RejPos 168v (73); RejZwierc I7v (15); NiemObr 151; Wymowkę ſłuſzną od Kmieciá [...] przyiąć/ á drugi raz doświadcżywſzy ſie nietylko áby wiárę miał mieć/ ále go záraz ná práſzcżętá puśćić GostGosp 162.

nie tylo, aby ... ale: Pan tego to báránká [Chrystusa]/ nie thylo áby dla figury zoſtáwić miał/ ále zgłádźił tę figurę BiałKat 296.

C. We współrzędnych zdaniach łącznych wprowadza przy eliptycznym drugim z nich zdanie podrzędne wyrażające treść ocenioną negatywnie w stosunku do zdania poprzedniegożeby, iżby; ut Modrz (5):

Konstrukcja składniowa: ... nie tylko, aby (5): Ráthuyeie śiroti/ pomożcye wdowie/ á dopirko [...] vpominaycie mi ſie/ nie tylko ábyſcie prośić mieli. RejPos 342; Gránice rozſzyrzáli w rozlicżne kráiny/ Nie tylko áby ich co miał viąc kto iny. RejZwierc 246v (2); owá wolność/ w ktorey ſię zámyka zápálcżywa chęć wſzytko cżynić cokolwiek ſię podoba/ ledwie w ktorem nagrubſzem narodźie mieyſce ma: nietylko áby miáłá być godna Rzecżypoſpolitey dobrze poſtánowioney [tantum abest, ut digna sint republica optime constituta]. ModrzBaz 72v (2).

4. Wprowadza zdania podrzędne orzecznikoweżeby, co by; qui Modrz, ut Vulg (321): Wſzyſcy ludzie ſie zumieli: Pytáiąc ieſliby kto był/ Aby im ten dziw wyłożył. BierEz E3v; my nieieſteſmy tacy/ abyſmy kogo bez winy na ſmiertz wydali OpecŻyw 118v; MetrKor 38/321; FalZioł V 73v; GlabGad B4; KłosAlg A4v; WróbŻołt Sv; LibLeg 11/61 (4); Ktoſz by tedy był táki náziemi/ áby wſtąpił na gorę ku pánu/ álbo iżby doſtąpił mieſca onego/ ktore iemu ſámemu ieſt poſwięcone. RejPs 34v (6); SeklKat Z3 (3); RejKup 8 (2); moy vmyſl tákowy był s pocżątku/ áby wyſtępni mężowie ſzyie ſtradáli. HistAl G5 (3); KromRozm I G3v; KromRozm II o3v; KromRozm III N; LibMal 1554/191; Diar 50 (2); DAwna y ſtára przypowyesć wtey myerze yeſt tákyemu káżdemu/ kthory ſie yedno chce ożenić/ áby ſobye rowną poyął GliczKsiąż P4v (7); Bo niechay gniewu wáſzego tá będzye przycżyná/ Aby wam pirwey z żáłoſcią zmierzłá wáſzá winá LubPs B3v (5); Vrząd iego [kata] na tym ieſt/ áby Exekucyą czynił nád złoczyńcą GroicPorz h (4); KrowObr 64 (3); RejWiz 156v; onych ſlużebnikow tá rádá byłá/ áby ony więźnie pozábijáli [militum autem consilium fuit, ut custodias occiderent] Leop Act 27/42 (6); BibRadz Num 4/31 (6); Zwyczay też ten w Polſzce ieſt/ áby Wienna Páni/ opráwę ſwą miáłá na imieniu mężá ſwego OrzRozm P2v (4); Henrykus [...] nátym wſzyćiek był/ áby Ceſarz z Papieżem zwiedli bitwę z Luteriany BielKron 217 (20); GrzegRóżn M (4); KwiatKsiąż C2; Dico quin quod meritus est ferat. Nie yeſtem od tego/ aby nie muſiał wziąć tego co zasłużył Mącz 42c (5); OrzQuin I4 (4); SienLek 86; białeygłowy nie ieſt s tho/ ták iáko męſzcżyzny/ áby ſie odgryzłá/ á ludzkie pohámowáłá fáłſzywe ięzyki. GórnDworz V8 (14); GrzepGeom N3v; HistRzym 96v (3); ten Pan nie po temu był/ áby był miał po bieſiádach chodzić RejPos 43v (28); RejPosWiecz3 98 (3); BiałKat 33v (2); ále my nie ieſteſmy tákimi ábyſmy śię ſkradáli ná zginienie GrzegŚm 27 (4); HistLan F5v; KuczbKat 260 (10); RejZwierc 143v (10); BielSpr 75v (2); WujJud 248 (3); RejPosWstaw 22v (4); BudBib 1. Mach 11/2 (3); BudNT Ioann 6/39 (6); CzechRozm 3 (8); ia nie ieſtem ten/ ábych ſkokow ábo tańcow ludźiom pobożnym zgołá zábrániáć miał [Neque tamen ego is sum, qui saltationes aut choreas ... prohibendas censeam] ModrzBaz 55 (23); SkarJedn A6v (5); Oczko 12v (2); KochPs 26; SkarŻyw 71 (6); cżás ieſt áby ſię kopániná do właſnego fundámentu zácżęłá CzechEp 223 (9); NiemObr 174 (4); KochFr 84 (2); ReszPrz 93; Lecz predśię [!] człowiecza Wſzyſtká o tym piecza/ Aby ku złotu złotá przybywáło KochPieś 6; ActReg 110 (9); GostGosp 38 (4); Phil K4 (3); KochCn B4; OrzJan 26; LatHar 252 (2); ták ieſt wola Boża/ ábyśćie dobrze czyniąc vſtá zátkáli nieumieiętnym á głupim ludźiom [sic est voluntas Dei, ut benefacientes obmutescere faciatis imprudentium hominum ignorantiam] WujNT 1.Petr 2/15 (22); WysKaz 25; SarnStat 424 (2); GrabPospR Mv (2); PowodPr 9 (2); SkarKaz 3b (7); Powinność náſzá Szláchecka Polſka tá ieſt/ ábychmy káżdego nieprzyiacielá Koronnego [...] od gránic odganiáli VotSzl C3v; SkarKazSej 685a (3).

Powtórzenie spójnika w tym samym zdaniu: że ... aby: Niechby doſyć było proſtym ná tem/ że choćiaby cnotliwi/ y dobremi náukámi ozdobieni byli/ áby niemogli trzymáć przednieyſzych vrzędow ModrzBaz 80.

Konstrukcja składniowa (lat): acc. cum inf. w zdania głównym (2): vkázuiąc cel piſánia ſwego/ ten być/ áby ludźie wierzyli NiemObr 94; ZNáiąc my tę bydź powinność náſzę/ ábyſmy to wſzyſtko/ w czymbykolwiek exequuciiéy nie doſyć ſie ſtáło [...] ná teráznieyſzym Séymie ku ſkutkowi przywiedli. SarnStat 360.

Cf I. 6. F
5. Wprowadza zdania podrzędne przydawkowe, wyrażające (z odcieniem celowym) cechę pożądanąaby, żeby, który by᾽, z zaznaczeniem powątpiewaniajakoby; ut Modrz (1686): Wipᾳdz myli panye Ieſu kriſte s ſerca mego co ſyα tobye nyelyuby/ a takᾳ my myloſc wlyey abich cyα doſkonalye mylowac mogl BierRaj 16v; W iedzeniu mu obycżay [lekarz] dał: Aby jadł mięſo nalekſze BierEz R3 (4); przez tak mnogo lát żádnegoſmy niewidzieli/ aby ktory był zbawion. OpecŻyw 1 (27); PatKaz II 26v; PatKaz III 135v (5); MetrKor 46/47 (2); TarDuch C; Lekarzſtwo aby komu brwi włoſmi poraſtały. FalZioł V 77v (9); Tego ſobie za krola wybierzcie [...] ktoryby dobyte łupy miedzi was rozdzielał ſirotek aby waſzych nie dręcżył/ ſam by ſie za was nie przyiacielom na ſmierć dał BielŻyw 148 (11); BielŻywGlab nlb 15; GlabGad A4v (11); MiechGlab nlb 2 (3); KlerWes Av; WróbŻołt Q4 (2); WróbŻołtGlab A2; LibLeg 7/100 (17); RejPs 147 (25); ComCrac 11 (2); proſchil go o pomocz abi mu pomogł gonicz ſlodziey czo mu pienyandze pobrali LibMal 1543/67 (3); RejRozpr K2 (2); ConPiotr 33v (2); SeklWyzn Av (5); Iedno mię tak cżart prawie zwiodł A z oney dobrey myſli zbodł Ktoram iſcie żawżdy [!] miała Abych ſie vnieſcz nie dała RejJóz D2v (4); ZapWar 1545 nr 2646; SeklKat E4 (3); RejKup cc8v (8); HistAl K3v (3); Bog chce myeć to poſluſzeńſtwo/ ábyſmy ſye nyerządnym żądzom przećiwili. KromRozm I Hv (2); MurzHist Iv (6); MurzNT Ioann 18/39 (6); KromRozm II h2; KromRozm III G7 (5); Diar 78 (12); Nie mamy my IchM za takie prostaki, aby pisma nie czytali DiarDop 102 (5); GliczKsiąż C3v (20); Proźba áby ſie sſtáli podobni pſom. LubPs O4v marg (183); Sędźia then ma porządek chowáć/ áby tego pierwey kazał męczyć kthorego by rozumiał być ku powiedźieniu prawdy ſkłonnieyſzego GroicPorz ii2v (25); I nie zádaway mi nieprawdy/ ábym ia to miał z miſtrzá Dijabłá piſáć KrowObr 9 (47); żadnego nie wiodę w tákie niedbáłośći/ Aby leżał ná ſłońcu/ iáko pies we mdłośći RejWiz 193v (14); nie było ſtych żadnego kthory by wſſedł w rádę/ á ſpytány áby ſlowo odpowiedział [et non erat neque ex istis quisquam, qui iniret consilium, et interrogatus responderet verbum] Leop Is 41/28 (36); OrzList h2; LeszczRzecz A6v (2); RejFig Ee2v; RejZwierz 18v (6); BibRadz 1.Ioann 4/21 (29); Nie ieſt we wſzyſtkim Papieſtwie żaden [...] áby on o ſobie ták hárdźie kazał/ iáko ty o nim każeſz. OrzRozm H (10); niechay będzye báránek ſámiec/ coby mu rok był przez mákuły/ to ieſt/ áby był zdrowy BielKron 30; Było ná ten cżás powieśći rozmáitych doſyć ále nie pewnych iákoby trućinę chcieli zádáć Krolowi/ áby go też do miáſtá puśćić woley nie mieli BielKron 419v (172); GrzegRóżn K3 (5); Mącz 468c (15); OrzQuin D3v (10); v ſądow twoich ma być táka ſpráwá/ Aby nikt nie nárzekał ná odwłoczne práwá. Prot D3v; SienLek 33 (5); RejAp 150 (14); nádzieie nie było/ áby kiedy miał być wolen. GórnDworz Y8 (26); HistRzym 56 (26); O nędzny iáwnogrzeſzniku á nędzny cżłowiecże [...] kthory ſie nigdy nie możeſz záprzeć przezwiſká thego/ ábyś nie był iáwnogrzeſznik RejPos 201v (138); BiałKat 371 (13); BielSat G2; GrzegŚm 49; HistLan A2 (3); KuczbKat 400 (12); RejZwierc 51v (26); BielSpr 46 (5); KochMon 30; WujJud 2v (14); WujJudConf 51v (9); RejPosRozpr b3 (3); RejPosWstaw [212] (9); o vſypániu wáłu wielkiego miedzy zamkiem y miáſtem/ ktory áby dzieląc zamek/ oſobno od miáſtá ſtoiący/ bronił wolnego przedawánia BudBib 1.Mach 12/36 (23); HistHel B (2); MycPrz I [A3]; Strum E3; BiałKaz Hv (3); BudNT Act 8/18 (4); StryjWjaz C4; CzechRozm 10 (16); PaprPan M (5); Trzymałem ſię też oney vſtáwy/ ábym ſtrofuiąc wyſtępki nikogo niemiánował [servavi ... illam legem, ut vitiis notandis neminem nominarem] ModrzBaz 2 (41); SkarJedn A5v (28); áby táka dietá béłá [...] byłoby dobrze nié/ żeby ták ſkąpa/ ále áby rzeczy do iedzenia były ná wybór/ do ſtráwienia łatwié/ á coby krwie dobréy przymnażáły Oczko 24 (10); KochPs 18 (2); SkarŻyw 166 (61); ZapKościer 1579/78v; StryjKron 662 (12); CzechEp 40 (14); NiemObr 108 (16); KochFr 110 (2); KochSz B2; ReszPrz 8; ReszList 174 (2); WerGośc 231 (3); WerKaz 306 marg; KochPieś 35; PudłFr 59; ArtKanc M2v (7); KochWr 25; PaprUp I2v; ActReg 10 (35); Calep 579a (2); GostGosp 110; Phil E4 (8); GórnTroas 72; KochCn B3v (2); zaż kto żywie/ Aby przed twym okiem mogł cżyſt być prawdźiwie? GrabowSet N3 (5); KochAp 13; KochFrag 49; OrzJan 119 (9); WyprPl A2v; LatHar 238 (15); KołakCath A3v; KołakSzczęśl B3; WujNT 26 (66); WysKaz 14 (3); JanNKar F4; Przeſtrogá Korrektoróm áby ieſcze ty rzeczóm przypátrywáli ſie SarnStat 600 marg (64); SiebRozmyśl Av (5); GrabPospR K3 (6); KlonKr C; PowodPr 37 (6); SkarKaz 85b (34); VotSzl D4 (4); CiekPotr Cv (5); Wżdy tákiego żadnego hayw nie vpátruię/ Aby mi rzekł owo ćię w vpadku rátuię. CzahTr Cv (2); Vpominki [...] wygrał tákie/ áby w ſzárłaćie chodźii/ áby ze złotá pił [...] á żeby wtore mieyſce miał po krolu SkarKazSej 668a (19); KlonWor 18 (2); PudłDydo B2v.

Powtórzenie spójników w tym samym zdaniu (10): aby ... aby (7), ... aby, iż-... iżby ... aby, żeby ... aby: Leop Dan 6/15 (2); dopuścił mu tego brát Tytán tym obycżáiem/ áby ieſli ſie mu ſyn kiedy vrodzi/ áby nie był chowan BielKron 20; HistRzym 114; chciałbym tákiego gdzye widzyeć ná ſwiecie/ iż gdyby kto vźrzał áno złocżyńcę iákiego wiodą ná iáką ſmierć [...] iżby ſynacżká ſwego wzyąwſzy [...] áby gi dał ſtráćić RejPos 171 (3); GrabPospR L2 (3).

Połączenie: »tym obyczajem, aby; pod tą kondycyją, aby; (sub) ea conditione, aby« (26 : 1 : 2): Słali posłowie do panow, zezwalając pobor po 6 groszy z łanu [...] sub conditionibus, ktore wypisane będą, a najwięcej sub ea, aby księża z dochodow swych takież po sześci gr dali Diar 78; vcżynił po ſobie dziedzicá brátá Henryká y ſyny iego [...] tym obycżáiem/ áby Luterſkiey náuki nieſłucháli BielKron 217 (20); Mącz 126b (4); HistRzym 70 (2); Ladiſław Syn ſtárſzy Cázimierzow ná Kroleſtwo Czeſkie [...] był náznáczon [...] pod tą condicią/ áby Ludomilę Corkę Irzykowę poiął StryjKron 627; ea Conditione od niektorych iest confaederatia pozwolona, aby się ta Compozycya na Electyi Henrikowey była skonczeła ActReg 20.

Przysłowie: Wſzak ſie żaden nie vrodzył Aby wſzytkim w myſl vgodzył RejJóz A4.
Cf I. 6. G
6. Zazwyczaj w połączeniu z wyrazamijedno”, „tylkowprowadza różne typy zdań o treści zawężonej, ograniczonej do jednego celu, warunku, przedmiotu, cechy (408):
A. Celowo-wyłącznebyleby, aby tylko; nisi ut Vulg (154): Radby káżdy gdy zdycha dał wſzytko y z worem/ Aby ſie mógł o zdrowie/ ſtárgowáć z Doktorem RejZwierz A5v; BielKron 109v; BielSat C3v; pocżął vżywáć wſzytkich prośb/ wſzytkich namow/ wſzytkich chytrośći/ áby ią przećiwko ſobie vcżynił ſkłonną GórnDworz Bb2v; kiedy nie sſtawa Háwtarzowi Złotá/ Y iedwabiem nie wádzi byle ſzłá robotá. Lecż ieſliby y tego nam nie doſtawáło/ Więc lnem pártáć áby ſie wżdy nie prożnowáło HistLan F5v; KuczbKat 35; RejZwierc 23 (2); ModrzBaz 22v (5); SkarŻyw 140; ActReg 108.

Połączenia: »aby choć tylko«: ná vlice wynaſzáli niemocne [...] áby choć tylko ćień Piotrá idącego záćmił ktorego z nich [ut venientis Petri etsi umbra obumbraret quemquam illorum] BibRadz Act 5/15.

»aby (...) je(d)no; jedno (...) aby« (48 : 25): BierEz M3; rzekła, iż ty abys iedno mną kunſztował tos vcżynił BielŻyw 133; RejPs 78v (2); RejRozpr C2v; RejJóz D6v; LibMal 1546/122; RejKup s2; DiarDop 103; GliczKsiąż N3v; LubPs V3; GroicPorzRej C3v; KrowObr 38 (2); RejWiz 83 (5); Leop 4.Reg 21/6 (2); BibRadz Is 5/19; BielKron 358v (4); Bydło więcey nieſzuka iedno aby tilo KochSat B4; GórnDworz L4v; RejPos 144 (21); KuczbKat 265; ſą iedni co pilnie ſłucháią ludzkich rozmow poććiwych áby ſobie iedno vſzy nápáſli RejZwierc 91 (9); RejPosWstaw 21; Strum R3; CzechRozm 20v (2); ModrzBaz 94v; StryjKron 46; CzechEp 27 (2); WerKaz 279; ActReg 85; LatHar 248; Ni nacz ſię więcey nie zgodźi [skażona sól] /iedno áby byłá precz wyrzucona [Ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras] WujNT Matth 5/13 (2); koſzty niemáłe podéymuiąc/ áby ieno do téy perfectiiéy RZeczpoſpolitą przywiéźdź mogli SarnStat *4.

»aby (...) tylko (tylo); tylko aby« (26 : 2): OpecŻyw 56v; HistAl E2v; KromRozm II s2; KrowObr C2; zieździli Morzá: áby tylko te/ ktorych byli iácy z kxiąg poználi/ obecnie też oglądáli Leop B2 (2); BibRadz Ex 10/17; Mącz 127c; RejPos 161 (2); BudBib Dan 13/32; BudNT Gal 6/12; CzechRozm 90 (3); Hypokryto cżemu to tylko ábyś był od ludzi widzian/ cżyniſz? SkarŻyw 575 (3); CzechEp 35 (4); ReszHoz 131; PaprUp I2v (2); OrzJan 13; WujNT Gal 6/12; KmitaSpit C6v.

»dla tego ... aby jedno; prze to (przecz) ... jedno aby« (2 : 2): RejPos 186v (2); co wſzytko nędznicy dla tego cżynią/ áby iedno ſwego przedwiecżnego obronić mogli CzechRozm 158; CzechEp 160.

»dla tego tylko (telko) ... aby; tylko dla tego ... aby; jedno dla tego ... aby; na to tylko ... aby« (3 : 3 : 3 : 1): czo ſie ledá kuglárſtwá vcżyli/ dla tego thelko/ áby ſie im dziwowano GórnDworz M5 (2); Alećiem to tylko dla tego vcżynił ábych tám przed nim kádził [sed ad suffiendum coram eo domum aedifico] BudBib 2.Par 2/6; BudNT Eph 6/22; CzechRozm 151v; ModrzBaz 86v; StryjKron 59; ReszPrz 79 (2); SarnStat 1067.

»ni(e) dla czego innego (inszego) ... jedno aby; ni(e) nacz (na co) inego (inszego) ... je(d)no aby; ni(e) przecz (prze co) inego (inszego) ... jedno aby« (13 : 3 : 4): BielŻyw 118; gdyż ni nacz inego sejm ten złożon być miał, jeno aby się na nim egzekucyji stało dosyć Diar 28; GliczKsiąż B5v (4); KrowObr 94 (2); RejPos 73 (4); RejZwierc 151; WujJud 41v; A pewna to iż oná nie dla cżego innego zá mąż ſzłá/ iedno áby mężowi dźiatki rodziłá CzechRozm 164 (3); CzechEp 34 (2); fáłſzowánie piſmá nie prze co inſzego vczynili Ewángelikowie [...] iedno áby nie muśieli przyznáć mieyſcá trzećiego oprocz niebá á piekłá WujNT 404.

»tylko aby je(d)no« (2): RejPs 207v; [stawy] któré ſą budowáné ná dohad [...] będźie wodá álbo niebędźie/ tylko áby ieno Staw zbudował Strum Nv.

Przysłowie: Nie dba iż gdzye wziąć tu wziąć/ áby iedno było RejZwierz 142.
B. Warunkowo-wyłącznebyleby, gdyby tylko; ut Vulg (93): FalZioł I 101b; LibLeg 11/45v; dziedziczy będziemy wedłvg nadzieie/ żywota wiecżnego/ abyſmy [...] ſprawiedliwie żyli na tym ſwiecie SeklWyzn b4; RejKup y6v; MurzHist V2v; RejZwierz 142; BielKron 423v (5); GórnDworz N3v; HistRzym 108 (2); á nic nas nie dotknie zwirzchność Páńſka iego/ ábychmy ſie go bali/ á iżbychmy ſie lękáli iáko Páńſkiey zwirzchnośći RejPos 209v (2); MycPrz II B3; SkarŻyw 487 (4); StryjKron 552; CzechEp 360; ReszPrz 69; ArtKanc J20v; [wszytko] mam tobie zá gnoy/ ábym Chriſtuſá zyſkał [ut Christum lucrifaciam] WujNT Philipp 3/8 (2); SkarKazSej 669b (5).

Połączenia: »jedno aby; aby (...) jedno« (19 : 15): takowego [czeladnika] może za śię Cech prziiącz, iedno aby śie thego wiencze niedopuſſczał ListRzeź; BierEz Q2v; FalZioł V 107; RejPs 46v; RejJóz L4; LibLeg 11/153; RejKup f3v; DiarDop 112; GliczKsiąż M (2); RejWiz 190; BielKron 130v (5); BielKronCies 477; RejAp 102v; GórnDworz L5v (2); HistRzym 54v; RejPos 178v (8); RejPosWstaw [213]; GórnRozm K2; GostGospSieb x2v; OrzJan 115; [pożądliwość] nie ieſt właśnie grzechem/ áni ieſt zákazána przykazániem: iedno áby nie krolowáłá w nas/ á my żebyſmy iey poſłuſzni nie byli WujNT 543.

»jedno tylko aby; aby jedno tylko; aby tylko jedno; jedno aby tylko« (2 : 1 : 1 : 1): chuć przyrodzona chwálebna ieſt iedno tylko áby byłá z miernośćią BibRadz I 12c (2); RejPos 351 (3).

»tylko (telko) (...) aby; aby (...) tylko (telko)« (19 : 4): Diar 52; KrowObr 136v; Leop Philipp 3/8 (2); vżyway they ſwey náuki iáko chceſz/ tylko ábym ia rozumiał OrzRozm B2v (2); BielKron 195v (5); Faciant quid velint, dum ne reducam, Niechay czinią co chcą tilko ábych nie muſiał prziwróćyć Mącz 97c (2); BielSat D4 [idem BielRozm 30]; GórnDworz E4 (2); BielSpr 72; mam to ſobie zá iedne ſmieći/ ábym tylko Chriſtuſá zyſkał CzechRozm 208v; KochPs 8; StryjKron 672; BielRozm 30; WujNT 1.Cor 7/39 (2).

Przysłowie: Poki żytá poty bytá/ Aby było ſemper ita RejZwierc [233a].
C. Sposobowo-wyłączne (8):

Połączenie: »jedno aby, aby jedno; tylko aby, aby tylko« (4 : 1 : 1 : 2): Rzymiánie niechcieli [pokoja] inácżey/ iedno áby im Hánnibálá wydáli BielKron 129 (2); dziwnie á pokrycie dawał ſwiáthu znáć przyſzłe ſpráwy Boſtwá ſwoiego/ áby tylko wierni temu zrozumieli RejAp 188; RejPos 100v; ſámey cnoty [rodzicy] potomkom inácżey podáć niemogą/ iedno áby iey oni ſámi ſobie ſpráwámi twemi á potem doſtawáli [virtutem tamen ipsam posteris aliter prodere non possunt, nisi illi ... eam sibi comparaverint] ModrzBaz 42; SkarŻyw 334; WujNT 2.Thess 2/7; GrabPospR K4.

D. Dopełnieniowo-wyłączne (125):
a. Z zabarwieniem optatywnym lub imperatywnym, wyrażające jedyne życzenie, potrzebę, nakazżeby tylko (122): vpádli przed Moiżeſzem proſząc go áby Bog z nimi nie mowił/ áby y głoſu iego nie ſłyſzeli RejZwierc 9; Senatorowie koronni iedni pochlebiáli Witołdowi [...] drudzy go záś podżegáli [...] lecz ſię w tym wſzyſcy zgadzáli/ áby co wziąć StryjKron 562.

Połączenia: »aby namniej«: wſzyſcy ſie ſtáráli/ áby namniej cżego znich dotknąć ſie byli mogli WujJud 61.

»je(d)no (...) aby, aby (...) jedno« (85 : 9): BierEz E2v; kto yeſt omyth nyepotrzebuye yedno aby nogy omyl PatKaz III 136; BielŻyw 157 (3); RejPs 59 (4); HistAl G6; Diar 70 (2); GliczKsiąż C4 (3); LubPs A5v; KrowObr 106 (4); Leop Act 17/21; [gałązka winna] ninacż inego ſię nie godźi/ iedno áby byłá ſpalona BibRadz I 423d; OrzRozm L3; Nie inego nie náyduię lepſzego/ iedno áby cżłowiek był weſoł w ſwoich vcżynkach BielKron 80 (10); Mącz 247a; OrzQuin H; Prot D2v; RejAp 27v; Dopuść mi pielgrzymie abych ſie iedno wody nápił HistRzym 80 (4); dzyeń odedniá nic nie myſli iedno áby ſie záwżdy kurzyło/ á hucżáło w domu iego RejPos 162 (22); RejPosWiecz2 93; RejZwierc 132 (6); Ogniá przyſzedłem rzućić ná ziemię/ á coż chcę/ iedno áby ſię záżegł? [quid volo, si iam accendatur?] BudNT Luc 12/49 (2); CzechRozm 135v; ni ocż ſię więcey nieſtáráią/ iedno áby kámykámi śrebrem y złotem świećili [nec quicquam magis student quam ut gemmis, argento et auro niteant] ModrzBaz 42v (6); SkarJedn 310; SkarŻyw 142 (4); NiemObr 162; ActReg 60; GostGospSieb x3; OrzJan 57 (3); WujNT 98 (2); SkarKazSej 658b.

»tylko (...) aby, aby (...) tylko (tylo)« (11 : 6): HistAl D5v; LeszczRzecz A2v; wam dwiemá roſkazał ſpokoiem iácháć do domow/ tylko Kádenus Michał áby zoſtał BielKron 207 (5); Mącz 37c; RejAp 159v; RejPos 145v; RejZwierc 157 (2); Dwoie na dźień ludziom kazánie cżynił [...] vpomináiąc nawięcey/ áby tylo w niebo pátrzyli SkarŻyw 31 (2); Pewnie to náſzé zbożé [...] Day Boże/ áby tylko bez ſzkody doźrzáło PudłFr 8; WujNT 485 marg; SarnStat 885.

»tylko jedno aby; aby jedno tylko; aby (...) tylko jedno; jedno tylko aby« (4 : 1 : 2 : 2): OrzRozm B2; tylko iedno ábym ſye wam w tym nie ſprzykrzył/ proſzę OrzQuin Tv; otoć roſkázuię/ ábyś iedno tylko tego iednego drzewká nie ruſzał RejPos 337v (6); RejZwierc 41.

b. Dopełnieniowe oznajmującejakoby tylko (3):

Połączenie: »aby jedno; aby tylko« (1 : 2): nierozumieicie/ aby tilko ten ſám był obyczái zaprzeniá śię chriſtuſa MurzHist H3v; [Alkoran] inákſzym ięzykiem nie piſzą/ mnimáiąc áby iedno ięzykiem Arábſkim w niebie był nápiſan BielKron 260; RejPos 141v.

E. Podmiotowo-wyłączne (9):

Połączenie: »je(d)no aby« (9): RejPs 127v (2); Victo superest ut tueri possit, Zwyciężonemu nie ynſzego niezoſtawa yedno áby ſie vmiał bronić Mącz 431c; RejPos 116 (2); RejZwierc 142v; Nie záprawdę cżłowiecżemu żywotowi nieieſt przyſtoynieyſzego/ iedno ábyś ſię záwżdy prawdy trzymał [Nihil ... accomodatius est, quam ut veritati semper studeas] ModrzBaz 61 (2); OrzJan 67.

F. Orzecznikowo-wyłączne (3):

Połączenie: »jedno aby; tylko aby« (2 : 1): kthorzy tedy chcą wiedźieć przycżynę mego żeglowánia [...] inſza nie byłá/ iedno ábych ſwey myſli doſyć vcżynił BielKron 455v; RejAp 147v; vrząd iego [zakonu Mojżeszowego] niektory inny był/ tylko áby lud on Izráelſki [...] do Meſyaſzá prowádził CzechRozm 86.

G. Przydawkowo-wyłączne (16):

Połączenie: »je(d)no aby; aby tylko, tylko (telko) aby« (10 : 3 : 3): Na to trudno ma być ktore inſze lekarzſtwo/ telko aby pękatka thę pilnoſć cżyniła [...] aby ſie barzo nie poruſzała FalZioł V 32; RejPs 166; nyebaczi yego Kro. m. ynſchey drogy yedno abi syem granyczni dzyerzan bival LibLeg 11/182; Diar 35; RejWiz 42; Przyſtał na ich rádę Klaudyus/ áby tylko ná powieciech roſkázował BielKron 142 (2); ácż był dan klucż Apoſtołom [...] ále nie inákſzy/ iedno áby przepowiádáli Ewányelią RejAp 77; RejPos 121 (2); SkarŻyw 260 (2); StryjKron 612; Nie ma też być inſzy koniec walki tey vpátrowan [...] tylko áby prawdá gorę miáłá/ á fałſz wſzeláki żeby był zwoiowány CzechEp 5; Phil M2; SarnStat 972.

II. W funkcji partykuły (2144):
1. Żądającej, użytej dla nadania charakteru nakazu (2064):
A. W zdaniach pojedynczych lub jednym ze zdań współrzędnie złożonychniechby, oby; ut Vulg (1432): Item aby kazdy ſznych myal kony pod ſzobą MetrKor 26/62v (27); Miły bráćie áby wiedział: Twey śię ia przyiáźni wſtydzę BierEz N2v (4); OpecŻyw 74v (3); TarDuch E2v(5); Napoy twoy aby był z rutą FalZioł V 47v (32); Tym cżaſem ieſt mi ſie ſyn narodził aby wiedział, z ktorego ſie barzo raduię BielŻyw 87 (18); BielŻywGlab nlb 13; BierRozm 4; ZapWar 1536 nr 2491 (9); A sbiegowyae [!] naobye ſtronye aby nyebyly przymovany LibLeg 6/160 (103); WróbŻołt T8v (2); I niechay będzie dom iego ſpuſtoſſon/ á ſierotámi áby zoſtáły dzieći iego RejPs 163 (31); LibMal 1544/85 (4); ComCrac 18v (9); ConPiotr 31v (5); Aby naſiał Ięcżmienia pole Aby go nakładł ſtog/ aby mu ſtało iako rog LudWieś A3 (14); SeklWyzn A3 (10); RejJóz L7v (4); SeklKat R2 (6); RejKup g2v (6); MurzHist A3v; KromRozm II 13 (6); KromRozm III K6v (16); niechaj pisarz czcie controversias, a prokuratorowie aby nie nie wtrącali Diar 93 (45); DiarDop 106; BielKom F4v; GliczKsiąż L8v (6); LubPs X5 (25); Rzeźnicy áby wrzedliwego [...] bydłá niebili GroicPorz f4v (24); KrowObr 103 (66); RejWiz 43 (6); Leop Ioann 1/22 (14); OrzList g; Liſzek młodych áby nie zbierano UstPraw K3 (6); RejFig Dd7v; RejZwierz 50 (3); Aby mocni w wierze nie gárdzili mdłymi/ á iżby mdli nie ſądźili mocnych. BibRadz II 90c (28); OrzRozm K4v (3); záwołáli iednoſtáynym głoſem iż od ćiebie pánie náſz/ áby byłá zwaná Cżechowa źiemiá BielKron 318 (91); GrzegRóżn D2 (4); Ut maneam solus cum sola, Abych zoſtał ſam s ſámą Mącz 207a (105); OrzQuin C2v (2); SarnUzn F5; SienLek 2v; RejAp 193 (7); Naprzod tedy ábyſcie w. m. wiedzieć racżyli/ náſz ięzyk nie ieſt ſam w ſobie ſtári GórnDworz F4v (29); HistRzym 46v; RejPos 345v (64); RejPosWiecz3 97; BiałKat 196 (6); MOnetá áby byłá w ſwey ziemi kowána BielSat L4v; Amen áby ſie ták ſtáło. KwiatOpis D2; KuczbKat 385 (2); RejZwierc 205v (21); BielSpr 27v (6); WujJud 155; WujJudConf 98 (7); RejPosWstaw [212] (6); BudBib Deut 4/19 (6); HistHel Cv (2); Strum Pv; BudNT Tit 1/9 (4); CzechRozm 213v (8); PaprPan A4v; A pieczęć ziemska na miejsce zginioney aby była insza uczyniona. ZapMaz IIG 61/1 (2); KarnNap F3; Siáno/ słomá/ y tákie páźdźierze/ áby w mieśćie bliſko tych mieysc gdźie ognie cżynią [...] nie były chowáne. ModrzBaz 83v (35); Oczko 24v (4); Boday zdraycę káżdégo zła śmierć nie minęłá/ Aby go źiemiá żywo rozſtępna połknęłá. KochPs 81; á ieśli on ieſt fáłſzerz iáko wiem: nie żyw go Boże moy/ áby tey godziny nie docżekał. SkarŻyw 390 (12); MWilkHist I2 (2); StryjKron 421 (5); CzechEp 18 (5); NiemObr 10 (5); GórnRozm I3v marg (2); ReszPrz 111 (4); WerGośc 270 (3); WerKaz 290; BielSen 7; BielSjem 28 (10); KochPam 80; PudłFr 37; ArtKanc K16v (14); BielRozm 9; PaprUp Kv; Cudzoziemcom aby vrzędy dawane nie były Polakowi w Polscze, a Litwinowi w Litwie rozdane bydz maią ActReg 42 (43); Aby ſie żaden nie budował/ áż ſie Vrzędnikowi opowie GostGosp 166 (64); Phil B2 (2); KochPij C3; ZapKościer 86 (2); GrabowSet Fv; OrzJan 74 (2); Abyś Krolom y Pánom Chrześćijáńſkim pokoy y zgodę prawdźiwą dáć racżył wyſłuchay nas Pánie LatHar 177 (24); Abyś był vſpráwiedliwiony w powieſciách twoich/ á żebyś zwyćiężył gdy bywaſz ſądzon [Ut iustificieris ...et vincas cum iudicaris] WujNT 1.Rom 3/4 (32); JanNKar D3; JanNKarGórn G4v; PIwá Wrocłáwſkiégo/ áby żaden do Korony woźić [...] nie śmiał/ pod winą cztérnaśćia grzywien. SarnStat 284 (173); SiebRozmyśl L4 (6); KlonKr F4; PowodPr 51; SkarKaz 84b (7); VotSzl A2v (3); CiekPotr 24 (2); SapEpit A4v.

Powtórzenie partykuł w tym samym zdaniu: aby ... aby (5), aby ... niech: LibLeg 11/59; Aby relacia ſluzebnika abo voznego pod ktoremikolviek acti abo Xięgami vcziniona [...] abi tak vazela iako ocziviſte zeznanie ComCrac 17; Diar 79; á potym áby poſłowie z pośrzodku ſzláchty/ iáko rzeczono ieſt zebránéy/ niech będą obráni SarnStat 56 (3).

Połączenia: »(A) Boże (Panie Boże), aby« (10): A Boże aby był ciało iaką cięſzką plágą nágle ſkáráł a ducha wolnego puścił MurzHist Pv (3); iedźcie á kupcie dobrego zboża [...] á ſtároſtę podáruyeie/ Pánie Boże áby ná was łáſkaw był BielKron 17v; SkarKaz 279b (2); Boże áby byłá popráwá SkarKazSej 694b (4).

»daj (Panie) Boże, aby; Boże daj to, aby« (4 : 1): LubPs gg; Dobrze to mowićie/ poniewaſz ſie w tym z Kośćiołem zgadzaćie [...] Day Boże/ áby ták we wſzyſtkim WujJud 151v; A chwałá Bogu że iuż to wżdy we mnie vſtáło. Boże day to áby y w inſzych wſzyſtkich. CzechRozm 6v; ReszList 148; ActReg 61. Cf II. 1. B.

B.W zdaniach wtrąconychniechby, oby, żeby (15): vwarz w tym winie (ale aby było moczne) á przykładay thych rzecży na ranę FalZioł V 102v; chfała panu bogu możem to rzecz (a dái Boże aby wſzyścy) chcemy pana Boga ſerdecznie miłować MurzHist K3v (2); A przetoż my (áby kto nie wątpił) nie vſtráſzeni żadnym wołániem [...] ták záwſze wierzyć będźiem GrzegRóżn C4v (3); GórnDworz D3v (2); KuczbKat 190; ModrzBaz 126v (2); GórnRozm E2v; Naprzod Krol cżarny (áby káżdy wiedzyał) Rochu ſie trzyma KochSz Cv; WujNT 836; ktory y teraz (day Boże áby długo ſczęśliwie) panuie KlonKr F4.
C. W zdaniach złożonych niewspółrzędnie, na początku drugiego z kolei zdania, nadrzędnego lub przy odpowiednim spójniku tegoż zdanianiechby, oby; ut Vulg (617): Bendącz yuſz w slużbie, aby painskiei rzeczi pilen był ListRzeź; PowUrb Iv; A ktoregoby cnym nieznał/ Aby go nie náſládował. BierEz G (6); OpecŻyw 130; ForCnR C2; MetrKor 38/321 (4); TarDuch Dv; gdzie piwo będzie ſtało: aby tam mieſtcze [!] były cżyſcie ſuche FalZioł V 64v (2); ktoby komu oko wyraził aby ſam obie ſtracił. BielŻyw 7 (6); LibLeg 7/67v (23); WróbŻołt Sv (6); RejPs 198 (8); ComCrac 13 (2); ConPiotr 34; SeklKat S3v (2); gdy by thu przyachal do Nadarzyna aby mu było volnye lovienie ryb w stawye Nadarzynskim ZapWar 1548 nr 2668; RejKup Zv (6); HistAl E8; KromRozm I N3; MurzNT Mar 12/19; KromRozm II o3v (4); KromRozm III G2 (2); kiedy się już zjadą, tedy aby przysięgli wszytcy na ten czas sprawiedliwie sądzić Diar 95 (16); DiarDop 113 (2); BielKom B4v; GliczKsiąż D5v; LubPs K3 (12); A ieſli nieſpráwiedliwie przyſyęgę mowię/ áby mię Pan Bog ſtłumił GroicPorz h3 (22); KrowObr 63 (33); RejWiz 80v (6); á cżego niedoſtawáło mękam/ áby wypełniłá pomſtá [ut, quae deerant tormentis, repleret punitio] Leop Sap 19/4 (9); UstPraw Ev (3); RejZwierz 37v; A ieſliby ktory nie vczynił wedle wyroku krolewſkiego/ aby był gárdłem karan [et qui non faceret ... moreretur] BibRadz 1.Mach 1/52 (17); OrzRozm T3v (2); poki będzye obłok nád domem Bożym/ áby ná mieyſcu mieſzkáli/ á kiedy obłok odeydzye/ áby ſie też oni z mieyſc ſwych ruſzyli. BielKron 35v (81); Mącz 153c (2); OrzQuin E3 (3); Prot C3; SienLek 113 (3); RejAp 112 (6); Ieſli vſarzem będzie/ áby owych przywiętſzym/ ták kolnierzow/ iáko oſtrog [...] zániechał GórnDworz L7 (17); HistRzym 2v (13); RejPos 14v (51); RejPosWiecz2 92v; RejPosWiecz3 98v; BiałKat 231; Ktoby ná was rękę wznioſł/ áby był przeklęty. BielSat H2v; HistLan C4 (4); KuczbKat 410 (2); RejZwierc 16 (26); BielSpr 26 (5); WujJud 28 (2); RejPosRozpr c4v; RejPosWstaw [212] (5); BudBib 1.Mach 1/52 (9); HistHel D; BudNT Matth 22/24 (2); CzechRozm 247 (2); á ktoby nie robił/ áby też táki nie iadł [qui non laboraret, hic etiam ne manducaret; bibl: si quis non vult operari non manducet 2.Thess 3/10] ModrzBaz 83 (21); SkarJedn 106 (3); Oczko 29v (2); SkarŻyw 30 (12); StryjKron 512 (2); CzechEp 285; ktobykolwiek śmiał/ á vfał ſwéy śile/ Aby z wámi rycérſkiéy vżył krotochwile. KochJez B4; NiemObr 79 (4); GórnRozm N2v; WerGośc 267; WerKaz 284; BielSjem 19; ZapKościer 64v; ActReg 3v (9); kędy może bydź/ co dwá robią áby ieden zrobił. GostGosp 106 (13); GostGospSieb x3; Phil B4 (7); GórnTroas 44; GrabowSet T3v; OrzJan 60; WujNT Ioann 17/21 (13); JanNKar D2v (2); którzy trzykroć w Reieſtrzéch złoczyńców ſą ználeźieni áby byli miáni bydź przezeczći SarnStat 943 (53); SiebRozmyśl C (3); KmitaSpit C6v; gdzie kto 300. złotych má do roku pożytku/ áby z tego ſtáwił koniá iednego przedniey ármátury GrabPospR Mv (3); PowodPr 22 (4); SkarKaz 351a (3); VotSzl E; CzahTr D3 (2); SkarKazSej 668b.
Przysłowie: Iakąs miarką komu mierził abyć odmierzono RejJóz H2v.
2. W funkcji partykuły ograniczającej (63):
A. W zdaniach współrzędnie złożonych albo na początku zdania głównego w złożonych podrzędniebyle tylko, niechby tylko (39): A chociaſz nie będzieſzli miał tych wſzytkich/ ale aby wżdy iednę z tych ktorą kolwiek FalZioł V 68; Kazdi by rat był nazbyt zyw. Aby lezeċ a nie robyċ Iako tako powroza zbyċ RejKup Nv (3) RejWiz 28 (2); RejFig Bb8v; Age restitero Peripateticis. Bá nu dobrze ácz ábych odpór vczynił Peripátetykom Mącz 397b; SienLek 33; RejPos 132v; RejZwierc 69v.

Połączenia: »aby ale«: w mlodych leciech mnożyl ſie w mądroſcij ij wetznotach/ a dzis prożnuie/ aby ale do ſſkoly chodzil/ a vcżyl ſie OpecŻyw 35.

»aby (...) je(d)no; jedno aby« (12 : 2): Co ty Rok ſpjſeſs w Kominie To on odpuſtzi w Godzinie Aby yeno nedzny Cżłowiek Nieſſukał yndze vczieczek RejKup dd6 (2); Diar 95; DiarDop 101; GliczKsiąż L2 (2); RejWiz 77v (2); muſieli Ruśi [...] Dáni dáwáć/ ále niekoſztowną ledá ſkorkę álbo Kobiałkę/ áby ſie iedno poddánymi być wyznawáli BielKron 436v (2); RejAp 149v; wſzyſcy tobą choć nie w ocży gárdzą/ á ty niedbas kiloby kilko węſátich chłopow z liśimi kolnierzmi przed tobą ſtało/ á iżćiby cżterzey ręcżnik dzierżeli/ á thy ábyś iednȯ chrapał RejZwierc 69v (3).

»acz nie (...) aby jedno« (2): ácz nie áby iedno z dział tłuc mur na inſzym mieyſcu/ by Thurcy nieobacżyli náſzego vieżdżánia BielKron 315 (2).

»tylko aby« (7): Dum mihi abstineant invidere, Tilko áby mi przeſtáli zayźrzeć Mącz 446d (5); ná máłey piecży ma powinność ſwoię/ tylko áby w zwirzchnoſciach á w możnoſciach ſwoich/ záżył iáko táko tego ſwiátá márnego RejPos 250v (2); RejZwierc 239v.

Przysłowie: A záwżdy gdzye wzyąć tu wzyąć áby kłopotu zbyć RejWiz 31v; Gdzye wzyąć tu wzyąć á przedſię záwżdy áby było RejWiz 69; gdzye doſtáć tu doſtáć/ áby iedno nábyć RejWiz 169; Chociay iutro obieſzą/ áby przez dziś było RejWiz 190.
B. W funkcji partykuły do minimum ograniczającej, użyte wewnątrz zdania o modalnym odcieniu optatywnymchoćby, bodaj; ut vel PolAnt (24): Przewlec czaſu aby rokiem RejKup e8v; O gdźieſz by to mnie Bog dał/ żebych iá aby maluczeńką ſkierkę nadźieie i wiary przepuſzczeniá grzéchow mogł mieć MurzHist O4v (4); prośili go żeby śię aby podołku odźięniá iego dotknęli [advocabant eum, ut vel fimbriam vestimenti eius tangerent; áby ſię tylko dotknęli kráiu ſzáty iego WujNT] MurzNT Mar 6/56; Ale vczyńcie áby ten porządek lichy KochZg A3v; Mącz 85b (2); Abowiem ktory ieſt z was tháki [...] áby do wzroſtu ſwego tobie mogł przycżynić áby łokieć ieden? RejPos 217; KuczbKat 255; A ieſli ná tym máło maſz/ weyźrzy że/ áby w ono co mowi ánioł Páńſki do żony Mánááchowey CzechRozm 133v; A ia záś [...] Nyech ſye wżdy ludźióm áby ná fráſzki przygodzę PudłFr [3] (2); ActReg 167; ma bydź w káżdym gumnie Spichlerz áby ieden w ſtodole GostGosp 48; OrzJan 132; LatHar 220; to być nie może/ iżby [...] ktorykolwiek z nich áby iednego grzechu powſzedniego z ſobą zágárnąć nie miał WysKaz 19; Niechayże ſobie cżynią áby z tey Mámmony Przyiáćioły: choć y ták márnie wymamioney KlonWor 82.

Połączenia: »aby namniej«: żadna nigdy ſpráwá z ſzcżyrego miłośierdźia Bożego/ bez przymieſzánia áby namniey ſpráwiedliwośći iego/ ſpráwiona nie byłá WysKaz 21.

»aby z raz« (2): ActReg 163; wyzuć ſie z tych śideł przymiérza iego [...] á iuż áby zraz porádźić zdrowiu ſwemu? OrzJan 15.

»acz nie, ale aby«: A ieſtli ſie panną vrodzi pod thą planetą. tedy (acz nicz: ale aby wezrzeniem) miluie rada FalZioł V 51v.

3. W funkcji partykuły koncesywnejchoćby, nawet (7): Muſſiċ każdy aby nierad Iechaċ naten quaſny obiad RejKup v3v (2); proſzę ia okaż mi wſtrzymawáłość áby tám/ gdźie niedobrze przez niéy? Oczko 28v; GostGospSieb x4v.

Połączenie: »aby namniej« (3): a zatem go pobudzáł ku wzywaniu pana i proſzeniu miłośierdźiá iego / aby námniéi ſerdecznemu MurzHist I2v; RejWiz 174; Był leniwy niedbáły Poſpolitey rzecży/ Spraw nigdy áby namniey nie miewał ná piecży PaprPan Dd3v.

4. W funkcji partykuły pytajnejczy by (10) : RejKup dd7; A ieſli oni co to pod figurą cżynili ſą zbawieni coż owſzem ći co iuż ſą iáſnie zekrzcżeni [...] áby nie mieli thákież być zbawieni RejAp 67; Iż ieſlić powiedam ziemſkie rzecży á nie rozumieſz [...] á cożbychći powiádał niebieſkie ábyś mógł zrozumieć? RejPos 153v (3); RejZwierc 97 (2); BiałKaz M2v; Co áby nam trzebá gánić/ iż cżłowiek pomocy więtſzéy á vżywánia zdrowſzégo ſzuka/ nie trzeba Oczko 2v (2).
III. W funkcji wykrzyknika zabarwionego lekceważeniem, szyderstwemgdybyż to, tak jakby, żeby już (5): czeſcz moia ſlawa twoia Vzyła tu niepokoia Aby od kogo dobrego Lecz od ſlugi niewolnego RejJóz G7v; Aby też dobrze zá czáſow Apoſtolſkich czyſcá nyebyło KromRozm I K; KromRozm II f; Twoie mieyſce w pyekle gorzeć/ Aby dáley nie ſmiał co rzec. BielKom D3v; Bo miáſtho pociechy [...] łáią/ klną/ wyświecáią [...] Aby ieſzcże o iákie wyſtępki ſumnienia grzeſznego/ ále o ſwe podátki RejPos 338v.
*** Bez wystarczającego kontekstu (51):
1. Pozycja słownikowa (10): Ne forte, aby snacz BartBydg 246; Ut [...] Aliquando est coniunctio causativa. Aby Mącz 509c (7); Ut – Abin [!], zeby Calep 1144a (2).
2. Fragment komentowanego tekstu (36): owe ſłowa/ Abychmy przyięli ná ſię/ nie we wſzech kśięgach nayduią BudNT b5v przedm (2); CzechEp 67; Aby obfitſzy WujNT 368 (33).
3. W zdaniu błędnie skonstruowanym, urwanym, o zmienionym toku myśli (5): PatKaz I 4v; LibLeg 11/60; maiąc nadzieię aby miał Alexandra iżby ku miaſtu miłoſierdziem był sklonion. HistAl D3v; RejPos 212v; ABy [zamiast: A wy?] zátym Rycerſtwo ſławne y vcżciwe CzahTr Fv.
*** Dubium: czego oni wſzyſtkiego nięmogą (Bo pilniéiſzá im co inſzégo) a proſto nic aby naoccaſją nieczynić/ vtratęby ięm dwoiaką nioſło MurzNT 111.

Cf ABYĆ

MK