[zaloguj się]

1. MIASTO (7264) sb n

-a- (6042), -ą- (1); mieście(ch): -e- (1220), -ę- (1).

miast- (w tym 105 r. błędne znakowanie), ◊ W G pl wahania; o jasne; w mieście(ch) pierwsze e jasne.

Fleksja
sg pl du
N miasto miasta mieście
G miasta miåst
D miastu miastóm, miaståm
A miasto miasta mieście
I miastem miasty, miastami
L mieście, None mieściéc, miastach
V miasto miasta
inne sg N a. A - miasto; sg D a. L - miastu

sg N miasto (1120).G miasta (1997).D miastu (219).A miasto (920).N a. A miasto (5).I miastem (200); -em (9), -(e)m (191).L mieście (941), [miejście].D a. L (cum praeppo”) miastu (2) BierEz, OrzRozm.V miasto (27).pl N miasta (341).G miåst (620); -å- (563), -a- (14), -(a)- (43); -å-:-a- Leop (27 : 2), UstPraw (1 : 1), BibRadz (32 : 2), BielKron (147 : 4), Mącz (6 : 2), BudBib (36 : 1), GórnRozm (8 : 2).D miastóm (39), miaståm (18); -óm MetrKor, MiechGlab, Leop, KwiatKsiąż, Mącz (3), RejAp (2), RejPos, RejZwierc (2), KochPs, SkarŻyw, GórnTroas, LatHar; -åm FalZioł, LibLeg (5), UstPraw, BudBib (2), ModrzBaz, WujNT (2); -óm : -åm Diar (1 : 1), BibRadz (1 : 2), BielKron (4 : 1), SarnStat (16 : 1), PowodPr (1 : 1); ~ -óm (14), -om (7), -(o)m (18); -óm Mącz (3), GórnTroas; -om KochPs; -óm : -om SarnStat (10 : 6); ~ -åm (11), -(a)m (7).A miasta (388).I miasty (72), miastami (1) PowodPr.L mieściéch (265), miastach (73); -ach ListRzeź, MiechGlab, OrzRozm, SkarŻyw (6), StryjKron, BielSen, SkarKaz, SkarKazSej, KlonFlis; -éch : -ach BielŻyw (1 : 1), Diar (7 : 1), GliczKsiąż (5 : 1), LubPs (2 : 1), GroicPorz (7 : 1), Leop (25 : 11), BibRadz (16 : 5), BielKron (21 : 6), KwiatKsiąż (2 : 1), RejPos (2 : 1), BudBib (8 : 5), ModrzBaz (6 : 1), ReszHoz (1 : 1), GórnRozm (2 : 1), GostGosp (2 : 1), WujNT (8 : 4), SarnStat (87 : 16), VotSzl (2 : 1); ~ -éch (91), -(e)ch (174); - -ach (53), -åch (15), -(a)ch (5); -åch LubPs, RejPos, StryjKron, BielSen, GostGosp; -ach : -åch Leop (7 : 4), BibRadz (4 : 1), BielKron (5 : 1), BudBib (1 : 4).V miasta (1).du N (cum nm) mieście (6) BielKron 6, 205v, 274, 283, 455v, BudBib Ios 21/27.A (cum nm) mieście (9) HistAl Cv, BielKron 126, 217v, 273v, 287v, 289v, 392v, BudBib Ios 21/25, PaprUp F.

Składnia orzeczenia w odniesieniu do mieszkańców miasta: przy podmiocie w sg orzeczenie praet typu: miasto było (120), miasto byli (5); było : byli BielKron (19 : 2), Mącz (5 : 1), SarnStat (20 : 2). ◊ Przy podmiocie w pl i du orzeczenie praet typu: miasta były (43), miasta byli (23); były LibLeg (2), SeklKat, KromRozm II, GroicPorz (2), Leop, RejAp (2), ModrzBaz (2), ReszPrz, GórnRozm, ActReg, WujNT, SkarKazSej; byli ListRzeź, HistAl, SkarŻyw, VotSzl; były : byli BielKron (20 : 13), RejPos (1 : 1), SarnStat (6 : 5).

stp, Cn notuje, Linde XVIXVIII w.

1. Miejsce; locus Vulg (5): OpecŻyw 87; wedlvg sprawiedlywey rzeczi na obie ſtronie niechbi granycze bil polozone o mieſczie przes lyſt swoy daly Znacz LibLeg 11/83v; [Nie mamy tu miáſtá mieſzkáiącego [= trwałego] ále przyſzłego ſzukamy. GilPos 91].

miasto czego (1): A ieſliby miáłá być zupełna offiárá Pánu z Ptáſtwá: thedy z Synogárlic y gołąbiąt będzie ią offiárował kápłan do ołtarzá: I zákręciwſſy mu ſſyię y przedárſſy miáſto rány/ wypuśći krew ná kray ołtarzá Leop Lev 1/15.

Zwrot: »w jedno miasto zgromadzić« (1): ysz [cesarz turecki] panow wſiſthkych, wyedno myaſtho sgromadzicz aby ye posczynal nyemogl LibLeg 6/190.
Wyrażenie: »miasto ku mieszkaniu« (1): incertis magis vagatur ſedibus, tuła ſię nie máiąc nigdźiey tu miáſtá pewnego ku mieſzkániu CzechEp 60.
2. Wytyczony i najczęściej otoczony murem teren, pokryty gęstą i planową zabudową tworzącą place i ulice, stanowiący mniej lub więcej samodzielną jednostkę administracyjną, samorządową, a czasem polityczną; mieszkańcy miasta; władze miasta; civitas, urbs Murm, Mymer1, BartBydg, Mącz, Calag, Calep, Cn; oppidum Mącz, Calag, Calep; domus, moenia, polis Mącz (7232): Prośił by [...] Drogę mu k miáſtu vkazał BierEz A3; W mieśćie go [jesiotra] dobrze przedáli BierEz I2v; Każy oſłá vźielenić/ Iutro go po miáſtu wodzić. BierEz R4v, A3, A3v, A4v [2 r.], G3 [3 r.], G3v, Hv [2 r.], Pv; Gdy przed miaſtem bylo/ Iozeff niedopuſcil onym ludziom ijdz s nijmi daléy OpecŻyw 30v; a kto ſám ſobie ieſt/ ſwému rozumowi panuie/ motznieyſſy ieſt niż ktory miaſta podbijá. OpecŻyw 35; tak ijż z Ieruzalem ij z ijnſſych miáſt wielé ludzi przychodzilo oględatz Lazarza żywégo. OpecŻyw 68v, 24, 29, 30, 42v, 49v (42); ForCnR A2 [2 r.], A2v [2 r.], A3, A4, Bv (12); Insulae etiam dicuntur domus in urbe ab aliis separatae, et vicos undique habentes, [...] Domy wmyeśćyech ná oſobni ſtoyąoe. Murm 19, 25 [2 r.], 27; Mymer1 5v; HistJóz B2v, C, D2, D2v; BartBydg 68b, 75b, 152b; A czoſzią thknye kvpczow czi rozno ydą bo zrozlicznich myaſth ydą MetrKor 57/117, 57/118v, 59/276, 278v; TarDuch A4v, B6v, C3, E2 [3 r.], E2v; á Tullius mowi, że Socrates z nieba mądroſci doſięgnął, á po miaſtach ią rozſiewał. BielŻyw 42, 2, 8, 9, 14 [6 r.], 17 (31); Takież y miaſtom imiona polſkie albo windelſkie, Lubek, Roſtok, do dziſidyſzego [!] dnia trwaią MiechGlab 46; Modon Wyſep y miaſto thymże imieniem Wenetom moczą odiął MiechGlab 69, *6v, 9, 30, 37, 45 (15); BierRozm 10; WróbŻołt L6, 58/7, 15, Z3v, 121/3; WróbŻołtGlab A4v; LibLeg 6/117v, 118v, 7/10, 35v [2 r.], 11/82, 98; RejPs 81v [2 r.], 128v; ComCrac 12; RejRozpr Cv; ConPiotr 31, 31v; LibMal 1544/78v, 1545/99, 1546/110v [2 r.], 1547/125v, 126 (24); SeklWyzn g3v; RejJóz M, N4v; SeklKat K4, K4v [2 r.], L4; RejKup b8v, c2, d4; RejKupSekl a5v; Krol nád Krolmi y pan nád pány Alexander [...] ludziem w mieſciech po wſzytkim kroleſtwie Perskim vſtháwionym łáskę ſwoię. HistAl G4, A2, A3v, A4v, A7v, B7v [2 r.] (32); KromRozm I Gv [2 r.]; MurzHist C4, Ev, T3v; MurzNT Matth 2/16, 10/14, 15, 14/13, 28/11 (8); KromRozm II g2v, h; KromRozm III F6v, F7v [3 r.], G3v, H8, 13; Wolności, ktorebykolwiek dane były od takowych popłatkow tak miastam jako osobam, aby były ze wszech zjęte na ten czas dla potrzeby pospolitej. Diar 80, 53, 72, 73, 74, 77 (9); co yuż ſie wſſcżęło nye tylko v sláchty [...] ále też y wſámych myeſcyech ſámiſz myeſſcżánye nád zwycżáy á porządek w vcżenyu dzyatek/ ſſukáyą ſobye inſſych ſzkoł GliczKsiąż K3v, B4v, E5v [2 r.], F4 [2 r.], H7, K3v; LubPs Cv, N [2 r.], Nv, O4v [2 r.], R2, gg6v, hh4; GroicPorz C2v, a3v, b3, b3v, b4 (25); KrowObr 22v, 28, 30, 49v, 104v [2 r.], 237v [2 r.], 241v; RejWiz 132, 140v, 155v, 162v; Teſz tho ſą miaſtá ktoreś mi dał bráćie? Leop 3.Reg 9/13; A ſzukayćie pokoiu miáſthá tego do ktoregom was kazał záprowádzić y modlćie ſie Pánu zá nie Leop Ier 29/7; przed miáſtem zábija miećż/ á domá śmierć podobná ieſt. Leop Thren 1/20, *B2, Gen 26/7, 33, 36/35, 41/36 (152); UstPraw Av, A2, D, E2, E3 (22); KochZuz A2; RejFig Aa2v, Aa6, Aa6v, Bb, Bb6v (10); vźrzał á niewiáſty/ Iedny ſtoią ná murzech/ á drugie przed miáſty. RejZwierz 37v, A2v, lv, 2, 6 [3 r.], 12v (25); y wybáwił Lotá z onego zginienia miaſt tych co w nich mięſzkał. BibRadz Gen 19/29; Abowiem oto pocżynam karánie od miaſtá ktore ſię ozywa imieniem moim BibRadz Ier 25/29; Gdy ſię tułáli po puſzczy y po puſtyni bez drogi/ á nie náleźli miaſtá ku mieſzkániu. BibRadz Ps 107/4; 1. Wypiſuie rozdźielenie źiemie. 3. Pierwſza część należeć miałá ku kośćiołowi [...] 5. Wtora ku Lewitom. 6. Trzecia ku miáſtu. BibRadz Ez 45 arg; Káżde tedy miáſto y źiemicá ktoraby temu doſyć nie czyniłá/ z thákowemże gniewem/ mieczem/ y ogniem będźie poborzoná BibRadz Esth 16/23, Gen 11/5, I 8a marg, Gen 18/24, 26, 28 (149); Mniemáli przed tym poſtronni ludźie/ áby POLONIA byłá Miáſto iákieś/ ták iáko ieſt BONONIA we Włoſzech Miáſto iedno OrzRozm P4; Słuſznie tedy y Homerus wychwaláiąc Vlyſeſſá Mowcę/ Bogiem go być zowie: ná ktorego ludźie po miáſtu chodzącego pátrzą iáko ná Bogá. OrzRozm Q3, I4, N2, O3v [2 r.], Pv [3 r.], P3 (16); Przeſtał też ſiekier ktore iedno przed krolem noſzono/ á miotły zoſtáły/ wſzákże vſtáwił áby przed miáſtem noſzono ſiekiery/ á miotły w mieſcie. BielKron 105v; A ſtąd dziś zową cżęść Włoſkiey zyemie Lombárdyą/ ktorą ſobie byli obráli/ iáko Medyolan/ Bryxyllá/ Plácencya/ Weroná/ Kremoná/ y wiele inych miaſt w nalepſzych kráinach. BielKron 162v; á gdy miáſtá niewſzytkich Artykulow Kſiążęcych przyimowáły/ niebyło ſpolnego przymierza BielKron 207; wezwano też mieſſcżan álbo poſłow od miáſt do Ceſárſkiego dworu BielKron 209; boć nam miáſto z mury/ á nie miáſtu nas/ Skánderbeg polećił BielKron 249v; gdyż ſam Alexánder przyiechawſzy do Syryey/ nie thylko miáſtu/ ále y kośćiołowi Bożemu poććiwość wyrządził BielKron 265v; Ma theż od pułnocy miáſtecżko rzecżone Lethá/ z ktorego widáć ná morzu okręty kiedy idą do miáſtá álbo z miáſtá BielKron 277v; Ten Ceſarz Nero kochał ſie w tym/ iż ty miaſtá iego imieniem zwano. BielKron 287v; A gdy Konrad przyćiągnął do nich/ nálazł miáſto puſte BielKron 365, 9 [2 r.], 10v, 12 [7 r.], 13, 14v (548); KochSat A3, B; KochZg A2v; KwiatKsiąż Av, C4 [2 r.], D4v, Fv, K3; In urbem accessit, Nád miáſto prziciągnął. Mącz 3a; Bovile, Miáſto nie daleko od Rzimu. Mącz 26c; Defectio, Odſtánie/ Odpádnienie Odtrącenie od kógo/ gdy yákoby miáſto álbo yáki lud od posłuſzeńſtwá ſwego páná odpádnie. Mącz 115b; Hecatompolis, id est, centum urbium, Oſtu miáſt. Mącz 153d; Macedonia, Kráyiná w Greciey miedzy Thracią. Eripere á Słáwácką ziemią leżąca/ w tey ſą ony miáſtá do których święty Páweł piſał. Mącz 202b; Municipatim [...]. Ode wśi/ do wśi álbo przes wſziſtki miáſtá yednych praw vżywáyące. Mącz 237d; Omnis civitas Wſziſtko miáſto. Mącz 263c; Regiones urbis, Dziedźiny miáſtá tego. Mącz 349d, 3a, c, 15a, 17b, 20d (169); OrzQuin X2v, X3; LeovPrzep A3v, D4v; Abowiem pátrzay ná ty mieſzcżány o ktorych tu Pan powiádáć racży/ ieſli nie ſą podobni ku Sodomie y ku Egiptowi. Bo Sodomá co zá miáſto było/ tho iuż wiemy RejAp 93; zábiy kogo chceſz/wydrzy komu co chceſz/ weźmi żonę/ weźmi dzyewkę/ weźmi mniſzkę cżyń złośći iákie chceſz/ ſwowolnośći iákie chceſz/ iedno day cżyńſz do miáſtá do tego/ iużći będzie wſzytko odpuſzcżono y wſzytko wolno. RejAp 152; Zátrzęſłá ſie ziemiá á miáſto vpádło RejAp Ff4, Cc4v [3 r.], 42v, 43, 82, 93 [2 r.] (65); ſnádniey mogł ná ſtronie/ niż w mieſcie vcżynić temu doſyć GórnDworz B6v, P3v, Qv [2 r.], Y4v, Y5v, Z4 (16); Thedy Wirgiliuſz poſtáwił ieden słup pośrzod miaſtá HistRzym 48v, 7, 8, 10v, 11 [3 r.], 18 (51); A powſtánie miáſto przećiwko miáſtu RejPos 188; Poźrzy ná ktore miáſto chceſz/ poźrzy ná kthore oſiádłośći chceſz [...] vźrzyſz to iáwnie á iáwnie ocżymá ſwemi/ iż nigdy wiernego wedle obietnic Páńſkich nie naydzyeſz/ áby ſie nie miáło ſporzyć w domu iego RejPos 239v, 19v, 22v, [36] [2 r.], [36]v [2 r.], 62 (67); BielSat C2v, Ev, M4v, N2 [2 r.], N3; KwiatOpis Cv, D2; HistLan ktv [3 r.], A2v, A3, Cv, E3, F [2 r.], F3; KuczbKat 80, 215; Miáſto pothym widząc onę łáſkę iego/ y ſámo ſie potym mocno opráwiło/ y mocno przy nim ſtało RejZwierc 45v, 28, 43v [2 r.], 45v, 55v, 67v (45); Ktory ma lud máły ktemu ſłáby przećiw nieprzyiaćielſkiemu/ pátrz mieyſcá tákiego/ coby ćie ze dwu ſtron broniło/ to ieſt/ gory/ wody/ błotá álbo miáſto. BielSpr 36v, 9v [2 r.], 22, 61v, 62, 62v, 63v [2 r.], 72v; KochMon 28, 33; WujJud 146v, 158; KochList nlb 3; RejPosRozpr c2v, c3, c3v; RejPosWstaw [413]v; poſlemy męże przed ſobą że wyſzpieguią nam ziemię/ á przynioſą nam ſpráwę/ ktorą bychmy ſię drogą puśćić mieli/ y do ktorychby miáſt iść. BudBib Deut 1/22; tedy opuśćili miáſta/ y po vćiekáli/ á przyſzedſzy Peliſztymowie mieſzkáli w nich. BudBib 1.Reg 31/7; Bo dni godne pámięći/ y chwálebne miedzy wſzem potomſtwem y národem/ po wſzytkich ziemiach y miáſtach: Tyć (ſą) dni BudBib Esth 9/28; Y rzekł/ wſtąpię/ (á) pokryię ziemię/ wygubię miáſto/ y mieſzkáiące w niem. BudBib Ier 46/8; Ták mowi Adonái Iehowá/ miáſto przelewáiące krew wpośrzodku śiebie/ áby przyſzedł cżás iego/ ktore cżyniło báłwány przećiwko ſobie/ máżąc ſię. BudBib Ez 22/3, c, Gen 28/19, 44/4, 13, 17/2 (100); HistHel B2, D, D3 [2 r.]; Strum Iv; BiałKaz B3; BudNT przedm b8v, Matth 12/25, 14/13, Mar 14/13, 16 (27); StryjWjaz A4; CzechRozm 35v, 70, 76v [3 r.], 79v, 119v marg (19); PaprPan G, Gv, Ddv, Ggv, Gg2 [3 r.] (10); przedſie roſkazał/ áby miáſto/ ktoreby nabliżey było onego mieyſcá gdźie trupá náleźiono/ zábiło ćielicę/ dla vbłagánia Bogá. ModrzBaz 79; Oná cżęść miáſtá w ktorey ſię zápaliło/ niech drábiny przyſtáwiáią/ hakámi rozrywáią/ y chuſtámi mokremi gáſzą. ModrzBaz 84; A zdomow inſzych cżęśći miaſtá/ niech dwá przychodzą/ ieden zśiekierą/ á drugi z wiádrem. ModrzBaz 84; Sokrátes [...]/ gdy go pytano zkądby był: niepowiedźiał ſię z Athen/ ále z świátá: rozumieiąc to być rzecż nieprzyſtoyną/ áby táki mędrzec cnotámi ſię oſobnemi báwiący/ miał ſię przywięzáć do murow á obycżáiow iednego miáſtá. ModrzBaz 143, 3, 4, 22, 31 [2 r.], 31v (38); Iáką rożą Rzym pośle Chryſtuſowi. Iákiemi dwiemá koronámi [Piotrem i Pawłem] ozdobiło ſię to miáſto SkarJedn 90; Y nie dla tego ią [carogrodzką stolicę] ći wtorego Zboru oycowie S. vczćić chćieli/ áby ná niey kiedy ktory Apoſtoł ábo Ewánieliſtá śiedział y onę fundował/ iáko ty cżterzy: ále iż nowe miáſto y głowę świeckiego páńſtwá/ kwoli Ceſarzom tjm/ ozdobić chćieli. SkarJedn 179, 24, 26, 90, 137, 174, 175, 179; KochDryas [A]3; Przełozonych wyſtępy miáſtá zgubiły KochOdpr B3 [idem KochPieś 47]; Oczko 15v; Calag 107b, 461a, b; Hieruzálem/ wzór miaſt zacnych/ ozdobá świátá: Zgodą mieſzczan ſwych ſpoiona ná wiecżné látá. KochPs 188; Ze miáſtom/ y walecznym narodom pánuię/ Wſzytko to łáſce twéy przypiſuię. KochPs 209, 69, 81, 188; acż drudzy Vr nie zá miáſto/ ále zá ogień/ ktory w Cháldei zá Bogá miano wykładáią SkarŻyw [282], 20, 21, 27, 31 [4 r.], 70 (109); ZapKościer 1579/1v, 2v, 1582/36v, 1586/68v; MWilkHist B2, B4, Dv; StryjKron 26 [3 r.], 41, 91, 140, 170 (24); CzechEp 98 [2 r.]; Y miáſto/ y ozdobnych Cérkwi w czáśie krotkiem Trzydźieśći wygorzáło KochJez B2v, B2v; iż niepotáiemnie/ ále iáwnie ſię ſchadzamy/ y iż nie tylko z miáſtá/ ále y ſkąd inąd ludźie do nas przybywáią NiemObr 22, 22 [2 r.], 77, 163, 173; KlonŻal B4v marg, C; KochMRot A2v; ReszPrz 7, 26, 31, 70, 112; iednák nigdy ich [znaków miłości] więcey áni znácżnieyſzych nie znaydźieſz/ iáko w tym świętym mieśćie/ z ktorego też inſze miáſtá do dobrych vcżynkow przykład biorą ReszHoz 124; gdyż ſię to wam pokazáło/ że v nas chrześćiján tylko prawdźiwa chrześćijáńſka miłość ſię náyduie/ á oſobliwie w tym Mieśćie/ ktore wy wſzelákim obycżáiem zgánić y zháńbić chcećie ReszHoz 140, 114 [2 r.], 115, 118, 123, 133 [2 r.] (13); ReszList 171, 180 [4 r.], 182, 189, 190 [8 r.]; WerGośc 223 [2 r.], 266; BielSjem 28, 35, 37 [2 r.], 39; KochPieś 47; PudłFr 61; Szedł z krzyżem z miáſtá Pan ſzoſtey godźiny ArtKanc D9v, D12, D12v, D17v, D19v, E10 (9); BielRozm 19, 33; Możeſz mi wierżyć/ iżby Polſká dáleko bogátſza byłá/ gdyby miáłá miaſt więcey GórnRozm L4v, A3, B2, B2v, D2, K4 [2 r.] (22); KochProp 6; KochWr 21, 26, 32; Xiazetom Mazoweckim Manom twoim á towarziſzom naſzem/ dwie Mieſce widarli PaprUp F; ActReg 9, 17, 27 [3 r.], 28, 41 (11); Calep 202b, 327a, [734]a, 1142a; W Miáſtach goſpodárſtwo y dochod rzemioſłá nawiętſzy/ młyny/ tárgi/ iármárki/ cłá GostGosp 140; Miáſto ná dźieśiątki rozdźielić: tákże záś ná kopy álbo ná ſtá: áby Dźieśiątnik wiedźiał co ſie w dźiewiąći domiech dźieie GostGosp 144, 46, 58, 88, 120, 140 (22); GostGospPon 170; GrochKal 26, 27; Phil C [3 r.], C3, D, E, E2 [2 r.] (14); Zły nieprzyiaćiél/ ſnadź to miał w ſwym duchu/ Zeby zá wozem kroczył Król w łáńcuchu. W pómpie ná w iéznym do miáſtá właſnégo GórnTroas 15, 8 [2 r.], 37; KochFrag 8, OrzJan 8, 79 [2 r.], 80, 81, 103; LatHar 2, 71, 81, 121 307 (17); RybGęśli B2; Tedy pocżął wymawiáć miáſtam/ w ktorych ſię sſtáło bárzo wiele cudow iego/ że nie pokutowáły. WujNT Matth 11/20, Matth 10/15, 23,.11 arg, 12/25, s. 69 (101); WysKaz 10 [4 r.], 43; mym zdániém, lepieyby było mieyſce, ad differentiam mieſsce, w mieśćie od miáſtá: á mieyſce od mieyſcá, nie od mieſcá JanNKar F3v, B4; Aby żaden/ ták w mieśćie/ iáko y poſtroną/ żadnéy rzeczy mocą áni gwałtem bráć ważyć ſie nie śmiał SarnStat 17; PRzywileie poślednieyſzé po przywileiu Królá Lódwiká/ który ieſt dan wſzyſtkiéy ſzláchćie/ ſą dáné oſobóm pewnym álbo miáſtóm ná cłá Moſtowé SarnStat 68; Gdyby Zyd pro guerra obwiniony, nie miáſto ma ſądżić, ále Król álbo Woiewodá SarnStat 245; Ale iż pakt/ któré miáſtá z nimi/ y oni z miáſty máią/ vkázáć teraz nie mogli: tedy nie deroguiąc nie páktam mieyſckim/ y owſzem ie w mocy zoſtáwuiąc/ odkłádamy to do drugiégo przyſzłégo Séymu Koronnégo SarnStat 267; Dźierżawcj miaſt przed Stároſty y Sędźmi máią odpowiedáć. SarnStat 884 marg; tedy táki káżdy ták ná drógách iáko y w mieśćiéch záſtány/ ſól którą powieźie/ tráćié będźie SarnStat 967; któréy [soli] połowicá do Zamku Oświęćimſkiégo/ á połowicá Ráycom Oświęćimſkim ná popráwę miáſtá bydź ma. SarnStat 967; Tóz miáſto. OKazáło przywiléy Krolá Zygmnntá SarnStat 968, 40, 101, 120, 139, 225 (127); SiebRozmyśl H3v, I3v [2 r.]; ZapMaz II G 97/90; KmitaSpit C3v, C5; Dáleko więcey táki pobożny porządek nałeżał Miáſtam y mieścam krześćiáńſkim PowodPr 52, 6, 9, 10, 52 [3 r.], 74, 86; SkarKaz 40b, 44b, 242a, 315a [4 r.], 454a (16); VotSzl D3v [2 r.], Ev; CiekPotr 13, 85; To niſczy Monárchiie/ to y miáſtá záwſzé. Gdy o czym wiele mówią/ czynić zániedbáią GosłCast 38, 66; SkarKazSej 664b, 669a, 685a [2 r.], 690a, b (11); Miaſto iák z rąbká wywinął oſobne Ná wſzem ozdobne. KlonFlis G2, F4v, G2, Hv; Ale w tákowych mieśćiech gdźie lichotá wiecżna/ Tám twoiá Ambitia ieſt niepożytecżna. KlonWor 14, ded **3v [2 r.], 14, 25, 33, 40, 45; PudłDydo A2 [2 r.], A2v, A4; RybWit B3v [2 r.], C2; SzarzRyt D2v [2 r.].

miasto czego [= jakie] (4): Thák mowi Pan/ Wrocę ſię do Syonu/ y mieſzkáć będę w Ieruzálem/ á będźie wezwano Ieruzálem Miáſtem prawdy BibRadz Zach 8/3; SkarKazSej 702b. Cf »miasto mocy«, »miasto świątości«.

miasto czego [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (2)] [= gdzieś leżące] (34): KrowObr 31; Miaſtá lepſze tego kſięſtwá ſą Tubingá á Stuthgárdia. BielKron 287v, 17, 263v, 264, 268, 280 (8); HistRzym 90v; RejPos 260; KwiatOpis C3, C4v; BudBib Lev 25/32; SkarJedn 190; SkarŻyw 457; SarnStat 266, 279, 280, 297, 503 (17); miáſtá onegoż powiátu/ poſły ſwoie támże wyſzlą. GrabPospR L4.

miasto czego [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (7)] [= w którym coś się znajduje lub dzieje] (21): WróbŻołt kk5; ábowiem ieſt rzecz pożądliwa ſlugam twoiem/ áby też mogli oględáć kámienie miáſtá przebywánia twego RejPs 148v; BibRadz 2.Reg 10/25, 2.Par 28/15; BielKron 273v; BudBib 2.Esdr 2/3, Is 29/1; CzechRozm 159; PowodPr 67; SkarKazSej 668a. Cf »miasto mieszkania«, »miasto ucieczki«, »miasto zebrania«.

miasto czyje [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (19), z przymiotnikiem od nazwy miasta (2), z rzeczownikiem nadrzędnym będącym nazwą właściciela (5); pron poss (86), ai poss (61), G sb i pron (60)] [= zamieszkałe przez kogoś, będące czyjąś siedzibą lub miejscem pochodzenia] (207): BierEz G2v; OpecŻyw 14v [2 r.], 30v, 51v, 69; ForCnR A3; TarDuch E2; BielŻyw 154; LibLeg 11/64; RejPs 69v; SeklKat E2; HistAl D3v; MurzNT Luc 2/3; LubPs O, gg6v, hh3v, hh4; Leop Deut 12/12, 18/8, Ruth 3/11, 1.Reg 20/6, 28 (11); RejZwierz 2; BibRadz Gen 24/10, Lev 26/25, Num 31/10, Deut 13/13, 2.Par 19/10 (15); Przyſtoyniey ieſt Miáſtu náſzemu y pożyteczniey/ (o Leptynes) áby ono dla godnych y niegodnym dobrze czyniło OrzRozm P2, Pv, Q2v; BielKron 43v marg, 53v, 108v, 137, 157 (15); Mącz 204b, 419c [2 r.]; RejAp 95, 151v; HistRzym 27, 64 [2 r.]; RejPos 17v, 18v [2 r.], 28v, 238, 306, 322; przywiodą go do ſtárſzych miáſtá ſwoiego RejPosWstaw [413]v; A wſzytki miáſtá Lewitow wpośrodku oſiádłośći ſynow Izráelowych/ miaſt cżterdzieśći ośm. BudBib Ios 21/41, Lev 25/32, 21/20, Ios 21/19, 2.Reg 19/37, 2.Esdr 7/6 (12); HistHel C2v; BudNT Ioann 1/44, Luc 4/29, 10/11; PaprPan Hh2v; ModrzBaz 37v; Potym chytro ſobie ziednáli/ áby ná wielkie świętá w miáſto ich proceſſya z ſpiewánim/ wchodzić mogła. SkarŻyw 87, [236]; StryjKron 125, 400; CzechEp 18; ReszPrz 4, 8, 110, 113; ArtKanc M5; ZapKościer 1587/69, 1597/46; ActReg 58; OrzJan 81; LatHar 531; WujNT Matth 11/1, 22/7, Luc 2/3, 39, 4/29 (11); SarnStat 252, 966, 967, 968 [2 r.], 969 (14); PowodPr 8. Cf W połączeniu z nazwą kraju, krainy lub ich mieszkańców; »miasto Dawidowe«.

miasto czyje [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (37), z przymiotnikiem od nazwy miasta (2), z nazwą kraju (7); G sb i pron (121), pron poss (104), ai poss (75)] [ = podległe komuś, znajdujące się na czyimś terytorium, stanowiące czyjąś posiadłość] (297): OpecŻyw 69; ForCnRWiet Av; BielŻyw 157; MiechGlab 40, 47; BierRozm 10; LibLeg 7/10, 10/97v, 11/92, 93, 155; RejPs 194v; RejKup c2; HistAl D7, E5, F, H, Hv (9); KromRozm III M4v; LubPs hh; KrowObr 8; Dał tedy Moizeſz ſynom Gad y Ruben/ y połowicy pokolenia Mánáſses/ ſyná Iozeffowego/ Kroleſtwo Sehoná krolá Amorreyſkiego/ y Kroleſtwo Og krolá Bazán/ y źiemię ich z miáſty ich wſſędy w okoł. Leop Num 32/33; Alie y z ſynow Aaronowych ktorzy mieſkáli po polach/ y po przedmieśćiách miáſt ſwoich iuż byly náznáczeni mężowie Leop 2.Par 31/19, Gen 36/32, 39, Num 21/27, Deut 18/6, 19/1 (25); UstPraw A2v; RejZwierz 17; BibRadz Iudic 19/12, 2.Reg 8/8, Is 17/9, Ez 25/9, 30/7 (12); O Kſięſtwie Brábántińſkim y o niekthorych miáſtách iego. BielKron 285v, 5, 27, 39, 42, 49v (43); Iadera, miáſto w Iſtriey pánów Weneckich. Mącz 163b; Prot D3v; LeovPrzep D2; GórnDworz Z5; RejPos 50v, 276v; BiałKat 128v; RejZwierc 261v; BielSpr 58v; Tedy on wſzedſzy do miaſt Ptolemáidſkich/ wſzędzie oſadzał służebnemi BudBib 1.Mach 11/3, Gen 36/32, 35, 38, Ios 17/9 [2 r.], 21/33 (16); HistHel D2; BiałKaz M; CzechRozm 121 [2 r.]; ModrzBaz 97; SkarJedn 178; Miedzy onymi pány y kśiążęty ná pyſznych koniách go prowádzącemi/ ná ośiełku do miaſtá ich w ieżdzał SkarŻyw 310, 274; StryjKron 59, 115, 647, 777; CzechEp 153; KochPieś 12; GórnRozm L3v, L4v marg; GórnTroas 20; WujNT przedm 31, s. 845; SarnStat 135, 136, 142, 196, 243 (76); KmitaSpit C4; PowodPr 9, 29; SkarKazSej 703a. Cf »miasto cesarskie«, »miasto krolewskie«.

miasto czyje [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (6); pron poss (33), ai poss (18), G sb i pron (12)] [ = wybrane, ukochane przez kogoś] (63): Wyſluchay panie lud twoj aby miłoſierdziem twem odwrocon był gniew twoy od ludu twego/ y od tego Miaſta twego TarDuch E2; WróbŻołt 73/6 [2 r.]; RejPs 71v, 118v, 129, 148v, 172; LubPs N, P5, S2v, cc5v; Abowiem ſądy twoie práwe vcżyniłeś według wſſyſtkich rzecży ktoreś przywiodł ná nas/ y ná miáſto ſwięte oycow náſſych Ieruzálem Leop Dan 3/28, Tob 13/19, Zach 1/17, Matth 9/1; BibRadz 4.Esdr 3/27; RejAp 24v, 170; RejPos 1, 2 [2 r.], 195v, 196, 196v (11); RejZwierc 258v; KochPs 77, 108, 152, 176; GrabowSet T4v; LatHar 290; WujNT Matth 9/1, Zzzzzv. Cf »miasto pańskie«.

W połączeniu z nazwą miasta [w tyrni miasto, ktore zow(i)ą (a. (prze-, we)zwano)... (38), miasto rzeczone... (11), miasto imieniem, imienia, na imię... (10), miasto (na-, we)zwane... (9), miasto, ktoremu (a. ktorego) imię... (4), miasto przezwiskiem... (2), miasto, ktoremu rzekano... (1), miasto, ktoremu przezwisko... (1); przy przypadku zależnym (nie licząc A z nazwą w m oraz n) nazwa w przypadku zależnym (542), nazwa w N (324) [w tym: z nazwą obcą, być może nieodmiennie (319)]; miasto + nazwa (973), nazwa + miasto (644)] (1617): ListRzeź w. 3; OpecŻyw 13, 29, 29v, 37v, 39 (20); OpecŻywList C2; MetrKor 57/118v, 59/279; TarDuch B6v; FalZioł V 17b; ysz opatrzny cristophor nyenaloszyl szesczy kop (ad) na potrzeba reczy pospolythey myastha ostrowyey ZapWar 15341536 nr 2371; BielŻyw 2, 33, 123, 149, 154, 155 [2 r.]; MiechGlab *6, *8 [2 r.], *8v, **, **v (44); LibLeg 7/10, 35v; WróbŻołt qq2v, 127/5, ſſv, 136/6; RejPs 81, 118v, 128v, 190v, 195v, 204; Ruben idącz w drogę vyrzał miaſto Egipt Owoſz ći iuż podobno to Egipt miaſto widać RejJóz M; Gdi ſie to działo kſiążę iedno Bitirio z miáſtá Gadi wybieżał ze trzemidzieſiąt tyſiąc ieznych ku bitwie zgotowánych. HistAl B8; Stráxagonas tedy biegł do Ateny miáſtá gdzie ſie vskarżał s płácżem ná Alexandrá HistAl D5, Bv, B7, B8, B8v, Cv (19); LibMal 1551/160v; MurzHist B3; MurzNT Matth 2/23, k. 116, Luc 2/4 [2 r.], Ioann 6/1; KromRozm III A5v, C2, E6, O2v; nákupił yábłek woz y yechał do myáſtá Pyotrkowá záſię áby yábłká rozprzedał GliczKsiąż I, E2, N7v; LubPs N; GroicPorz a3v, i3, k2, 1 [2 r.], ſ3 marg (9); KrowObr 30, 30v, 34, 63, 102 (9); RejWiz 182v; Leop Num 22/1, Deut 29/22, Ios 7/4, 11/10, 22 (63); RejZwierz 6, 8, 12v, 17v, 20v (15); roſkażał Iudźie y Ieruzálem miáſtu/ Przed ołtarzem tym modlić ſię będźiećie. BibRadz Is 36/7, Gen 10/11, 12, 12/8, 19/4, I 13a marg (28); OrzRozm Pv, T4 [2 r.]; pánował w kráinie Edon w mieście Náchábá BielKron 27; Ciáło iego od Krześćiánow było przynieſiono do miaſtá Edeſſy. BielKron 144; Tákieſz miáſto Bázylea vcżyniło/ iż [...] wyrzućili obrázy zewſzytkich kośćiołow BielKron 205v; bo ty dwie mieśćie namoznieyſze Berno á Tygurym ziednocżenie w wierze mieli BielKron 205v; V gory Gelboe byłá niegdy Betulia miáſtho BielKron 266v; Ná brzegách morſkich przećiw ſobie ſą dwie mieśćie ſtáre/ Seſtus w Cherſoneſu Tráciey/ á Abidus w Azyey BielKron 274; Thá rzeka pod miáſto Lánfenberg ćiáſnemi ſkáłámi ſćiśniona idzie BielKron 283; proſił go áby ſnim był iáko z brátem przećiw Konrádowi/ Legnickiemu/ dárowawſzy go trzemi miáſthy/ Reychembách/ Fránkenſtein/ y Strzelin. BielKron 367; A ták Moſkwá/ nie od rodzáiu ieſt rzecżona thym przezwiſkiem/ ále od Rzeki y Miáſtá/ ktore z dawná zową Moſkwą. BielKron 427; Ma dwu Pánu Miáſtho Rygá/ Arcybiſkupá y Miſtrzá. BielKron 437v; Potym przypłynęliſmy do Kálekutu Miáſthá BielKron 453, 3, 5, 6, 6v [2 r.], 7 (613); KwiatKsiąż Av; Bragada, Rzeka w Afryce przi mieśćie Vtyka rzeczonym. Mącz 26d, 1a, 2c, d, 3a, 6b (53); SarnUzn H6v; y máłey też Polſki nie vprzeſpieczam [...] á nawięcey Krákowá miáſtá ſławnego/ y owſzem wielce bym im rádźił/ áby ieſli ſye kiedy ogniá ſtrzegli LeovPrzep E2v, a4v, D2, D4v [2 r.], E2v; Iácy krolowie żáłowáć będą miáſtá Bábilonu RejAp Dd4v, 46, 82, 108, 121v, 147 (18); GórnDworz L5, P3v, R4v [2 r.], Y3v, Y4 (10); GrzepGeom B; HistRzym 10v, 16v, 18 [2 r.], 20, 21v (18); RejPos 17v [3 r.], 18v, 25v, 50, 50v [2 r.] (30); BiałKat 18v, 298v; KwiatOpis A4, A4v, [C2]v, C3, C4v; RejZwierc 60v, 167v, 172, 199v, 200, Aaa; BielSpr 38v, 39, 48, 48v, 50, 58v; WujJud 46 [2 r.], 187; BudBib c3 [2 r.], Deut 34/3, Ios 21/21, 22, 24 (28); HistHel Bv, D, D2; BiałKaz C, E, F4v; Y przyſzedſzy wprowádził ſię do miáſtá rzecżonego Názáret BudNT Matth 2/23, Ioann 11/54; StryjWjaz B; Bo do tych [pogaúskich narodow] Prorocy nie bywáli poſyłáni/ oprocż Ionaſzá/ ktory do Niniwe pogáńſkiego miáſtá poſłány był. CzechRozm 109, 118v, 120v, 144, 144v [2 r.], 161; PaprPan Gv, Ddv; ModrzBaz 63v; SkarJedn 174; SkarŻyw 13, 40, 41, 90, 100 (45); ZapKościer 1581/22v, 23, 23v, 24, 25 (8); á leży tá Krainá Chalibow w máłey Azyey názwnána [!] od Miaſtá Chalibe StryjKron 16, 11 [3 r.], 26 [4 r.], 36, 41 [2 r.], 51 (53); NiemObr 52 [2 r.], 170; KlonŻal B3v marg; WerGośc 215, 228, 244; Iż w BEtlehem mieśćie/ wiedz to Krolu iśćie/ tamo ſię Kryſtus národźił ArtKanc C13v, B15v, C13, N13v; GórnRozm B2, G3v, L4v; PaprUp I2v; ActReg 114; GostGosp 70; Phil B3 [2 r.], K2, M2, P2; LatHar 325, 356, 444, 529, 531 (8); RybGęśli A3v; WujNT przedm 23, 31 [2 r.], 35, 41, s. 4 (50); JanNKar B4; SarnStat 29, 171, 224, 258, 367 (85); KlonKr wstęp A2, k. D4; KmitaSpit A3v, C6; PowodPr 5, 32, 84; SkarKaz 382b, 385b, 517b; CzahTr Hv; SkarKazSej 675b; KlonFlis G2 marg, G3v marg; KlonWor **3v; PudłDydo A2, A4v. Cf miasto czego; miasto czyje; W połączenia z nazwą kraju; W połączeniu z nazwą właściciela,

W połączeniu z przymiotnikiem od nazwy miasta lub G pl nazwy osobowej oznaczającej mieszkańca [w tym: ai (203), G pl sb (8), G pl w składni zgody (3); miasto + określenie (179), określenie + miasto (32)] (211): a nym mv zadal rany krwayey [!] wpyersy w myesczye warszewskyem gwaltem. ZapWar 1511 nr 2082, 1542 nr 2555; MetrKor 37/4; BierEz F3; OpecŻyw 78 [2 r.]; Murm 36; TarDuch D3v; BielŻyw 14, 23, 61, 67; MiechGlab 54; LibLeg 11/95 [2 r.], 165v; LibMal 1548/142, 1553/174v; HistAl Dv, D3v, D4 [2 r.], D4v, D5; LubPs S2v; KrowObr 202, 224v; Leop 2.Mach 12/29; RejZwierz 6v, 25; BibRadz Iudic 19/11, 2.Esdr 13/20, Ez 22 arg, 1.Mach 14/20, 2.Mach 12/7 (8); BielKron 27, 57, 96, 117, 124v (24); KwiatKsiąż K4; Municeps, proprie dicitur, Ten który [...] był vczeſnikiem praw/ wolnoścy y poſtępów miáſtá Rzimskiego acz gdźie yndźiey niżli w Rzimie mieſzkał. Mącz 237c, 247d, 274d, 291b [2 r.], 315d, 335b (11); RejAp 43, 61v, 105v [2 r.], 107v, 109v (18); HistRzym 27; Iáko ſie to okazáło [...] náá miáſtach Sodomſkich y Gomorſkich: iż ie Pan przeſtrzegał/ iż ie Pan vpominał/ á prze grzechy ich/ nie mogło iedno iáko ná opokę vpáść ſłowo Páńſkie ná ſerce ich. RejPos 65; Niniwitowie miaſtho ono zacne/ [...] nic inſzego nie vcżynili/ iedno [...]/ wołáli vſtáwicżnie k niemu o ſwięthe miłoſierdzye iego RejPos 328v, 15v, 34, 34v, 35, 89v [2 r.] (23); RejZwierc 60v, 134v, 202, 264, 265v; BielSpr 37v; WujJudConf 21; CzechRozm 120, 131v; SkarJedn 90, 91, 92, 94, 187; KochOdpr A3v; KochPs 71, 212; SkarŻyw 71, 93, 353, 408 marg; MWilkHist I3v; StryjKron 360, 637; CzechEp 417; ReszPrz kt, 3, 5 żp, 26, 95; ReszHoz 114 [2 r.], 115 żp, 117, 134, 135; ReszList 142, 179 [2 r.], 180, 182; ArtKanc A4v; Nieiáki bowiem Dyomedontes Krolá Xerxeſá przyiaciel/ zá prośbą iego chcąc Epáminondeſá pecunia corrumpi, przyſzedł z wielkoſcią złotá do Thebanow Miáſtá Phil F2, C3; LatHar 324, 420; WujNT przedm 39, s. 174, Act 16/14, 19/35, s. 514 (13); Y wſzyſtkié y kożdégo z oſobná/ kleryki/ żaki/ ſtudenty/ láiki do przerzeczonégo miaſtá Krákowſkiégo/ dla náuki [... ] przyſzłémi czáſy iádącé [... ] od wſzelákich płac [... ] wyymuiemy SarnStat 202, 201, 504 [2 r.], 541, 961 [2 r.], 962 (22); [W Chálcedońſkim mieyśćie HerburtArt 190]. Cf miasto czyje; W połączeniu z nazwą kraju; W połączeniu z rzeczownikiem nadrzędnym będącym nazwą właściciela.

W połączeniu z nazwą kraju, krainy lub ich mieszkańców lub przymiotnikiem od tych nazw [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (146), z przymiotnikiem od nazwy miasta (4); w + L (a. in + Abl) n-loc i coll n-ethn (288), ai (264), G n-loc (64) [w tym: z nazwą obcą nieodmiennie (7)], G n-ethn (18) [tu tym: z nazwą obcą nieodmiennie (2)], w pośrzod(ku) + G n-loc (3), z(e) + G n-loc (2), u + G n-ethn (1), na + L n-loc (1); miasto + nazwa (571), nazwa + miasto (67)] (638): ListRzeź w. 54; a tam bylo wielé doktorow/ miſtrzow ij licemiernikow s każdego miáſta żydowſkiégo OpecŻyw 43, 8; TarDuch A7v; FalZioł +2; BielŻyw 86; MiechGlab **2 [2 r.], **3, 5, 52, 68; LibLeg 10/61; ComCrac 13v; HistAl E8v [2 r.], G4v; KromRozm I Gv; KromRozm II y; Diar 94 [2 r.]; DiarDop 102; LubPs Qv, gg6v; GroicPorz a3v [2 r.], ſ3v, pp2; Leop Num 21/25, 32/26, Ios 18/14, 1.Reg 30/29 [2 r.], 3.Reg 13/32 (30); RejZwierz 24v, 84; iż poſłał ſwe Hetmány z woyſki ktore miał przećiw miáſtom Izráelſkim BibRadz 1.Reg 15/20; Wźiąłem tedy kubek z ręki Páńſkiey/ y nápawałem z niego wſzytki narody do ktorych mię Pan poſłał. To ieſt do Ieruzálem y do miaſth Iudſkich BibRadz Ier 25/18; Ná drogę pogánow nie vdawayćie ſię/ y do miáſth Sámárythanow nie chodźćie. BibRadz Matth 10/5, I 6d marg, Deut 18/6, Ios 13/31, 1.Reg 6/18, 15/5 (31); OrzRozm M3, E4 T3v; O niektorych. miáſtách źiemie Báworskiey. BielKron 288v; Było to miáſto niegdy pod krolem Duńſkim/ ále pothym wiodło ſnim ćięſzkie walki/ dziś ieſt pod Rzymſkim páńſtwem iáko inne miáſtá niemieckie. BielKron 290v; Potym tá Wolgá/ wpada w morze Káſpiń/ ktore Ruſzacy zową Morie Chwaleńſkoie/ gdźie miáſto Tátárſkie rzecżone Aſtráchan BielKron 432; y wiele innych wypiſano miaſt v wielkich Tátárow BielKron 439; przypłynąłem do Beryntu miaſtá Fenickiego BielKron 455v; Fránkoniey miáſtá. BielKron Kkkk4, 15v, 27, 28v, 31v, 43 (154); AEnna, Miáſto w poſrzód Sicilij. Mącz 4c; Aventicum, Miáſto w Szwáicerskiey ziemi. Mącz 20a; Chalcedon, vel Chalcedonia, Miaſto w Aziey iuxta Bosphorum Thracium, za Conſtantinopolem. Mącz 50c; Libycis, Miáſto w żydoſtwie. Mącz 192c; Methymna, Miáſto ná wyſpie Lesbo. Mącz 219c, 1d, 4a, 6c, d, 7c (176); RejAp 38, 42v, 82; GórnDworz Aa, Ii3; RejPos 18v, 35 [2 r.], [36] [2 r.], 81v, 269v, 300, 304; KwiatOpis A4, [C2]; HistLan kt, ktv, A2v [2 r.], F5; RejZwierc Aaa; BielSpr 38v, 39, 48, 58v; Y rzekł Iehowá do mnie obwoływay wſzytki słowá te po miáſtách Iehudy y po vlicach Ieruſzalimſkich. BudBib Ier 11/6, Ios 21/27, 32, 38, 1.Reg 30/28, 29 (32); HistHel Bv; MycPrz II C2 [2 r.]; BudNT Matth 10/5, Luc 1/35, 4/31, 23/51, Act 21/39; CzechRozm, 119v, 235; ModrzBaz 55, 91; SkarJedn 29, 155, 168, 262; KochPs 102 130 147; LVcyan był rodem z Samoſzaty miaſtá Syryey SkarŻyw 46, 124, 231, 304, 307, 317 (14); StryjKron A3v, 26 [2 r.], 41, 51, 260 (11); CzechEp 424; NiemObr 170; KlonŻal B4; Máią tám ſwoie kośćioły/ káplice/ klaſztory/ ſzpitále/ okrom przednieyſzych miaſt Włoſkich/ máło nie wſzyſtkie Kroleſtwá ReszHoz 115; ReszList 162, 166; ArtKanc B2v; ActReg 46; Phil C4, E; OrzJan 86; LatHar 325, 336, 444, 502, 726; WujNT przedm 31, Matth 10/5, s. 40 marg, Matth 10/23, Luc 1/26 (25); MIASTO PODOLINIEC ze Spiſzá. OKazáło liſt SarnStat 968; PRośili nas Poſłowie Ziemſcy [...]/ ábyſmy incorporátią Wóytoſtwá Kroſnienſkiégo przez przodki náſzé miáſtu temu dáną/ ták iáko miáſtom innym Koronnym ápprobowáli SarnStat 1050, 106, 115, 277, 289, 389 (43); KmitaSpit A3v; PowodPr 80; SkarKaz 382b; VotSzl D3, E4v; CiekPotr 32; SkarKazSej 688a, 694b [2 r.], 695b; KlonFlis F; Właſny tám Lichogrod ábo πονηρόπολις ono miáſto w Thrácyey przez Filipá Mácedoná oſádzone złymi ludźmi KlonWor ded **3v; PudłDydo A2. Cf miasto czyje; W połączeniu z rzeczownikiem nadrzędnym będącym nazwą właściciela.

W połączeniu z rzeczownikiem nadrzędnym, będącym nazwą właściciela, zwierzchnika, urzędnika, określeniem godności miejskiej świeckiej i duchownej itp. [w tym: dodatkowo z nazwą miasta (37), z przymiotnikiem od nazwy miasta (6), z nazwą kraju (4); miasta (G) (153), w mieście (15), nad miastem (8); nazwa, + miasto (169), miasto + nazwa (10)] (179): na ktorym [zamku] był pán tegoż miaſta rzecżony Sżczęſcie. ForCnR A2; [Bijas] Był kxiążęciem nad miaſtem Prienenſkim BielŻyw 13; MiechGlab 55; Z bozey mylosczy Czesſarz Thvreczkii y ynich wyelkich panſthw, przikazvye vam sęndziam wſzithkich myaſth LibLeg 10/58, 6/117; W Epheźye też zezwawſſy kápłany onego myáſtá/ yáko Lukaſz S. piſſe/ ták knim mowił KromRozm III H8; S. G. Woyth przyſyęgły Miáſtá.N. oznáymuię tym to piſánim káżdemu komu to przynależy wiedźieć/ iże ná żądánie thego.N. dałem y dawam zupełną moc.N. Woźnemu Ziemſkiemu przyſyęgłemu GroicPorz p2, d2, 13v; Bo záprawdę iednoſtáynym á okruthnym wſzech Stároſt y Vrzędnikow w miśćiech [!] wyrokiem thák zdawáni/ y wywodzeni do Krolá byli Leop 3.Mach 4/1; Aták pobudzili lud poſpolity/ y przełożeni [lege: przełożone] miáſtá ktorzy to ſlyſſeli. Leop Act 17/8, Iudic 9/30, 50, Ruth 4/2, 1.Reg 16/4; UstPraw F4; BibRadz 1.Reg 22/26, Ez 22 arg, Eccli 10/2; Perykles Athenie: dźielny miáſtá onego Senator [...] thák ſam do śiebie mawiał OrzRozm A4, M3; Tego też cżáſu Abágárus krol miáſtá Edeſſá poſłał do páná Kryſtuſá liſt ſwoy BielKron 140v; Sultan tego miáſtá obietnicámi wielkiego trybutu Almeryká zádzierżał BielKron 179; obegnał miáſtecżko Gyns/ leżał około niego dni dwádzyeściá/ żądáiąc tylko tego áby był iemu wydan Mikołay Iuriſchityus Hetman miáſtá. BielKron 190v, 119v, 143, 144v, 209v, 214v (16); Legatus etiam, Namieſnik Hetmáński/ ták ná woynie miedzy zołnierſtwem yáko y nád miáſtem Mącz 186d, 63d, 79a, b; HistRzym 20v, 22; iáko on Herod y oni Biſkupi wſzyſcy/ y wſzytek Senat miaſt y zyem onych wſzytkich s przyſcia iego ſtrwożeni á vſtráſzeni byli. RejPos 305v, [36], 198v, 243, 259, 277v (10); BiałKat 339; RejZwierc 135 [2 r.], 199v; BielSpr 39; RejPosWstaw [413]v; przyſzedł do Bethlechemá/ tedy ſię zlękli ſtárſzy miáſtá (onego) dla przyśćia iego BudBib 1.Reg 16/4, Deut 22/18, Iudic 1/6, 4.Reg 19/13, Eccli 10/2; PaprPan Ev, L2; ModrzBaz 30, 32; y ſam brat náſz Ewzebius tego miaſtá Biſkup/ nigdy ſię tego nie przy. SkarJedn 139, 55, 119, 188; SkarŻyw 304, 312, 451, 502, 532; Przed prawem naſzym Miaſta Kosćierziny, Stalo się podziękowanie od Opatrznego Grzegorza Yeżewſkiego i malzonki iego ZapKościer 1579/2, 1579/1v, 2v, 1580/8, 9, 10 (36); Pomoż Bog pánie Rubenie/ Cnotliwy Krześćiáninie. Tego miáſtá Aptękárzu MWilkHist C2v, B2 [2 r.]; NiemObr 50; ReszHoz 134; ReszList 182; wźiąwſzy go rodźice/ przywiodą go do vrzędu onego miáſtá/ ná ſąd WerGośc 266; Politeia ‒ Politią, rzad w mieſczie, albo, w R. P. Calep 817b, 170b; WujNT Act 17/8, 25/23, s. 726; SarnStat 25, 187, 270 [2 r.], 271, 351 (23); PowodPr 32; SkarKaz 549a; KlonWor 15. Cf miasto czyje; »rada miasta«, »rajca miasta«.

W połączeniach szeregowych (280): MetrKor 37/4v; BierEz P4; Murm 29; Mymer1 nlb 1v, k. [312]v; FalZioł V 50v, 51; MiechGlab 9, 56; BierRozm 6; LibLeg 10/95, 97v, 11/[322]v; ieſly ſię niechce polepſic/ tedy go ſparafiey wyrzuczić iako owczę parſziwą á niepoſluſną/ dom miaſto/ albo parafiją zapowiedzieć az by ſię nakarał y vſznał. SeklKat Z2; KromRozm II a4v, q3v; A to yeſt wthory znák koſcyołá tego/ ktorego ſſukamy/ iż ma być y yeſt nye w yednym myeſcye/ áni powyećye/ áni w yedney álbo kilku źyeḿ/ áni w yednym yęzyku/ áni yednego wyeku: ále po wſſech zyemyach/ narodźyech/ yęzykoch/ ſtanyech/ wſſech wyekow zgromádzony KromRozm III D8v, A5v, D7v, F6v, F7v, F8 (11); Diar 95; GliczKsiąż G6; GroicPorz h4v, p2, ſ3v; KrowObr 11, 23 [3 r.], 30v, 32v, 75 (12); RejWiz 10v, 45, 46v, 120v; I zebráli ſie po wſſyſtkich miáſtach/ y miáſtecżkach/ y mieſcach áby wyćiągnęli ręce ſwe ná nieprzyiaćioły y przeſládowniki ſwoie. Leop Esth 9/2, P4, 4.Esdr 15/42, 62, 8/17, 2.Mach 4/48, 3.Mach [4/2]; RejZwierz 71, 108, 109; BibRadz 1.Par 27/25, Ier 33/4, 4.Esdr 15/41, Iudith 8/12, 2.Mach 15/17, 2.Cor 11/26; OrzRozm R4; BielKron 23v, 122, 192, 202, 228v (27); KochSat A3v; Ius municipale, Właſne práwo którego kroleſtwá/ páńſtwá/ álbo miáſtá. Mącz 178d, 217b, 237d, 380b; Prot B3, C3, D3; RejAp 134v; GórnDworz L16v; RejPos 66v, 195v, 312v, 313; KwiatOpis A4, B, B2, B3, B4 (9); GrzegŚm A4v; RejZwierc 20v, 70, 87v, 172, 249v, 270; BielSpr 72v; WujJud 193; BudBib c, cv, 4.Esdr 16/48; WierKróc A3v; BiałKaz K3; CzechRozm 118, 118v, 119v [2 r.], 143, 165, 254v; ModrzBaz 31v [2 r.], 32, [38]v, 79v, 112, 118v, 128; SkarŻyw 115, 310, 374, 463; StryjKron A3v, 46, 56, 59, 260 [2 r.]; CzechEp 232, 334; KochJez B; NiemObr 13; y przez te wſzytkie przeſzłe cżáſy wſzyſcy ludźie/ wſzyſtkie narody/ wſzyſcy święći/ wſzyſcy Biſkupi/ wſzyſcy kápłani/ wſzyſcy Lewitowie y Duchowni/ wſzyſtkie Pánienki/ wſzyſcy w cżyſtośći mięſzkáiący/ ták wiele tyſięcy Confeſſorow/ ták wiele tyſięcy Męcżennikow/ ták wiele Miaſt y narodow/ ták wiele Inſuł y Prowinciy/ ták wiele Krolow y Kroleſtw/ [...] ná oſtátek świát ten wſzyſtek [...] przez ták wiele wiekow prawdy nie wiedźiał ReszPrz 109, 54, 113; KochPieś 5, 45; PudłFr 10, 36; ArtKanc M5; GórnRozm Ev; KochProp 7, 16; GostGosp 20; GórnTroas 20; gdźie wiéćie który naród/ gdźie któré króleſtwo/ gdźie któré miáſto/ náwet gdźie którégo człowieká publice y priuatim/ coby tego okrutniká bez ſwégo ćiężkiégo vpadku vżywáć kiedy miał? OrzJan 17, 99, 101; KołakSzczęśl B3v; WujNT Mar 6/56, 2.Cor 11/26; dla tego: iż iedné miáſtá/ miáſteczká/ y wśi będąc na gośćincách/ którémi nam częſto poſyłáć Komorniki przychodźi/ częſté á gęſté podwody dawáiąc/ iuż dáléy wytrwáć nie mogli. SarnStat 971; á wſzyſtkié dárowánia/ zdánia/ zſtępowánia/ przywłaſczenia przez Króle/ Kśiążetá [!]/ Pány/ Szláchtę/ Miaſtá y poddáné króleſtwá Polſkiégo [...] tedy tákowé nic temu ſtánowieniu nie máią przeſzkádzáć SarnStat 1088; w tym ich vpewniáiąc: że tá Exequutia/ to ieſt/ odbiéránié dóbr y miaſt/ zamków/ dworów/ wśi/ y źiem/ gruntów/ zamian/ wyſług/ dánin wſzyſtkich [...] ich nie dolęże SarnStat 1190, [2], 52, 63, 65, 142 (95); Dla Sodomſkiego ludu ſproſnośći/ onę cáłą kráinę z miáſtámi/ ludźmi/ y wſzyſtkimi rzecżámi/ ogniem śiárcżánym z niebá wypalił. PowodPr 11, 14, 36; SkarKaz 515b; CzahTr E4; SkarKazSej 703a; KlonFlis F3v; KlonWor 52.

W przeciwstawieniach: »miasto ... wieś (23), przedmieście (8), zamek (8), pole (5), krolestwo (3), wszystek świat (2), ziemiaństwo (2), dom, jaskinia i skała, las, pustynia, rola, szlacheckie dobra« (57): BierEz Hv; ony też odſtapywſchi od zamkv prziszly na myasto LibLeg 11/64; ZapWar 1545 nr 2646; miaſt nie máią/ ále w iáskiniách y w skałách przy gorach mieſzkáią. HistAl H8v; A im wyętſſe zgromádzenye/ tym wyęcey vrzędnikow/ y roznych vrzędow w nim być muśi: Wyęcey w myeſcye niżli w domu / w kroleſtwye niżli w myeſcye KromRozm III F8; Diar 80; Y yeſt to y po dzis dzyeń nye tylko v źyemyáńſtwá/ ále y w mieſcyech. GliczKsiąż E5v, F3; Ieſliżebyſmy przełożeńſtwa ſſukáli/ więtſze ieſt wſzyſtkiego ſwiátá/ a niſſli iednego miáſtá. KrowObr 17v; Leop 3.Reg 21/24; Gdyby kmieć do miáſtá z roley od kogo vćiekł/ [...] táki ma być przed Stároſtą álbo przed mieſzczány wrocon temu czyi ieſt UstPraw F2v; Tegoż cżáſu Senat Argentińſki vſtáwił/ áby od tego cżáſu niechowano zmárłych ludzi w mieście/ y dla tego kilko plácow ogrodzono ná przedmieśćiu. BielKron 205, 43v, 249, 272v, 280, 291v (14); Mącz 173d, 220d [2 r.]; SienLek 30v; KwiatOpis B2; Y ácżkolwiek onych pierwſzych wiekow poki ná puſtyniách mieſzkiwáli/ á pracą ſwoią żyli/ dobrych ludźi Chrześćijáńſtich [!] doſyć bywáło miedzy nimi/ teraz iuż bárzo z pracą dobrego Mnichá ználeść/ gdy ſie záś do miaſt y do roſkoſzy świátá tego náwroćili WujJudConf 144v; SkarŻyw 356 [2 r.]; A iż ma ná dobrey pámięći/ że nie tylko iednego Miáſtá Rzymſkiego/ ále práwie wſzyſtkiego świátá/ powſzechnym Biſkupem y naywyżſzym Páſterzem ieſt/ w kráiách tych/ ktore ſą dáleko od Rzymu odległe/ zábiegáć potrzebuiącym/ y rátowáć ich niezániechiwa ReszHoz 134; A drudzy ze wśi y z máiętnośći źiemſkiey do miaſt ſię wyprowadzáli GórnRozm B2; czego w miaſtách náſzych Stároſtowie: á w ſzlácheckich dobrách przeſtrzégáć Pánowie ich máią SarnStat 288, 16, 17, 200, 244, 294 (16); PowodPr 36; nie czyńćie z kroleſtwá Polſkiego Niemieckiego Rzeſkiego miáſtá SkarKazSej 695b, 694b; KlonWor 35.

W porównaniach (26):

Jako comparatum (6): BibRadz Is 17/9; Ieſt miáſto káżde podobne ciáłu cżłowiecżemu/ bo tákież s cżęśći ſwoich ſłożone ſpołu BielKron 108; Táberná álbo Zábernia/ to miáſto było iáko ieden mur Rzymſkich pánow/ dla náiázdow Niemcow do Gálliey BielKron 284, 108v, 286v; GórnTroas 20.

Jako comparandum (20): GliczKsiąż H8; LubPs T2v; BielKron 93v, 321; RejPos 237; Boć mądrość ná ſwiecie ieſth iákoby iáki ozdobny ratuſz w iákim zacnym mieſcie [...]. A náuki pocżćiwe/ á ćwicżenia roſtropne ſą iákoby gośćińce do onego miáſtá RejZwierc 14v; BielSpr 7v, 53v; Niech będzie mąż on iáko miáſtá ktore wywroćił Iehowá BudBib Ier 20/16; O tákich Pan rzekł w Ewánieliey iż świátu wſzytkiemu świecą/ á zákryćſię nigdy iáko miáſto ná gorze nie mogą. SkarJedn 15, 90; SkarŻyw 93; ReszList 180; WujNT 104, 514; Kośćioł Boży do miáſtá przyrownány/ w ktorym ſą cztery ſtany czyniące ſobie pomoc SkarKaz Ooood, Ooood; SkarKazSej 683b, 703a.

Tłumaczenia etymologii greckich i perskich nazw osobowych i miejscowych (9): HistAl D4 [2 r.]; dla kthorey pámięći zwyćięſtwá/ Auguſtus założył miáſtho nad morzem/ kthore przezwał Nikopolim/ to ieſt miaſto zwyćięſtwá. BielKron 273v, 6, 290v; Neapolis, Latine nova civitas, Nowe miáſto. Mącz 243b, 308b [2 r.]; RejPos 204v.

W charakterystycznych połączeniach: dojeżdżać miasta, dojść, odbieżeć (2), postąpić (ustąpić) (3), ratować, stradać (stradający, stracenie) (4), strzec (straż, stroż) (9); biegać ((po)bieżeć, przybieżeć) do miasta (9), (wez)brać (się) (zebranie) (4), (od)ciągnąć (przyciągnąć, wciągnąć) (10), cisnąć się (3), dawać ((od)dać) (3), dawać znać, dorwać się (werwać się) (2), gonić (uganiać, pogonia) (4), iść (dojść, odejść, pość, prześć, przyść, roześć się, ujć, wniść, wyniść, zaść, zejść (się), (prze)chodzić, przychodzić, schodzić się, wchodzić, przechadzać się, schadzać się, wchodzący, chodzenie, przyście) (253), (do)jechać (najechać, pojechać, przyjechać, wjechać, wyjechać, zajachać, zjechać się, (w)jeździć, przyjeżdżać, ujeżdżać, wjeżdżać, jadący, jazda, przyjazd, wjechanie, wjezne) (76), kryć się, kupić się, lecieć, (w)lezć (3), nosić ((od)nieść, przenieść (się), przynieść, znieść, przeniesion(y), przeniesienie) (24), obracać się, pierzchnąć, pisać (4), posłać (odesłać, rozesłać, zasłać, posyłać, posłany, odsyłany) (26), (do)prowadzić (się) (poprowadzić, przeprowadzić, przyprowadzić, wprowadzić (się), wyprowadzić się, zaprowadzić, przyprowadzać, prowadzenie) (21), przybliżać się (3), przybyć, przyjąć (przyjmować, przyjęt) (3), przyniesiony, przypędzić (2), przypłynąć (6), przystąpić (wstąpić, zstąpić, ustępować, wstępować, zstępować, przystęp) (12), (w)puścić (się) (spuścić się, (do)puszczać, przypuszczać, puszczon) (18), ruszyć się, rzucić się (2), skoczyć, (po)słać (posłany) (6), stawić się, strzelać (4), uciekać (się) (uciec (się), ucieczka) (33), udać się (3), wedrzeć się (3), wędrować, (do)wieść (przywieść, przywodzić) (16), (przy)wieźć ((roz)wozić) (8), wpuszczon, wracać (się) ((przy)wrocić się, nawrocić się, wracający się, przywrocony, przywrocenie) (32), w(s)targnąć (4), wyprawić (przeprawić się, wyprawować się) (5), (przy)żeglować (2); ekskludować od miasta, iść (odejść, chodzić, chodzenie) (7), jachać (jeździć) (2), odciągnąć (4), odegnać (uganiać) (2), odstąpić (odstępować) (3), odtrącić (odtrącać) (3), odwieść (4), puścić (się) (2), uciekać, wypędzić, żeglować; chodzić (pość) około (wkoło, w okrąg) miasta (7), krążyć, objeździć, stać; postawić u miasta, stać, zasadzić; być z miasta (21), (wy)ciągnąć (wyciągać) (6), gnać (wyganiać) (2), iść (naść się, odejść, pość, przyść, roześć się, wyniść, zejść się, (od)chodzić, przychodzić, schodzić (się), wychodzić, przychadzać, wychadzać, idący, przychodzący, wychodzący, wyście, wychodzenie) (123), (wy)jechać (jeździć, wyjeżdżać, zjeżdżać się) (15), (przy)nieść (przenieść (się), wynieść, (wy)nosić (się), wynaszać się, wyniesiony, przeniesienie) (15), płynąć, posłać (posłany) (3), (po)prowadzić (się) (przeprowadzić, wyprowadzić się, wyprowadzać, (wy)prowadzon, (wy)prowadzenie) (16), przybliżać się, przybywać, (wy)puścić (3), ruszyć się (2), ((po)uciekać) (16), wędrować (2), (z)wieść (wywieść, wywodzić, (wy)wiedzion) (11), wozić, wybiec (wybieżeć, zbieżeć się, zbiegły) (5), wypaść (2), wyprawi(a)ć (3), wyrwać się, wyskoczyć, wysypać się (posypać się) (4), wywlec (2), zstąpić (ustąpić) (3); dać (list, przywilej, prawa itp.) (oddawać, (na)da(wa)ny) miastu (15), kazać (zakazać, rozkazać) (5), panować, płacić (3), przysięgać (2), służyć (posługować) (2), ułożyć ustawy, ustawić prawa; (przy)bliżyć się (przybliżać się, przybliżający się) k(u) miastu (6), (przy)ciągnąć (pociągnąć) (3), iść (pość, przyjść, przychodzić) (9), (przy)jechać (przyjeżdżać) (5), należeć (8), obrocić się (3), przypłynąć (przypławić się) (3), przystąpić, przywieść (2), ruszyć się, strzelać, wracać się; ciągnąć przeciwko) miastu, obrocić się, posłać (posyłać) (4), ruszyć wojnę, walczyć, zasadzić; miasto (miasta (pl)) (za)chować (5), da(wa)ć (oddać, rozda(wa)ć) (21), darować, (po)deptać (3), dzierżeć (3), (wy)gubić (2), (s)karać (3), kupić, mieć (63), mieć w mocy (2), (roz)mierzyć (zmierzyć) (8), mijać (2), mordować, najachać (2), naprawić (naprawować, oprawi(a)ć, sprawić) [= odbudować] (11), niszczyć, obalić, obdarzyć, obiec (zbiegać, obieżeć, przebieżeć) (10), objechać (objeżdżać, pojeżdżać) (3), obyść (prześć, obchodzić, przechodzić) (17), ochędożyć (ochędożać) (2), odnowić (odnawiać) (3), okrążać (2), oprawi(a)ć (oprawować) [= ozdabiać] (7), opuścić, osadzić [ = otoczyć], osieść (4), otworzyć, ozdobić (2), podbi(ja)ć (6), podejść, pokazić, porazić, potłuc, potrzeć, pożyć, przekląć (przeklinać) (3), przyjąć w obronę (2), przywieść ku posłuszeństwu, przywłaszczyć, psować (zepsować) (3), (o)puścić (7), ratować, rozdzielić, rozsypować, z rumow wynieść, rządzić, sądzić (4), sprawić (sprawować) (4), stracić (zatracić) (4), strwożyć, (za)trzymać (14), ubogacić, (z)ubożyć (2), ucisnąć (2), (roz)walić (2), wałem oprawić, wałem otaczać, (przy)wrocić (14), wybawić (2), wybić, wydrzeć ((z)wydzierać) (4), wygładzić (zgładzić) (2), wykorzenić, wymorzyć, wysiec (2), wzruszyć, zachować w jedności, zamordować (2), zapomoc, zarazić, (po)zastawiać (2), zaszczycić, zatopić (potopić, wytopić) (5), (w)zburzyć (3), z(a)gubić (3), zdradzić, z ziemią zrownać (położyć z ziemią rowne) (2), zołdować, zwać (nazywać, nazwać, przezwać, przezywać, wezwać) (33); przyciągnąć na miasto, strzelać, uderzyć (2), walczyć, wytoczyć się; brać się pod miasto, iść (przyść) (10), podsadzić (się) (2), przyciągać (przyciąggnąć) (4), przypłynąć, przystąpić (przystęp) (4), przytoczyć; iść (wyniść, wychodzić) przed miasto (11), wybiegać (zabieżeć) (2), wygrzać (2), wyjeżdżać (wyjachać) (2), wyrzucić (wyrzucony) (3), wywieść; ciągnąć przez miasto, iść (6), (wy)jechać (jeździć, jadący) (7), prowadzić (prowadzony) (4), wieść; ciągnąć w miasto, iść (wniść, wchodzić) (11), (w)jechać (wjeżdżać, wjechanie) (8), nasadzać, postępować, prowadzon, przybieżeć, uciec, (w)wieść (2), wpaść (2), wpuścić, wtoczyć, wwiązać się (wwiązanie) (2); darować miastem, władać; panować nad miastem, przełożyć, przewodzić, rozkazować, rządzić, trzymać straż; postawić przed miastem, stać (stanąć) (6), zasadzić (osadzić) (2); biegać po mieście (miastach) (4), bląkać się, iść (pość, (prze)chodzić (się), chodzący) (22), jeździć, krążyć, pobudować, położyć się (rozłożyć) (2), stawić ((po)stanowić) (7), wędrować (2), włoczyć (się) (wlec) (4), wodzić (5), (ob)wołać (4); by(wa)ć (obywać, przebywać) w mieście (50), chodzić (8), (po)chować (zachowywać, (po)chowan(y), przechowany, wychowany) (33), krolować (4), leżeć, (z)mieszkać [ = pozostać] (2), osadzić (2), osiadły (3), panować (panujący) (6), pobudować (zbudować) (3), postanowić (postawić, postanowiony) (8), przeda(wa)ć (przedawanie) (12), (na)rodzić się (urodzony) (20), rządzić, siedzieć (7), składać, sta(wa)ć (4), stawić się, szynkować (2), zebrać się (nabrać, zebrany, zebranie) (5), zejść się, zgromadzić się (zgromadzenie) (3), zjawić się, zjechać się, zosta(wa)ć (pozostać) (11), zostawi(a)ć (zostawion) (6), żyć (żywić się) (3); miasto (miasta) bałwochwalskie, (arcy)biskupie (13), bogate (36), cesarskie, chędogie (ochędoż(o)ne, uchędożone) (13), cudne (2), czelne (4), dalekie (2), (od)dane (poddane) (6), dobre (9), dostateczne, drzewiane, gorne (po gorach) (2), (po)graniczne (8), gruntowne, heretyekie, kapłańskie (3), kosztowne (2), krześcijańskie (2), małe (6), marne, możne, naprαwione [= odbudowane], nędzne (19), nieporządne, niepospolite (2), nowe (9), obfite, okoliczne (12), opuszczone (2), osadzone [= zaludnione], osobne (osobliwe) (4), ozdobne (ozdobione) (5), papieskie (12), piękne (9), podłe (2), pogańskie (poganow) (11), porzeczne, postronne (3), poważne (6), powietne (2), prożne, przebrane (obrane, wybrane) (4), przednie (21), prześliczne, prześpieczne, przyległe (3), puste (5), pyszne, rozkoszne (2), (po)rządne (3), sąsiednie (samsiednie) (2), silne, składne, słabe, sławne (53), stare (starodawne) (18), starożytne (2), szerokie (5), szlacheckie (5), ubogie, umocnione, uprzywilejowane (4), wolne (2), wyborne (3), zacne (52), zawołane, znamienite (68); bezpieczeństwo miasta (3), bogactwo (2), chędogość (ochędożność) (2), część (12), danina, dobra (2), dochod, dom (2), dziedzina (2), dzierżawa, gmin, granica, jarmark (2), kąt, kraj, kupcy (6), lud(zie) (7), mieszczanin (19), moneta, myńca, nadanie, naprawa (naprawienie, oprawa, poprawa) [= odbudowa] (18), obywatel (11), osada, osiadłość, ozdoba, pobor, poczesność, poddany (4), podwoda, pomnożenie (2), pospolstwo (7), pożytek (3), prawo (10), przecznica, przedmieście, przełożeństwo, przywilej (uprzywilejowanie) (14), ratusz (5), rozmnożenie, rynek, rząd, skład (2), strona, (po)śrzodek (9), ulic(zk)a (6), ustawa (3), wielkierz, wieża (2), wolność (2), zacność, zatracenie (2), zwierzchność (3), zwyczaj (obyczaj) (15); droga do miasta (5), gościniec (2), przyległość; od miasta odbity, odgromiony, odjęcie, odsieczon, poseł (4); fortka u miasta; dochod z miastA, droga, gościniec (3), lud(zie) (3), mieszczanin (mieszczka) (5), poddany, poseł (3), rodem (rodzajem będący) (16), wasal, wycieczka; droga k miastu; przez miasto droga; władza nad miastem (2), zwirzchność (2); dom w mieście (3), jarmark, lud(zie) (7), ratusz, skład, ulica; blisko (blizu) miasta (13), niedaleko (9), poniżej; (nie)daleko od miasta (8).

Przysłowia: by też napilniey kto ſtrzegł miáſtá ſwego prozne to ſtrzeżenie ieſli boſka ſtraż nádniem niebędzie. RejPs 194v; Gdźye pan nye będźye ſtrzegł myáſtá/ prozno czuye ten/ kto go ſtrzeże. KromRozm III G2v; LubPs cc5v; Ieſli miáſtá ſam pan ſtrzédz nie będźie/ Prózno czuie ſtraż po blánkách wſzędźie. KochPs 191; wiedząc iſz prozno miáſtá ſtrzeże/ gdy ſam Pan Bog nie ſtrzeże SkarŻyw 403. [Ogółem 5 r.].

iáko ieſt oná piękna powieść: [...] Ręká rękę myie: Miáſto miáſtem żywie [urbs servat urbem] ModrzBaz 10v.

Frazy: »miasto [gdzie] leży, siedzi (a. zasiadło, a. osiadło), stoi; miasto [gdzie] leżące, osadzone (a. zasadzone), siedzące, usiadłe; miasta położenie« [o położeniu] = civitas sita Mącz; urbs est sita Modrz; civitas posita Vulg [szyk zmienny] (43 : 15 : 1; 8 : 4 : 2 : 1; 4): MiechGlab 69; LibMal 1548/142, 142v; Leop Num 22/1; KochZuz A2; BibRadz Iudic 18/28, I 253c marg, Iudith 2/13; To miáſto [Spira] przy Renie oſiádło. BielKron 284v; RAtizboná po Niemiecku Regienſpurg/ ſtcháre á zacne miáſto w źiemi Báworſkiey/ nád Dunáiem leży ná mieyſcu roſkoſznym BielKron 288v, 40, 263v, 266v, 267 [2 r.], 267v (34); Civitas in mediis sita arenis, miáſto w pośrzodku piasków vſiádłe zbudowáne. Mącz 397c; Civitas haec Rhenum tangit, Miáſto to nád rzeką Rhenem leży. Mącz 439c; Obvia urbs inimicis, Miáſto ná dródze nieprziyacielóm leżące. Mącz 492c, 2c, d, 20d, 30d, 144a (15); Tu iuż dáley Apoſtoł będzie powiedał o rozſzyrzeniu tey beſtiey/ to ieſt miáſtá tego ná ſiedmi gorach ſiedzącego RejAp 107, 105v, 135v, 140v; BielSat M4v; KwiatOpis Bv; BielSpr 62v; BudBib 1.Mach 11/8, 15/11; ModrzBaz 91; SkarJedn 13; SkarŻyw 231; StryjKron 395, 617; KochFr 52; BielSjem 35; GostGosp 70; WujNT Matth 5/15, s. 21; SarnStat 1220; Stoi miáſto nád rzeką Indą bárzo wielkie KmitaSpit C3v.

»miasto po(d)dało się (a. chciało się poddać, a. w moc się dało, a. miasta się po(d)dawały, a. (pod moc) się dawały, a. pod sprawę się wdawały)« = civitas tradidit se Vulg [szyk zmienny] (22): MiechGlab 67; HistAl D6; Leop Ios 11/19; Wielkie ſtráchy były ná morzu dla ták nieznáiomego á mocnego ludu/ thák iż ſie miáſtá wſzędzie dobrowolnie dawáły BielKron 339v, 48, 57 [2 r.], 75v, 124, 126 (16); Málborſkie też Miáſto tego czáſſu ſię Polakom [...] podáło. StryjKron 637.

»miasto [jak] siedzi, leży, założone, sadzone; położenie miasta« [o kształcie] = civitas (po)sita est Vulg, PolAnt; species urbis Mącz (3 : 1 : 1 : 1; 1): Leop Apoc 21/16; Iáko rzeká z dawná mieyſce ná dłuż vdziáłáłá/ ták theż miáſtho ſiedzi. BielKron 283, 432v; Species urbis, Położenie á ſtan miáſtá. Mącz 404d; RejAp 183; A miáſto ná cżtery węgły leży. BudNT Apoc 21/16; Gdzie ſię záſię zbierze wiele tych goſpodarzow z cżeládzią ſwoia [!]/ y domow wiele/ tám bywaią Miáſtá ábo mnoſtwo domow/ vlicámi porządnie ſádzone [vici constituuntur] ModrzBaz 2v.

»upadło (a. upada, a. upadać miało) miasto; upad(ek) miasta; upadłe miasto« = cecidit civitas Vulg, PolAnt [szyk zmienny] (14; 11; 3): Auguſtin Biſkup ſwięthy Hibponenſki w ſiedmdzieſiąt y w ſzeſci lath żywota ſwego panu Bogu duſzę dał iżby nie ogladął [!] vpadu miaſta ſwego. MiechGlab 47; Leop Ez 27 arg, Apoc 18 arg, 2; BibRadz Apoc 16/19; BielKron 91v, 107v; beſpiecżnie mogł ten Anyoł wołáć iż iuż vpádło to nędzne miáſto RejAp 148, CC3v, 121v, 122, 122v, 138v (14); RejPos 196, 196v, 260v, 345; Zwłaſzczá Targowiſká Miáſto vpádłe ſtáre w polach zá Kijowem ku Przekopu. StryjKron 56 marg; KochTarn 77; WujNT Apoc 16/19.

»zginęło, zginione miasto; zginienie miasta« [szyk zmienny] (2 : 2; 4): Iákożeś zginęło ktore leżyſz ná morzu/ miáſto známienite [peristi, quae habitas in mari, urbs inclita] Leop Ez 26/18; Proroctwá o zginieniu miáſtha wielkiego. RejPos 260 marg, 260v; RejZwierc 200, 265v; KochPs 81; SkarŻyw 348 marg; GosłCast 29.

Zwroty: »bronić (a. obronić) miasta (G), miasto; w mieście, z miasta bronić się; obrona (a. (o)bronienie), obrońca miasta; miasto broniło się« = urbem defendere Mącz; propugnatio urbis Modrz [szyk zmienny] (11 : 4; 2 : 1; 13 : 1; 1): LibMal 1548/142; LubPs N; RejZwierz 46v; rádzili ieſli ſie máią w mieſcie bronić/ cżyli ſie polem bić BielKron 116v, 265, 268, 273, 308v, 365; IA Zgodá/ [,..] Stróż Rzeczypoſpolitych/ zdrowié y obróná: Miaſt wſzytkich/ przyſzłám tu choćia nie proſzóná KochZg A2; Urbem a vastatione defendere, Obronić miáſto. Mącz 80a; GórnDworz X4v, Aa8v; RejZwierc 86; BielSpr 39, 61, 64; CzechRozm 254v; ModrzBaz 115v [2 r.]; SkarŻyw 92, 403 marg, 600; ReszList 182; ActReg 26; Castellani – Obronci miąſt, hetmani nad miaſtij. Calep 170b; Phil M2; OrzJan 79; SarnStat 136, 965 [2 r.], 1051, 1126.

»miasto budować (a. zbudować, a. pobudować, a. wybudować miasta (pl)); miasta (G) dobudować; nabudować miast; miasto się (po)buduje (a. zbudnje, a. poczęło się budować); miasto (po)budowane (a. zbudowane); budowanie miasta« = aedificare urbem Vulg, PolAnt, Calag; aedificare civitatem; civitas aedificata Vulg, PolAnt; constituere civitatem Vulg, Mącz; fabricare urbem Vulg; facere urbem PolAnt; civitas incastellata JanStat [szyk zmienny] (75; 1; 1; 5; 23; 2): BierEz Dv; TarDuch A7v; MiechGlab 5, 36, 44, 57; WróbŻołt 106/36; LudWieś B4v; HistAl D3v, L4, Mv, M2, M6v, N5 [2 r.]; BielKom B7v; GliczKsiąż E2, N7v; LubPs Qv, y5v; GroicPorz a3v, 14; Przeto teraz oznáymuiemy tobie pánie Krolu/ iż ieſli to miáſto ſie zbuduie/ y mury iego ieſli będą doſkonále wywiedzione/ przyſthępu nie będzieſz miał do Celeſyryey y Fenicyey. Leop 3.Esdr 2/24, Num 21/27, 32/16, 24, 34, 36 (18); BibRadz Gen 4/17, 10/11, 12, 11/4, 8 (13); OrzRozm Q2v; To miáſto známienićie á koſztownie było zbudowano przez Rzymiány BielKron 283v, 27v, 60v, 61v, 116, 117v (11); Mącz 6c, 397c, 412d; RejAp 181; GórnDworz Z6v, Ii3 [2 r.], Ii4, Kk5v; HistRzym 7; BudBib 2.Par 32/29, I 351c marg, 3.Esdr 4/48, 4.Esdr 7/6; j wywiedli iy aż ná wierzch gory ná ktorey miáſto ich zbudowáne było/ áby zepchnęli iy. BudNT Luc 4/29; CzechRozm 121, 165, 165v; SkarJedn 12; Calag 461b; KochPs 130; SkarŻyw 268; StryjKron 11, 115 [2 r.], 355; CzechEp 232; KochPieś 38; Y Tátárowie tym mocni ſą/ y nikt ich nigdy nie zwalczył/ iż Miáſt nie buduią. GórnRozm L4, M, M2, N2; GórnTroas 35; WujNT Luc 4/29, s. 104; SarnStat 1101 [2 r.]; SkarKazSej 666b [2 r.]; PudłDydo A2v, A4v, B3v.

»miasto burzyć (a. zburzyć, a. poburzyć, a. rozburzyć); miasto zburzone (a. poburzone, a. rozburzone); zburzenie miasta« = delere civitatem Vulg, PolAnt; concutere a. conterere civitatem, delere urbem Vulg; disperdere a. percutere civitatem, destruere a. diruere a. percutere urbem; civitas deserta a. exusta, urbs deserta PolAnt; eversa civitas Mącz; direptio urbis Modrz; excidium civitatis JanStat [szyk zmienny] (57; 23; 18): BielŻyw 155; MiechGlab **v, 5, 17, 39, 56, 67; RejPs 101v; HistAl C, Cv, Dv, Hv; MurzNT 116; GroicPorz kk4; KrowObr 63; Thák że zburzono ieſt Kárnáim miáſto [oppressa est Carnaim]/ y niemogło ſie więcey záſtáwić á oprzeć oblicżu Iudowemu. Leop 1.Mach 5/44; vkazano mu kośćioł Dagonow ſpalony ogniem/ y Azot/ y inne miáſtá rozborzone Leop 1.Mach 11/4, Ios 7/3, 11/21, 2.Reg 12 arg, 3.Esdr, 2/22, 4.Esdr 15/57; RejZwierz 6v, 37, 41v, 46; Tedy ony mięſzkáiące wthym mieſcie mieczem pomorduiećie/ á miáſtho zborzyćie ze wſzytkim tym co w nim ieſt BibRadz Deut 13/15; Káſpin miaſto poborzone od Iudáſzá. BibRadz 2.Mach 12 arg; á áż do gruntu wſzytko Ioppitow miáſto poborzył [et universos Ioppitas eradieaturus] BibRadz 2.Mach 12/7, Deut 13 arg, Iudic 9/45, 4.Reg 3/19, 25, 2.Par 36 arg (14); Ale gdy ſie vciekli ku Pánu Bogu/ a obwiązáli ſie ſlubem miáſtá báłwochwálſkie zborzyć/ dał im Bog moc nád Arádem krolem BielKron 42, 42, 52v, 57, 60, 61v (23); Cadavera oppidorum per translationem dictum Zborzone myáſtá. Mącz 28d, 140b; LeovPrzep D4; RejAp 24v, 108, Dd2v; A z nieumieiętnoſći ſpráwowánia/ á rządzenia ludzi/ iáko wiele złego roſcie/ pobicie/ zburzenie miaſt/ więzienie/ pożogá/ ſpuſtoſzenie ziemie GórnDworz Ee6; HistRzym 7v; RejPos 195v; RejZwierc 76; BudBib 1.Reg 23/10, 2.Esdr 2/3, I 351c marg, Ier 2/15; CzechRozm 121, 132, 166, 170; ModrzBaz I15v; SkarŻyw 348; StryjKron 260 [2 r.], 772; GórnTroas 20; LatHar 356; WujNT Luc 19 arg, Ddddddv; SarnStat 1067; SkarKazSej 675b; PudłDydo A2.

»doby(wa)ć, dosta(wa)ć miasta (G) (a. zdoby(wa)ć miast); doby(wa)ć miasto (a. zdobywać miasta (A pl)); dobywanie miasta; niedobyte [= nie do zdobycia], dobyte miasto« = capere a. ferre a. obtinere a. occupare a. oppugnare a. percutere civitatem, oppugnare urbem Vulg; pugnare contra civitaiem PolAnt; potiri urbis Mącz; quatere oppidum bello; (urbium) oppugnatio Modrz [w tym: dobywać a dostawać (2)] [szyk zmienny] (88 : 10; 3; 12; 9 : 2): MetrKor 37/2v; BielŻyw 152; Rauenne miaſto Atila dobył. MiechGlab **5, 17, 54; WróbŻołt Z4v; Co widząc Macedonowie záſmućili ſie záſię Alexander też ſnimi wątpiąc w dobyciu miáſtá Thyru. HistAl B8v; Leop Num 21/25, Iudic 9/43, 45, 20/20, 3.Reg 9/16 (13); RejZwierz 8, 20v, 29v, 46v; BibRadz Iudic 9/45, I 433c marg, 1.Mach 11/49, 50, 66; Páłace roſzkoſzne/ ſłupy Mármurowe/ miáſtho nie dobyte/ á wſzákże nálazł Alexánder tę drogę iáko go dobył BielKron 267; Potym záſię Táchthámiſz poráźił bárzo Moſkwę/ y miáſtá Moſkwy doſthał y dźierżał BielKron 428, 61, 106v, 112, 120v, 143 (39); Mącz 16a, 23a, 315d, 474b; GórnDworz L5, R4v, Bb3v; GrzepGeom B; HistRzym 7v; RejPos 3, 27, 200; Ale ſtátecżna á wſpániła myſl [...] drugim otuchy dobrey y ſercá przydáie/ przywodząc im ná pámięć iáko ludzie [...] s przegránych bitew y z dobytych miaſt zdrowo [...] wychodzą RejZwierc 85v, 45, 53v, 60v [2 r.], 64v [2 r.], 135; BielSpr 45, 52v, 61, 62 [2 r.], 62v [2 r.], 75; HistHel D2; ModrzBaz 47v, 110, 115v [2 r.]; SkarJud 258; KochPs 71, 87, 167; SkarŻyw 317, [407]; StryjKron 51, 120, 320, 360, 432, 627, 637; ActReg 7; GrochKal 27; Phil M2; GórnTroas 24; OrzJan 39, 45, 46, 103.

»miasto fundować (a. ufundować); miasta fundownik (a. fundator), fundowanie; miasto fundowane« = constituere oppidum; creator urbis Mącz [szyk zmienny] (5; 2 : 1; 2): zá[c]żął tam miáſto ſwemu imieniu fundowáć/ ktoremu imię dał Alexandria. HistAl B6v; LubPs N, T3; Mącz 67c, 412d [2 r.]; StryjKron 41 [2 r.], 51, 59.

»miasto kazić (a. miasta (pl) pokazić, a. skazić); miasto (po)każone (a. skażone); skażenie miasta« = civitatem destruere, urbem succidere Vulg [szyk zmienny] (13; 5; 4): OpecŻyw 78; MetrKor 46/117v; BielŻyw 154, 155; ſkáźićie káżde miaſto wyborne Leop 4.Reg 3/19, 4.Reg 3/25, Eccli 28/17, Is 9 arg; BielKron 48v, 88v, 99v, 108v, 113 (13); CzechRozm 169v.

»leżeć około miasta, pod miastem, przed miastem« = oblegać miasto; oppugnare civitatem Mącz [szyk zmienny] (5 : 2 :1): A Kaldeycżycy leżeli około miáſtá [erant iuxta civitatem per circuitum]. BibRadz Ier 52/7; BielKron 240 [2 r.], 457v; Mącz 330b; RejZwierc 60v, 163v; StryjKron 647.

»łupić (a. złupić, a. wyłupić) miasto (a. połupić miasta (pl)); (z)łupienie, łup miasta« = accipere spolia civitatis Vulg; diripere a. viduare urbem Mącz [szyk zmienny] (8; 2 : 2): Leop Ios 11/14; Y złupił miaſto a popalił ie ogniem BibRadz 1.Mach 1/33, Iudiih 2/15; Tytus Weſpezyanow ſyn/ [...] gdy po złupieniu miáſtá ták rozkoſzne budowánie ku okraſie Rzymſkiemu páńſtwu chćiał zoſtáwić/ á wſzákoż poſpolitemu rycerſtwu Rzymſkiemu nie mogł zákázáć áby byli kośćiołá nie palili BielKron 266; Mącz 346c, 495c; LeovPrzep E2; RejPos 217v; BudBib 1.Mach 1/33; PaprPan Hh3v; StryjKron 36, 547.

»w mieście, po mieściech, po miastam mieszkać (a. pomieszkać, a. przemieszkawać); w mieście mieszkający (a. przemieszkawający), mieszkanie; miasto mieszkania [czyjego]« = in urbe commorari a. esse, habitare intra portas urbis; civitas habitationis Vulg; in civitate manere a. sedere, in urbe manere; habitator civitatis; habitans in urbe PolAnt; frui civitate, incolere civitatem Mącz; urbem inhabitari; in civitate versatus Modrz; in civitate residere JanStat [szyk zmienny] (70 : 3 : 1; 5 : 2; 2): WróbŻołt 106/7; LibLeg 10/59v, 11/89v, 93; RejPs 202; ale weſnie od Boga roſkázánié wziąwſzy poſzedł w ſtrony Galileiei/ i przyſzedwſzy mięſkáł w mieśćie przezwiſkięm Nazareth MurzNT Matth 2/23; GroicPorz k; KrowObr 202; Leop Deut 12/12, 19/1, Ruth 3/11, 3.Reg 9/16, Tob 5/8, Ez 26/19; UstPraw A4v; BibRadz Gen 13/12, I 13a marg, Deut 13/15, I 186b marg, 2.Par 19/10 (11); BielKron 11v [2 r.], 43v, 55, 97 [2 r.], 267v (13); Mącz 59d, 60a, 394c; GórnDworz Ff; RejPos 25v; BiałKat 298v; BielSat D; BielSpr 50v; A (ták) Rechowehám krolował nád Izráelcżyki ktorzy mieſzkáli w miáſtach Iudſkich. BudBib 2.Par 10/17, Iudic 11/26, Ier 29/16, 40/10, Sap 9/8; CzechRozm 118, 144; ModrzBaz 31, 31v; Calag 296b; SkarŻyw 310, 589; StryjKron 617; NiemObr 13, 170; BielSjem 19; BielRozm 23; GórnRozm H2v [4 r.]; GostGosp 165; LatHar 531; WujNT Matth 2/23, Act 16/12; SarnStat 237, 239 [2 r.], 244, 301, 351 (10); SkarKaz 633b.

»miasto murować (a. miasta (pl) pomurować); miast namurować (a. pomurować); miasto (z)murowane; murowanie miasta; zmurowało się miasto« = civitas a. urbs murata Vulg; civitas munita muris a. cui est murus, urbs munita PolAnt; moenia fundare Mącz [szyk zmienny] (4; 2; 23; 1; 1): MiechGlab 36; BierRozm 6; Leop Num 32/17, Eccli 28/17; BibRadz 1.Reg 6/18, 2.Par 8/5; Tego roku Papież Leo przyſłał Iubileuſz do Polſki/ s ktorego cżęść pieniędzy s ſkrzynie miáłá iść ná murowánie Kámieńcá miáſtá BielKron 416v, 40, 231v, 277v, 282v, 283 (18); Mącz 140b; niemáſz we wſzey Moſkwi miaſtá murowánego/ okrom Pſkowá. BielSpr 67; BudBib Lev 25/30; StryjKron 260, 320 marg; KAZYMIERZ Trzeći/ Wielki prze ſpráwy był názwan: Miaſt moc pomurowawſzy/ w pokoiu wyżył ſtan. KlonKr wstęp A4; VotSzl B.

»obegnać [= oblec] miasto« = urbem cingere, circumsidere civitatem Mącz [szyk zmienny] (7): BielŻyw 14; BielKron 59v, 146v, 370; Mącz 54a, 379b; HAnnibal gdy obegnał miáſto Caſsilinum Rzymſkie nád Rzeką ktorą zwano Vulturius/ chcąc ich Rzymiánie rátowáć żywnośćią w oblężeniu/ puſzcżáli po wodzie mąkę w becżkách BielSpr 48.

»oblec miasto, [kogo] w mieście, na mieście; oblężenie miasta; oblężone miasto; miasto było w oblężeniu« = obsidere civitatem a. urbem Vulg; civitas venit in obsidionem PolAnt; cingere urbem, circundare civitatem Mącz; obsidio urbis Modrz [szyk zmienny] (52 : 4 : 1; 4; 5; 3): BielŻyw 155;v MiechGlab 54; A ták gdy Ioáb obległ miaſto Leop 2.Reg 11/16, Iudic 9/43, 2.Reg 20 arg, 2.Par 32 arg, 1, 2.Mach 12/13; TYmokleon gdy Korint miáſto oblężone/ Rátował/ [...] źwirzchnim go obráli RejZwierz 17v; BibRadz Ier 37/8, 52/5; BielKron 50v, 57, 64, 66v, 70v (34); Mącz 54a, 92a; LeovPrzep D4v; GórnDworz Z5; RejPos 50, 185, 197; RejZwierc 86, 94v, 134v, 200; BielSpr 39, 64v; Y było miáſto w oblężeniu/ áż do iedennaſtego roku krolá Cydkijahá. BudBib Ier 52/5, 2.Par 6/28; ModrzBaz 115v; SkarJedn 323, 324; StryjKron 51, 121, 170, 502; SarnStat 965; PowodPr 84.

»o(b)toczyć, okrążyć miasto; otoczenie miasta« [w tym: kim (1)] = oblec; circare civitatem Vulg [szyk zmienny] (5 : 2; 1): Rzekſzy tho kazał cżterzem tyſiącom ſtrzelcom aby okrązili ono miaſto/ a iżby one ſtoiące na murzech vſtrzelali ſtrzałami. HistAl D3, D8; Y obtocżyli miáſto proczárzmy [et circundata est civitas a fundibulariis]/ á wielką cżęść go zburzyli. Leop 4.Reg 3/25; RejPos 196; BielSpr 63v; Phil M2 [2 r.]; WujNT Apoc 20/8.

»miasto obwarować; miasto (nie)warowne (a. obwarowane)« (1; 3): KwiatOpis B4v; StryjKron 335; KochPieś 45; Więc y nie doſtátki iey [tej ziemi] miał mieć przed okiem/ [...] iáko oſobne po rożnych mieyſcách/ y dálekie ieden od drugiego mieſzkánie/ budowánie drewniáne miáſta nie wárowne/ zamki rżadkie y ſłábe GórnRozm Ev.

»miasto opanować; miasto opanowane; opanowanie miasta« = civitatem ascendere, obtinere dominium civitatis Vulg; civitas occupata JanStat [szyk zmienny] (9; 2; 1): Leop Prov 21/22, 1.Mach 11/8; BielKron 267v, 287v; s tych wież mocą z muruw ludźi ſpądzáli/ á ták miáſtá opánowáli BielSpr 9, 57v; StryjKron 36, 165; gdyż zá oſięgnieniem moſtu nieprzyiaciel miáſto opánuie. Phil C; SarnStat 1101 [3 r.].

»miasto, miasta opatrzyć (a. opatrować); w mieście opatrzyć się, opatrzenie uczynić; miasta opatrzenie, opatrzyciel; miasto opatrzne« [szyk zmienny] (7 : 1; 1 : 1; 2 : 1; 1): Ioáchim Biſkup piſze do mieſzczan Betuliiey áby opátrzyli miáſto ſwe. BibRadz Iudith 4 arg; BielKron 55, 103v, 121, 146, 244v (8); RejPos 68; PaprPan Hh5; ActReg 28; SarnStat 135, 1310.

»miasto, miasta (G) oprawi(a)ć (a, oprawować); oprawa miasta; miasto oprawne« = umocnić; aedificare a. munire civitatem Vulg [szyk zmienny] (13 : 1; 2; 1): BibRadz 1.Mach 1/35; Miáſto známienićie opráwne ku obronie y ſtrażą oſádzone BielKron 456, 55 [2 r.], 83v, 96v, 97 [2 r.] 163, 316v; RejZwierc 248; BudBib c3 [2 r.], Eccli 50/4, 1.Mach 1/35, 9/52, 12/37.

»miasto osadzać (a. (za)sadzić); miasto się sadzi (a. poczęło się osadzać); miasto (o)sadzone; zasadziciel miasta« = miasto zakładać; nadawać prawa miejskie; urbis creator Mącz; civitas locata JanPrzyw [szyk zmienny](7; 2; 4; 1): MiechGlab 57; LibLeg 7/33v; GliczKsiąż G6; BielKron 25; Nam matrices urbis Latini vocant quas Graeci Metropolis, Główne miáſto z którego drugie miáſtá wyſadzone y oſádzone bywáyą. Mącz 211b, 67c; Iuſz wgranicách Kſiążętá grunty odeymuią/ A Wſi/ Miaſtá/ y Młyny/ gwałtem oſadzáią. WierKróc A3v; KochPs 12, 166, 212; SkarŻyw 268; GórnRozm L4v; SarnStat 351, 893.

»miasto osadzić (a. osadzać); miasto osadzone; osadzenie miasta« = umocnić (przede wszystkim strażą), zostawić załogę; custodire a. obtinere civitatem Vulg; praesidium collocare in urbe Mącz [szyk zmienny] (14; 1; 1): MiechGlab 40; BibRadz Iudith 3/8, 4 arg; BielKron 207, 216, 221v, 234v, 249 (10); Mącz 196d, 380b; W Dámáſzku/ narodu onego ſtároſtá krolá Arety/ oſádźił był ſtrażą miáſto Dámáſceńſkie/ chcąc mię poimáć WujNT 2.Cor 11/32.

»otrzym(aw)ać [ = zdoby(wa)ć] miasto; miasto otrzymane« [szyk zmienny] (4; 1): Porus krol Indiyski łotrowi Alexandrowi/ ktory łotruiąc otrzymawa miáſtá przykázuiąc roskázuiemy. HistAl G7, B7v, 16; BielKron 243v, 279.

»miasto otworzyć (a. otwierać, a. odewrzeć); miasto otwarte« = aperire civitatem Vulg, JanStat [szyk zmienny] (5; 1): Leop 1.Mach 10/76, 11/2; Ci mnimáiąc by ſwoi/ miáſto otworzyli/ A ći w brony wſkocżywſzy/ oſtátek pobili. RejZwierz 45; BielKron 229v; HistRzym 27v; SarnStat 1127.

»miasto palić (a. zapalić, a. zapalać, a. spalić, a. popalić, a. wypalić, a. opalić) (ogniem); miasto spalone (a. wypalone, a. zapalone, a. popalone) (ogniem); popalenie miast; zapalacz miasta« = civitatem comburere a. incendere a. succendere (igni a. in igne) Vulg, PolAnt; civitas succensa igni; urbem perimere incendio Vulg; urbem comburere a. succendere PolAnt; urbem delere flamma Mącz [szyk zmienny] (65; 12; 1; 1): MiechGlab 9, 13, 33; SeklKat E2; HistAl L5v, L6; Wynidzieſſli do kxiążąt krolá Bábilońſkiego/ będzie żywá duſzá twoiá/ y to miáſtho niebędzie zápalone ogniem Leop Ier 38/17; y zábił kożdego męſzcżyznę w nim y zábráł korzyść iego/ a miáſto wypalił ogniem. Leop 1.Mach 5/35, Ios 11/11, Eccli 49/6, Is 1/7, Ier 38/23, 1.Mach 10/84; BibRadz Num 31/10, Deut 13/16, Iudic 18/27, Ier 37/8, 10, 1.Mach 11/48, Matth 22/7; Stáre budowánie w ſzeſciorę zápalił [...] mowiąc: Odnoẃcie ſie przez ogień ſtáre páłace Rzymſkie/ á ták więtſzą połowicę miáſtá ſpalił BielKron 145, 43, 47, 47v, 55, 57 (29); KochZg A3; Mącz 189a; Ale gdy morderzá álbo gwałtowniká iákiego álbo zápalácżá miaſt álbo iáwnego złocżyńcę iákiego trácą/ thedy thu widamy iż to ludzie y chwalą y s tego ſie ráduią. RejAp 154, 134v; RejPos 238; KwiatOpis B2; RejZwierc 168, 202, 228; BielSpr 38v, 62v; BudBib Ier 32/29, 1.Mach 5/28, 35; KochPs 201; SkarŻyw 502 [2 r.]; StryjKron 121, 320, 335, 522 marg, 547 (8); WujNT Matth 22/7, s. 878; PowodPr 9, 29; SkarKazSej 703a.

»miasto plundrować (a. splundrować, a. wyplundrować); plundrowanie miasta« (3; 1): Gdy Capuą miáſto Fráncuzowie wzięli/ y wyplundrowáli: miedzy inym plonem/ doſtáłá ſie zacna y piękna ſláchcianká iednemu Rotmiſtrzewi. GórnDworz Bb; StryjKron 36, 547; VotSzl E4v.

»miasto po(d)da(wa)ć (a. dać, a. wydać); miasto podane (a. wydane); miasta poda(wa)nie (a. danie, a. wydanie), wydawca« = civitatem tradere Vulg, PolAnt; oppidum prodere JanStat [szyk zmienny] (36; 5; 4 : 1): GroicPorz ii; Leop Ier 38/3, 18; RejZwierz 24v; BibRadz Ios 6/16, I 363d marg, Is 36/15, Am 6/8, 4.Esdr 3/27, Iudith 4/9, 8/21; Balában iako ſzalony/ przyſthąpił bliſko murow Kroieńſkich/ obiecuiąc im dáry wielkie áby miáſto podáli BielKron 257; mieſzcżánin niekthory Poznáńſki rzecżony Przemek/ ten kſiążętom Głogowſkim miáſto Poznáńſkie wydał BielKron 370v, 147, 217v, 229v, 246v, 249 [3 r.] (18); GórnDworz Z4v; RejPos 218v; RejZwierc 45; BielSpr 39v; á(no) miáſto podáne ieſt [urbs dabitur] do rąk Chaſzdymſkich. BudBib Ier 32/25, Ier 32/28, Am 6/8, Iudith 8/21; ModrzBaz 115v; KochPs 87, 167; StryjKron 637; KochWr 32; Phil D; OrzJan 103; SarnStat 142, 1203.

»położyć się (obozem) pod miastem, blisko miasta, u miasta, opodal od miasta; położyć oboz około miasta, podle miasta« = oblegać miasto lub czynić przygotowania do oblężenia; circumsidere civitatem, castra oppido coniungere Mącz [szyk zmienny] (6 : 1 : 1 : 1; 1 : 1): BielKron 113, 249, 314v, 448; Mącz 178a, 379b; RejZwierc 163; BielSpr 64v; Bo áczkolwiek ten oſtátni Kniáż Iwan Rezańſki vćiekł był z więzięnia do Litwy roku 1525 gdy Tátárowie pod Moſkwą Miaſtem tuż ſie byli położyli/ wſzákże bez potomſtwá [...] vmárł. StryjKron 395, 406; KmitaSpit C4.

»miasto posieść (a. posiadać) [= zdoby(wa)ć]; miasto posiędzione; posiadanie miasta« = civitas occupata Modrz [szyk zmienny] (13; 4; 1): MiechGlab 65; RejPs 162; LubPs hh3v; KrowObr 11; BielKron 202, 240, 308v, 350v; Rhodos, Známienity wyſep álbo wyſpá Licie/ támże miáſto Rhodis zwáne nie dawno od Turka poſiędźione. Mącz 355c; GórnDworz Y3v, Z4v; RejPos 314; RejZwierc 128v; ModrzBaz 116, 128 [2 r.]; ActReg 14; SarnStat 1051.

»miasto pustoszyć (a. spustoszyć, a. popustoszyć miasta), dać na spustoszenie, położyć pustynią; miasto spustoszeje, spustoszone (a. spustoszałe); miasta (s)pustoszenie« = civitas desolata Vulg, PolAnt; civitatem desolare, a. dare in dcsolationem a. vastare; civitas deserta, urbs desolata Vulg; civitatem ponere in solitudinem; urbs deserta PolAnt; urbis excidium JanStat [szyk zmienny] (12 : 1 : 1; 5 : 14; 9): MiechGlab **3v, **5v, 30; HistAl D3v, D4; LubPs gg6v; miáſta twoie będą zpuſtoſſone [civitates tuae vastabuntur] zoſtawſſy bez obywatelá, Leop Ier 4/7, 3.Esdr 2/23, Is 1/8, 27 arg, 10, Ier 9/10, Ez 26/19; BibRadz 2.Esdr 2 arg, Is 54/3; BielKron 15v, 155, 157, 223, 284v, 293, 298; LeovPrzep E2; Dla cżegoż ſie to sſtáło álbo sſtánie ták mizerne ſpuſtoſzenie tego miáſtá nędznego? RejAp 148; Głos wieśći oto idzie/ y ruſzenie wielkie ziemie połnocney/ áby położyło miáſtá Iehudſkie puſtynią BudBib Ier 10/22, Ez 30/7, 1.Mach 15/4; SkarŻyw 115 [2 r.], 187, 231; CzechEp 153; KochJez B; GrochKal 9; WujNT przedm 39, s. 174 [2 r.], Luc 21 arg, s. 878; SarnStat 1067; CzahTr E4; SkarKazSej 668a.

»miasto rozwalić (a. walić); miasto rozwalone (a, zwalone)« = civitatem demolire Vulg; urbem destruere; civitas a. urbs dirupta PolAnt [szyk zmienny] (3; 3): Leop 4.Esdr 15/42; I miaſto rozwálone ieſt/ y wſzytcy ludzie rycerſcy zućiekáli BibRadz Ier 52/7; Położył świát iáko puſzcżą/ y miáſta iego rozwálił BudBib Is 14/17, Prov 25/27; KochJez A3v; GrabowSet T4v.

»miasto stawić (a. ustawić, a. wystawić); miasto wystawione« [szyk zmienny] (7; 3): od tąd potim brał ſie do Siciliey, gdzie z imienia ſwego miaſto vſtawił BielŻyw 5, 160; GliczKsiąż G6; BielKron 69v [2 r.], 264v, 268, 283, 289, 319.

»na miasto, k(u) miastu, do miasta s(z)turmować (a. ku szturmu, do szturmu przypuścić, a. szturm uczynić); miasto szturmować; szturmowanie miasta« = proeliari adversus urbem PolAnt [szyk zmienny] (4 : 3 : 2; 1; 1): Także Athila poruſzywſzy ſie iął na miaſto ſturmować MiechGlab 56; HistAl E5; RejZwierz 6, 29v; BielKron 250, 279, 465; Musculus etiam, Nieyáki ruſtunek też támowánie woyenne którym ſie záſtáwiáyą żołnierze nápełniáyąc przekopy gdy chcą ſturm ná miáſto vczinić. Mącz 238b; Sambuca item, Nieyáki woyenny ruſtunek do ſzturmowánia miaſt. Mącz 366c; BudBib Ier 32/29; StryjKron 225.

»miasto ubieżeć (a. ubiec) [ = zdobyć]« [szyk zmienny] (6): BielKron 55, 99v, 109, 169v, 388; Quizyn tákże y Warmią Miáſtá [...] Polſzcy Zołnierze w nocy vbiegli StryjKron 637.

peryfr. »przed miasto ugodzić« = zawisnąć na szubienicy (1): Kto tu w tym gmáchu [w piwnicy] przewodzi/ Pewnie przed miáſto vgodzi. Niech cie tu myſl nie záwodzi/ Wieſz że powroż bárzo ſzkodzi. RejZwierc 237.

»miasto wybrać [= złupie]« = diripere urbem Vulg [szyk zmienny] (4): y wybráli wſſyſtkie miáſtá/ á bárzo wielką korzyść wynieśli. Leop 2.Par 14/13; BielKron 54v, 222, 376v.

»z miasta wygnać itp., wygnan(y) itp.; wygnanie itp.; od miasta wygnać, wygnan itp.« [w tym: wygnać a wyświecić itp. (3)] = ciectare extra civitatem a. de civitate Vulg, PolAnt; eicere extra civitatem, de civitate eiectare, de urbe expulsare Vulg; civitatem adimere, urbe depellere, expulsio Mącz; ex civitate (ex)pellere a. eiectare, civitate privare Modrz; oppido eicere a. relegare Calag; apolis Calep; de civitate expellere a. expulsare JanStat [szyk zmienny] (49 : 11 : 3; 1 : 2): OpecŻyw 51 v, 102v; RejKup Dv; wponyedzialek po Nowym lyeczie theraſz przeſchli prze zlodzieyſthwa poczinyone vchoſtany y od myaſtha na wyeczne czaſſi odkazani Thudzieſz po vchoſtanyu do myaſtha ſzią prziwroczywſchi ſuknya [...] vkradl LibMal 1553/175, 1552/171; wſſytcy ná oſtátek záwoławſſy náſz nye náſz/ zbyegli ſie by ná gwałt/ y onego ſtłukſſy zdworu by z myáſta opałkámi [...] wyſwyećili. GliczKsiąż H8; KrowObr 133v; Y wyrzućiwſſy go z miáſtá/ vkámionowáli Leop Act 7/58, Iudic 9/41, 1.Mach 13/47, Luc 4/29; BielKron 48v, 109, 117, 122, 123v (14); KwiatKsiąż K4; Bene meritorum civium expulsiones, Dobrze záchowáłych mieſzczan z miáſtá wyrzucánia Mącz 287b, 102c, 287b; GórnDworz P2; Ná ſtárſzą záſię dzyewkę káptur wdzyać kazáli/ A młodſzey cepy w ręce dla tego podáli/ [...] A iák ſłuſzſzáło wſzytki z miáſtá odpráwiono. HistLan F3, F3; WujJud 52v, 262v; BudNT Luc 4/29; PaprPan Q3; ModrzBaz 36, 37v, 82v, 83, 84; Calag 504b; SkarŻyw 87 [3 r.], [197], 328, 356 marg, 436; KochWz 142; ArtKanc O15; Calep 81b; GostGosp 146; Phil E2; OrzJan 103; WujNT Luc 4/29, Act 7/58; SarnStat 200, 204, 980, 1103; KmitaSpit A3v; CiekPotr 33.

»miasto wywrocić (a. podwrocić, a. przewrocić, a. przewracać) [= zburzyć]; miasto się wywraca, wywrocone (a. podwrocone)« = civitatem disperdere a. subvertere, urbem succidere PolAnt [szyk zmienny] (17; 3 : 3): BierEz D2; BielKom E6; BibRadz I 7d marg, Gen 19/14, 25, 29, Os 11 arg, Mich 5/11; BielKron 6v, 12, 50v, 57; Albam a fundamentis proruerunt, Albę miáſto z gruntu wywróćili. Mącz 362a; RejZwierc 41v, 152v, 260, 261v; CzechRozm 42v; KochPs 12, 119, 198; StryjKron 320; KmitaPsal A4.

»wyzwolić, wyświebodzić miasto; wyzwolone miasto« = liberare civitatem Vulg [szyk zmienny] (5 : 1; 1): TarDuch E2v; Y dał ſie mu potim Allexander poznać y miaſto mu dał wyzwolone. BielŻyw 161; z ręki Krolá Aſſyriyſkiego wyzwolę ćie/ y to miáſto Leop 4.Reg 20/6, Tob 13/19; Kámillus [...] wyzwolił lud/ zamek/ y miáſto od nieprzyiácioł. BielKron 122, 62; RejPos 322.

»miasto wziąć, pob(ie)rać (a. brać) miasta (pl); miasto wzięte, miasta pobrane; miasta wzięcie« = civitatem capere PolAnt, Vulg; civitatem ascendere, urbem capere PolAnt; civitatem occupare a. recapere Vulg; urbem occupare Calag; civitas capta Modrz; civitas occupata JanStat [szyk zmienny] (131 : 45; 10 : 4; 10): Przeto Rzymianie [...] przydą ij wezmą naſſe miaſto OpecŻyw 69, 69; MetrKor 46/46v [2 r.]; MiechGlab *6, **, **2 [2 r.], 47 [2 r.], 56, 69; RejKup Cv; HistAl Cv; RejWiz 182v; Leop Ios 11/10, 3.Reg 9/16, Is 36 arg; RejZwierz 7v, 8, 20v, 24v, 26v; Thedy Iazon zebrawſzy nie mniey od tyſiącá mężow/ ſtrzaſkiem przyſzedł aby wźiął miáſtho [adgressus est civitatem Vulg]/ A gdy ſię wſzyſcy mieſzczanie zbiegli ná mury y gdy iuż miáſto było wźięte [ad ultimum apprehensa civitate Vulg]/ Menelaus vćiekł ná zamek BibRadz 2.Mach 5/5, Ios 6/20, 10 arg, 2.Par 32/18, Prov 21/22, Ier 37/8 (10); BielKron 28, 42, 47v, 48, 49v (120); LeovPrzep a4v, D4v; GórnDworz R4v, Z4v, Z5, Aa, Bb, L17; RejPos 217v; BielSat G; RejZwierc 168; BielSpr 39, 61; A ták krol Ptolemeus/ pobrawſzy miáſtá [obtinuit dominium civitatum Vulg] leżące nád morzem áſz do Seleukyiey/ [...] zle myſlił przećiw Alexándrowi BudBib 1.Mach 11/8, 2.Esdr 9/25, Iudith 5/16, 1.Mach 5/28, 36, 2.Mach 10/1, 3, 12/16; ModrzBaz 128 [2 r.]; Calag 171b; SkarŻyw 502 [3 r.], 503; StryjKron 36, 170, 210, 537, 577, 602, 617 [3 r.]; WerGośc 237; BielSen 14; GórnRozm G3v; ActReg 12, 14; SarnStat 1101 [4 r.]; SkarKaz 382b.

»miasto, miasta (G) założyć; miasto zakładać (a. miasta (pl) pozakładać); miasto założone, [czyjego] założenia, zakładania; założenie, zakładanie miasta« = civitatem stabilire PolAnt; civitatem a. oppidum constituere, fundare moenia Mącz; urbem aedificare Cαlαg [szyk zmienny] (62 : 1; 9; 13 : 1 : 1; 6 : 1): BielŻyw 149; Roſztok miaſto polaci założyli. MiechGlab **5, **7, 36; KromRozm III sE5v; GliczKsiąż N7v; GroicPorz a3v; Stądże wyſzło przysłowie: podzćie do Eſebon/ Niech záś będzie zbudowáne y záłożone miáſtho [construatur civitas] Seonowe. Leop Num 21/27; BibRadz Hab 2/12; BielKron 3, 6, 6v [2 r.],7 [2 r.], 9 (67); Natalis urbis Dźień poczęcia zákłádánia miáſtá którego. Mącz 241c, 140b, 261b, 322b, 412d [5 r.]; RejZwierc Aaa; Calag 461b; StryjKron 11, 59, 115 [2 r.]; GórnRozm L4v; KlonKr wstęp A2. Cf »od założenia miasta«.

»w mieście zawrzeć się, zamknąć się, zawarty [ = w celach obronnych]; miasto zawrzeć; miasto zamczyste i zawarte« = urbs vecta PolAnt [szyk zmienny] (3 : 1 : 1; 2; 1): Ale ći co ſie w mieſćie zámknęli [qui intus erant]/ duffáiąc w mocne mury/ y doſtátku ſpiże/ oſlábiále ſobie pocżynáli/ wyzywáiąć ſproſnem łáianiem Iudę Leop 2.Mach 12/14; BielKron 95, 315, 379; BielSpr 63; wydał go Bog do ręki moiey/ bo ſię záwárł wſzedſzy w miáſto zamcżyſte y zawárte. BudBib 1.Reg 23/7; StryjKron 472; PaprUp H3.

»miasto zniszczyć« [szyk zmienny] (7): á Ieruzalem przebráne miáſto twoie zniſſczywſſy máło nie náiednę kupę ſlożyli. RejPs 118v; BielKron 42, 291; RejPos 195v, 236; RejZwierc 200; SkarŻyw 528.

»miasto zwalczyć; na miasto walczyć; miasto zwalczone« = pugnare contra civitatem Vulg; expellere urbem PolAnt [szyk zmienny] (4; 1; 1): MiechGlab 30, 68; HistAl C; Leop 2.Mach 1/12; Lecż niemogli ſynowie Menáſzehowi zwalcżyć miaſt tych BudBib Ios 17/12; KochFrag 40.

»miasto zwojować (a. wojować); miasto zwojowane; zwojowanie miasta« [szyk zmienny] (4; 2; 1): Gdy było Kárthágińſkie miáſto zwoiowano. Tedy w rádzie mowili/ iż iuż pokoy będzie RejZwierz 6v; BielKron 47v, 72, 396; KochPs 12; Potym Francuſkie Miáſtá wſzerz y wzdłuż zwoiował StryjKron 51; SkarKazSej 703a.

Wyrażenia: »bańskie miasta« = prawdopodobnie miasta górnicze posiadające kopolnie złota (por. węg. „bania” ‘kopalnia’) (1): Choćia Bańſkich miaſt nie mamy/ nic o to/ Sámo do ręku przychodźi nam złoto. KlonFlis C2.

»brona miasta« = porta urbis Vulg; porta civitatis PolAnt [szyk 15 : 1] (16): LubPs gg6v; Leop Esth 16/18; A ták dobrze vczynićie gdy liſtom ktore poſłał Amán Amádátczyk doſyć nie vczynićie. Przeto iż on ktory był powodem thych liſtow/ obieſzon ieſt v bran miáſtá Suſys BibRadz Esth 16/17, Gen 23/10, 18, Iudic 9/35, 44, I 446a marg, Iudith 13/14; RejAp 181, 183v; RejPos 276v; BudBib Ios 8/29, Iudith 13/14; KochPieś 36; WujNT Apoc 21 arg.

»miasto budowne [= okazałe]« [szyk 2 : 2] (4): Tuscia, [...] ma w ſobie známienite pyſzne á budowne miáſtá/ Florentiam/ Piſas/ Lucam/ etć. Mącz 470c; KochPs 119; BielSen 18; OrzJan 81.

»miasto Dawidowe« = Betlejem; civitas David PolAnt, Vulg [szyk 15 : 1] (16): MurzNT Luc 2/4; BibRadz Luc 2/4; RejPos 17v, 18, 18v [3 r.]; CzechEp 190, 320; ArtKanc B15v, C9; Národźił ſie wam zbáwićiel/ ktory ieſt Chryſtus Pan/ w mieśćie Dawidowym. LatHar 529, 444; WujNT 4, Luc 2/4, 11.

»miasto Dawidowe, Dawida« = Jerozolima; civitas David Vulg, PolAnt; urbs David PolAnt (33 : 3): Leop 2.Reg 5/7, 9, 3.Reg 9/24, 4.Reg 16/20, 2.Par 14/1, 21/1, 32/5; Potym miaſto Dawidowe opráwili murem wielkim y mocnym BibRadz 1.Mach 1/35, 3.Reg 11/43, 15/8, 24, 4.Reg 14/20, 3.5/7 (9); BielKron 69v, 77, 78v, 83, 83v (12); A (tedy) záſnął Iothám z oycy ſwemi/ y pogrzebion z oycy ſwemi w mieśćie Dawida oycá ſwego BudBib 4.Reg 15/38, 4.Reg 12/21, 2.Par 16/14, 21/1, 24/25, 32/30, Is 22/9, 1.Mach 1/35.

»głown(iejsz)e miasto« = niekiedystolica’; metropolis Mącz, Calep, Cn; regia Mącz, PolAnt; arx, matrix urbis Mącz; civitas notabilis JanPrzyw; mater urbium Cn [szyk 56 : 46] (102): Roku cżterdzieſtego pierwſzego po tyſiączu y dwu ſet, wtargnąwſzy Thatarzy w Ruſką ziemię Kijow głowne miaſto Ruſkie y koſtowno zbudowane/ gruntownie zburzyli MiechGlab 5, 6; GroicPorz bbv [2 r.]; Powiedz mi proſze ćię/ kto tám mięſſkał w Koryńćie onym głownym mieśćie ná ten tzás/ gdy ten liſt piſał Páweł S.? KrowObr 202; UstPraw H [2 r.]; BibRadz I 158c marg; OrzRozm T3v; BielKron 263v, 264, 268, 273v, 275 (23); Carthago, Urbs Affricae, Główne miáſto w Affrice. Mącz 39c; Metropolitanus, Ieden z głownego miáſtá Mącz 220a, 17b, 22c, 30d, 50d, 77b (23); GórnDworz Z6v; RejPos 35v, 50v; KwiatOpis C4v; BielSpr 58v; BudBib Esth 3/15; SkarŻyw 355; StryjKron A3v, 26, 115, 165, 320, 406; CzechEp 411; Znácżnie duch BOży przez Ianá vkázuie/ iż mieyſce ſwoie w mieśćie głownym/ ktore nád wſzytkim świátem pánowáło poſtánowić miał. NiemObr 173, 170; Calep 659b; GórnTroas 20; WujNT przedm 31 [2 r.], s. 392 [2 r.], 476 marg [2 r.], 666, 703, 732; A wſzákże ná ten czás to poſtánawiamy/ áby [...] w káżdey źiemi iednáki był [korzec]/ iáki ieſt w głównieyſzym mieśćie onégo Woiewództwá álbo źiemie SarnStat 279, 127, 234, 270, 280, 401 (18); PowodPr 84; SkarKaz 517b.

»klucze od miasta« [szyk 2 : 1] (3): KromRozm III M4v; áby ze wſzytkiey licżby Mieſzcżánow/ ſześć namożnieyſzych/ boſo/głowę niezákrythą máiąc/ powroz ná ſzyi/ y klucże od Miáſthá w rękach ſwych trzymáiąc/ pod iego moc y wolą byli poddáni. Phil D; SarnStat 106.

»miasto krola [jakiego a. którego], krolewskie« = siedziba króla, czasem stolica; leżące na terenie podleglym królowi; wspaniałe, godne króla; civitas a. urbs regis Vulg, PolAnt; civitas regalis PolAnt; urbs regia Mącz; civitas regni Vulg [szyk 18 : 5] (12 : 11): RejPs 71v; HistAl L5v; LubPs N; Leop Num 21/26; BibRadz Ios 10/2, I 253c marg, Ier 33/4; co ſie thycże Gdańſká/ y Elbingá/ thy miáſta ſą właſne Krolá Polſkiego/ á wżdy ie tu ná Syem Ceſárſki pozywáią BielKron 231v, 28, 54v, 222v marg, 226v, 276; wtymże ſtárożytnim práwie krolewſkim mieśćie [Padwie] [...] s Xiążęcego rodu y s ſámego oicá Kxiążęćiaś ſię národźił. KwiatKsiąż A3; Haec civitas paret Regi, To miáſto poddáne yeſt Królowi/ Kroliewskio yeſt miáſto. Mącz 277d, 349d; BudBib Esth 3/15, Ps 48/2, 1.Mach 3/37; SkarŻyw 13; LatHar 368; WujNT Matth 5/36; KmitaSpit C6.

»miasto Krola Jego Miłości (a. WKM, a. Jego KM), krolewskie« = miasto stanowiące osobisty majątek króla; civitas regia Modrz, JanStat; civitas domini regis JanStat (13 : 12): ComCrac 12; ZapWar 1545 nr 2646; miasta krolewskie i inne gdyż wolnością ani zacnością nie mogą być porownane z stanem szlacheckiem, nie mają być też w to pozwolenie inkludowane Diar 50, 75; UstPraw K2v; ModrzBaz 32; ZapKościer 1581/22v, 23, 23v, 24, 25 (9); ActReg 16, 17; vſtáwiamy: iż Kśięża Biſkupi w mieśćiéch á w imionách náſzych Krolewſkich [in civitatibus et bonis nostris JanStat 190] z Stároſtámi álbo Dźierżawcámi náſzémi/ á w ſzlácheckich z podawcámi/ máią Inwentarze ſrébrá y ſkárbow Kośćielnych czynić. SarnStat 213, 428, 617, 655, 971, 1101, 1178, 1180.

»miasto ludne« = urbs populosa Modrz [szyk 6 : 2] (8): BibRadz I 431b marg; BielKron 61v, 286, 286v, 288; Przydáło śię było w iednem mieśćie barzo ludnem/ iż niektorego ceklarzá/ cżłowieká proſtego rodu/ ránił Sláchćic ModrzBaz 31; KochPieś 54; Phil P2.

»od miasta do miasta; z miasta do miasta; z jednego miasta do drugiego« = de civitate in civitatem Vulg, PolAnt, JanStat; oppidatim Mącz, Calep; municipatim, regionatim Mącz (15; 4; 2): ListRzeź w. 18; OpecŻyw 77; MetrKor 57/119v, 59/281; KrowObr 5v; BibRadz 2.Mach 5/8; BielKron 262; Angarειa [...], Poſty/ áłbo [!]/ podwodá/ to yeſt/ Nayemne konie/ od miáſta do miaſta rozłożone. Mącz 9d, 237d, 266b, 349d; HistRzym 121; RejPos 318; RejZwierc 137; BudNT Matth 23/34; SkarŻyw 231, 273, 596; Calep [734]a; WujNT Matth 23/34; SarnStat 253.

»miasto (jest) mocne, mocy [niekiedy = warowne]« = civitas fortitudinis a. fortis Vulg; urbs munita PolAnt; civitas potens, urbs praepotens a. praevalida Mącz [szyk 43 : 18] (60 : 1): BierEz D2; MiechGlab 66; LubPs N, O5v, Y6v; KrowObr 241v; Ná on dzień/ będą miaſtá mocy iego opuſzcżone iáko pługi Leop Is 17/9, Apoc 18/10; RejZwierz 24v; BibRadz Is 25/2; BielKron 179v, 240v, 264, 264v, 266v (27); Mącz 8b, 474d; RejAp 147v, 151, 182; HistRzym 33; KwiatOpis A4, B4v; RejZwierc 41v, 45v, 53v, 60v, 87v, 255v, 260; BiáłKaz K3; IAko gdy miáſtá mocnego dobywáią/ wiodą vfce [...] dla ſzturmu SkarŻyw [407]; StryjKron 602; GórnRozm E3 [2 r.], M; Biádá/ biádá/ miáſto ono wielkie Bábilonia/ miáſto ono mocne: iż w iednę godźinę przyſzedł ſąd twoy. WujNT Apoc 18/10; SkarKazSej 666b, 683b.

»miasto (leżące a. siedzące) nad morzem, (po)morskie« = civitas maritima Vulg, JanStat [szyk 24 : 4] (24 : 4): w Tyrze, cżuſz w thym mieſcie pomorskim. WróbŻołt cc7; á tuż wnet do pomorſkich miaſt poſlał/ zwoływáiąć Kupce ná kupowánie Żydow Leop 2.Mach 8/11, Ez 27 arg; Demetrius ſyn Seleukuſow wyiechawſzy z Rzymá/ przyćiągnął z wielkim poczthem ludu ku miáſtu nád Morzem/ á otrzymał tám kroleſtwo. BibRadz 1.Mach 7/1; BielKron 191v, 192v, 222v, 228, 233v (15); Mącz 54b; HistRzym 120v; KwiatOpis B2v; BudBib 1.Mach 11/8; StryjKron 41; O Miáſtách nád morzem śiedzących. SarnStat 1074 marg, 1074, 1111 [2 r.].

»mur (o)koło miasta, miasta, u miasta, przy mieście, w mieście; obtoczone (a. opasane itp.) murem miasto; obwodzenie murem miasta; obtoczyć (a. oprawić, a. zaprawować) murem, obmurować miasto« = moenia Murm, Vulg, Mącz, Calep; murus civitatis PolAnt, Vulg; circundata moenibus a. murata civitas, armata muris urbs; circundare moeniis urbern Mącz; aedificare civitatem Vulg [szyk 46 : 15] (23 : 14 : 1 : 1 : 1; 8; 1; 9 : 3): Murm 28; Leop 2.Reg 24/6, 2.Par 26/6, 2.Mach 12/13; RejZwierz 40v; BibRadz Ios 6/5; á nie rychło potym miáſtho murem drugim było opaſano/ od wieże Dawidowey áż do vlice kthorą zwano Efráim. BielKron 265; Krákowſkim mieſzcżánom/ ktorych wierność poznał/ wielkich wolnośći nádał/ miáſtho ich murem y wáłem obtocżył BielKron 365v, 10v [2 r.], 47, 48v, 76, [852] (21); Moenia quatit ariete, Strzelbą tłuką mury około miáſtá. Mącz 338d; Multum insumpsi in munienda civitate, Wielem náłożył ná obwodzeniu murem miáſtá. Mącz 433a, 16b, 92a, 229a [2 r.], 238b, 291b; RejAp 181; RejZwierc 45, 45v, 204, 247v; BielSpr 37v [2 r.], 38; BudBib 1.Mach 9/50; BudNT Apoc 21/14; SkarŻyw 408 marg, 500, 502; StryjKron 260; WerGośc 238; Calep 668b; Phil B3 [2 r.]; WujNT Apoc 21 arg, 14, 19; SarnStat 964, 970; PowodPr 56; Zadne nie ſą mocnieyſze mury y wáły v miáſtá/ iáko zgodá/ iedność/ y miłość ſąśiedzka iednego ku drugiemu. SkarKazSej 683b; PudłDydo B3v.

»miasto obronne« = civitas munita Vulg, PolAnt, Mącz; urbs munita Vulg, PolAnt; civitas firma Vulg, Mącz; civitas fortitudinis PolAnt; urbs valida Mącz [szyk 47 : 9] (56): MiechGlab 78; LubPs H2v, Y4v, Y5v; Náiáchał też záś y obległ iedno miáſtho obronne/ dobrze moſtámi y mury opátrzone Leop 2.Mach 12/13, Num 32/16, 36, 4.Reg 3/19, 17/9, 2.Par 14/5 (16); BibRadz Ios 14/12, 19/29, 2.Reg 20/6, 4.Reg 3/19, 18/8 (10); ták Miáſto ono obronne poſtánowiło było/ iákoby kożdego człowieká/ kożdego ſtanu w Mieśćie doległá [obrona] OrzRozm V v; BielKron 48, 273 [2 r.], 286v, 288, 290, 292v; Mącz 128c, 237a, 474b; BudBib Deut 1/28, 2.Par 21/3, 2.Esdr 9/25, Os 8/14, Mich 7/12, Soph 1/16, 1.Mach 5/26; SkarŻyw 503; StryjKron 395, 406, 577; WerGośc 238; GórnRozm H2v; kto ták wiele miaſt mowię/ ták zacnych/ ták obronnych rozumié áby ie Turek pośieść mógł? OrzJan 80, 80.

»miasto osiadłe (a. nasiadłe); miasta osiadłość« [szyk 4 : 2] (5; 1): [Europa] gory/ rzeki wielkie y máłe ma w ſobie/ tákież miáſtá máłe ále oſiádłe BielKron 271, 98, 100; Civitas magna inter Belgas autoritate ac hominum multitudine praestabat, Miáſto było poważnieyſze y náſiedleyſze. Mącz 419c, 308d; GostGosp 144.

»miasto pańskie, Pana Zastępow, boże, Boga« = Jerozolima, Jerozolimczycy; civitas Domini Vulg, PolAnt; civitas Dei PolAnt (11 : 1 : 11 : 5): WróbŻołt 100/8; Ránom wſtáyąc zábiyał ná zyemi grzeſſne wſſytki/ Abych ty co złość broyą wygnał z myáſtá Páńſkiego LubPs X3, N [2 r.], T3, gg6v; Leop Tob 13/10, Ps 86/3, 100/8; BibRadz Ps 100/8; RejAp 108, 170, 181v; RejPos 196; Rzeká ſtrumieniow iego vweſeli miáſto Boże/ święte mieſzkánia naywyżſzego. BudBib Ps 46/5; WIelki Iehowá y chwalebny bárzo/ wmieśćie Bogá náſzego/ (ná) gorze świątobnośći iego. BudBib Ps 48/1, Ps 87/3; SkarJedn 8, 24; KochPs 71, 150, 193; ArtKanc K11; LatHar 368 [3 r.]; SkarKazSej 667b [2 r.].

»pieczęć miasta« = sigillum civitatis JanStat [szyk 2 : 1] (3): extract ſzxiąk naſich mieiſkich poth pieczęczią miaſta naſego vidaięmy ZapKościer 1587/69; SarnStat 1081, 1084.

»pierwsze (a. napierwsze) miasto« = niekiedystolica’; prima civitas Vulg [szyk 12 : 3] (15): OrzRozm M3; MAgdeburg miáſto [...] pierwſze miáſto w Sáſkiey źiemi nad rzeką Albis. BielKron 290v, 213v, 220, 222; SkarJedn 168, 190; A pocżáwſzy [!] od ſtarſzych głow/ Symeona Biſkupá Seleucyey y Kteſyfontu miáſtá w Perſyey pierwſzego/ do krolá Sabora/ w matáctwie odnieſli: iako by on Rzymſkiemu Ceſarzowi przyiaćielem będąc/ krolá Perſkiego zdrádzał SkarŻyw 304; Chował ſię Rzym iako pierwſze miáſto y głowá świátá wſzytkiego/ pierwſzemu Apoſtołowi Piotrowi y głowie wſzytkich owiec Chryſtuſowych. SkarŻyw 536, 411, 501, 502; StryjKron 617; WujNT Act 16/12, s. 513.

»miasto podwodne [= na którym ciąży obowiązek dostarczania podwód]« (1): W Mieśćiéch ábo wśiách podwodnych/ gdźie włóki ſą/ powinien będźie káżdy kto włókę ma/ dwu koniu chowáć SarnStat 973.

»portowe miasto« [szyk 2 : 1] (3): Naprzod tedy ieſli ſie puśćił/ od vſcia Tybru Rzeki z Rzymu ná Morze miedzyziemſkie Tirhenum, tedy rzecz ſłuſzna: wſzákże śłuſznieyſza z portu Hetruriey od Miáſtá ktore zowią Piſas Portowego StryjKron 71; A Gdańſczánié/ Elbiążánié/ y inné portowé y pográniczné pogłówné miáſtá/ ná to pilné oko mieć máią/ żeby monety poſtronnéy nieważnéy do Korony nie wpuſczáli SarnStat 410, 105.

»miasto na prawie niemieckim zasadzone« (1): APpellácya w Kroleſtwie Polſkim z Miaſt y z Miáſteteczek/ ná Práwie Niemieckim záſádzonych/ przodkiem idźie do Práwá wyſzſzego GroicPorz bbv.

»miasto składowe« = jedno z dwunastu miast w Polsce, w których znajdowały się główne składy do przechowywania wina (2); A tego ſtrzédz máią Stároſtowie y Célnicy pográniczni y miáſtá ſkłádowé: áby żadnému kupcowi wſzech Koronnych Pańſtw [...] nie dopuſczáli wſzelákich towárów wywoźić SarnStat 1233, 1234.

»miasto stołeczne« = regia Modrz; civitas a. urbs regia Cn [szyk 6 : 4] (10): ModrzBaz 128; Godnaś być Xiężno Holha ná Ceſárſtwie Greckim z námi/ w tym náſzym Mieśćie ſtołecznym Carigrodzie StryjKron 125, 210, 395, 400, 432, 777; SarnStat 1051, 1207; PowodPr 84.

»miasto święte, świętości« = Jerozolima; civitas sancta, a. sanctitatis Vulg, PolAnt [szyk 20 : 12] (31 : 1): OpecŻyw 37v; powieda tu oſobliwie o oney ſrogośći/ ktora ſie nád miáſtem ſwyętym Ierozolimſkim dzyałá od Cháldeycżykow LubPs S2v, M3v, P5, S2v [2 r.]; kiedy go [szatan Chrystusa] do miáſtá ſwiętego wprowádził/ y ná wierzchu kośćiołá poſtháwił KrowObr 215v, 63, 74v; Leop 2.Esdr 11/18, Eccli 49/6, Dan 3/28, 2.Mach 1/12; BibRadz Is 48/2, I 446a marg [2 r.], 2.Mach 15/14, Matth 27/53; RejPos 69v, 195v, 196; KochPs 30, 176; ReszPrz 26; ReszHoz 124; ReszList 143, 144, 156; LatHar 325, 701; WujNT Matth 4/5, 27/53.

»miasto święte« = Rzym [szyk 1 : 1] (2): SkarŻyw 353; to dali Bog y cżynić tákże będę w Rzymie [...] przy grobie [...] Spowiednikow/ Biſkupow Bogu miłych / ktorzy krwią y ſtátecżnośćią ſwoią/ miáſto ono święte poświęćili ReszPrz 112.

»miasto twarde [= obronne]« = civitas firma a. potens a. stabilis, urbs valida Mącz [szyk 6 : 5] (11): RejPs 88v, 162; bowiem było miáſtho [Tyr] bárzo twárde/ ták w ogárnieniu morskim iáko y w mocnym budowániu HistAl B7; ktorym [ja, Amurat] Azyą/ Grecyą/ Włoſkie miáſthá twárde/ Węgry/ Serby/ Bulgáry żołdował BielKron 251, 287v; Mącz 8b, 128c, 474b; HistRzym 34v; RejZwierc 152v, 270.

»miasto ucieczki, jest ku ucieczce, zachowania, dla zachowania pokoja« = w Starym Testamencie miasto stanowiące azyl dla nieumyślnych zabójców; civitas refugii PolAnt; oppidum perfugii Modrz (6 : 1 : 1 : 1): Tylko niektorzy zoſtáli w Betſurám/ z thych co byli opuśćili zakon y roſkazánie Boże/ ábowiem ono miáſto było im ku vćiecżce [erat enim haec eis ad refugium Vulg]. BibRadz 1.Mach 10/14, Deut 19 arg; BielKron 43v [2 r.]; Bo dáli im miáſto vćiecżki zabiycom/ Sżechemy wygony iego BudBib Ios 21/21, Ios 21/27, 32, 38; ModrzBaz 78v.

»miasto (jest) wielkie; wielkość miasta« = civitas magna BartBydg, Vulg, PolAnt, Mącz; civitas grandis, urbs magna Vulg, PolAnt [szyk 150 : 34] (179; 5): BierEz F3; Murm 25; Mymer1 7; BartBydg 173b; BielŻyw 89, 149; Wſzakoż tenże Selinus [...] wſzedſzi do Egiptu, Alkair miaſto wielkie wziął. MiechGlab 69, 30, 36; KromRozm III N8; GliczKsiąż E2; KrowObr 27v, 28, 50, 202; Leop *B2, Deut 1/28, 6/10, 2.Esdr 7/4, Ion 4/11 (11); RejZwierz 109; A było miáſtho bárzo ſzerokie y wielkie/ á ludu w nim bárzo mało BibRadz 2.Esdr 7/4, Gen 10/12, Ios 10/2, 14/12, Ion 3 arg, 2, 3, Apoc 16/19; Niemieckie kráiny [...] przeto kſiążąt wiele máią iż miáſtá bogáte ktemu wielkie/ co miáſto wielkie to ſwoie kſięſtwo ma BielKron 281v, 3, 5, 9, 40v, 45 (82); Mącz 236b; A ciáłá ich będą leżeć po vlicach miáſthá wielkiego/ ktore ieſt rzecżono duchownie Sodomá y Egipth RejAp 91v, CC3v, 23v, 82, 92v [3 r.], 121v [2 r.] (26); GórnDworz Ii3; RejPos 204, 260 marg, 260v, 288v, 300; KwiatOpis B4v; RejZwierc 55; BielSpr 38v; ROku dwunaſtego zá pánowánia Nábuchodonozorá ktory Krolował wwielkim mieśćie Niniwenie/ trzimał theſz Arfáxád kroleſthwo Medſkie w Ekbatanie BudBib Iudith 1/1, Deut 1/28, 2.Esdr 7/4, Ion 4/11, 1.Mach 5/26; BiałKaz K3; BudNT Apoc 17/18; Przed láty wonych wielkich mieśćiech [in magnis hominum coetibus] byli oſobliwi Vrzędnicy/ ktore zwano AEdiles/iákoby Dozorcy domow ModrzBaz 35; SkarŻyw 106, 202, 310, 312; StryjKron 51, 617 [2 r.]; CzechEp 192, 375; KochPam 85; WujNT Apoc 11/8, s. 864, Apoc 16/19, s. 875, Apoc 17/18 (11); KmitaSpit C3v; KlonWor 15.

»miasto (jest) wolne, świebodne« = miasto autonomiczne lub zwolnione od pewnych ciężarów, obdarzone przywilejami; civitas immunis a. libera, urbs libera Mącz [szyk 5 : 3] (7 : 1): GroicPorz f4; A tak popiſano ludzi ku tey potrzebie do Węgier pieſzych trzydzieśći thyſiąc/ ieznych ſiedḿ tyſiąc z Niemieckich miaſt wolnych/ y od Kſiążąt BielKron 314, 281v, 314, 432v; Mącz 226b, 237b, 508b.

»wszy(s)tko (a. wsze) miasto« = wszyscy obywatele miasta; omnis civitas Vulg, Mącz; tota urbs Mącz; tota a. universa civitas Vulg [szyk 41 : 6] (47): A wſſedſſy staką cżcią w miaſto Ieruzalem/ tedy ſie poruſſylo wſſytko miaſto/ dziwuiątz ſie tako wielkiému ludu OpecŻyw 72; BielŻyw 27; SeklKat G3v; MurzHist T3v; Leop Esth 8/15; Wyrwał napirwey Rzymiánom zwirzchność/ poſtánowił s ſwey ſtrony Stároſty/ Hetmány/ y ine vrzędniki/ ktorzy wſzytkim miáſtem władáli BielKron 187v, 90v, 107, 258v; Coepit luctus civitatem, Wielki ſmutek ogárnął wſziſtko miáſto. Mącz 34d, 139d, 208b [2 r.], 304d, 364b, 386d, 411b; HistRzym 11, 27 [2 r.], 64, 64v [2 r.], 126; RejPos 34v [2 r.], 35, 36; SkarJedn 92; SkarŻyw 89, 100, 107, 140, 273 (10); Gdy to Krol Herod vſłyſzał/ Iż ták ieſt, zrozumiał/ Zlęknął ſię y ſmućił bárzo/ y z nim Ieruzálem wſzytko miáſto. ArtKanc C13; LatHar 324; WujNT 7, Matth 8/34, 21/10, Mar 1/33, Act 13/44, 21/30.

»miasto wysokie« = urbs ad caelum munita Vulg (4): Vpadł mocarz choć go Tytán ſynowie nie bili/ Ani ſie nań z miaſt wyſokich obrzymi ruſzyli LubPs hh3v; Leop Deut 1/28; wſzytki miaſtá wyſokie [civitates excelsas] leżące nád potokiem Arbonái poborzywſzy przyćiągnął áż ku Morzu BibRadz Iudith 2/13 [14]; KochPs 72.

»od założenia miasta« (3): Anno urbis quingentesimo, Roku od záłożenia miáſtá Rzimskiego pięćſetnego. Mącz 342c, 335b, 390c.

»miasto zamknione, zawrzyste [= warowne]« = civitas munita PolAnt; oppidum Calep (1 : 1): (przeto) ty wezmi sługi páná twego/ á goń zá nim/ áby nie doſtał ſobie miaſt zámknionych BudBib 2.Reg 20/6; Calep [734]a.

»zebranie miasta; miasto zebrania« = miasto (tylko w RejPs); tu o Jerozolimie (4; 2): ſpráwnie ma być chwalon/ od tych ktorzy obywáią wmieſćie ſwiętego zebránia iego tám snadź gdzie y ſwięta oblicznoſć iego przebywa. RejPs 71; Abowiem Syon zebránie miáſtá ſwego vtwierdził namocnieyſſy ſam/ á przebrany iego wniem ſie ma vrodzić RejPs 129, 71v [2 r.], 72, 128v.

Zestawienia: »miasto cesarskie« = wolne miasto Rzeszy (14): Poſłáli theż mieſzcżánie do Ceſárzá do Hiſzpániey ſwoie poſły z nyektorych miaſt Ceſárſkich BielKron 200; Kſięſtwo Rákuſkie/ Biſkup Augſpurſki/ y inni Grábowie [!]/ Opáći/ dobrą cżęść trzymáią tey źiemie/ okrom ſláchty y miaſt drugich Ceſárſkich. BielKron 286v, 192v, 236, 283v, 284v, 286 (14).

»dziesięć miast« = Dekapol, konfederacja dziesięciu miast hellenistycznych w Transjordanii; Decapolis Vulg, PolAnt (2): Y odſſedł á pocżął opowiádáć w dzieſiąći miaſt/ iáko z nim wielkie rzecży vcżynił Iezus Leop Mar 5/20; BudNT Matth 4/25.

»pięć miast« = Pentapol, tj. Sodoma, Gomora, Adama, Geboim i Soar (1): Thá wybáwiłá ſpráwiedliwego gdy źli zginęli/ kazawſzy mu vćiec z ogniá ktory był ſpuſzcżon ná pięć miaſt [in Pentapolim Vulg]. BibRadz Sap 10/6.

»rada miasta« (8): GroicPorz gv; BielKron 59v, 221v; RejPos 282; Ian Rybińſki ſłáwney Rády Miáſtá Toruń. K. I. M. Sekretarz. RybGęśli A3v; SarnStat 505, 961, 1179.

»rajca miasta, w mieście« = consul civitatum JanStat, JanPrzyw; syndicus Calep [szyk 10 : 4] (13 : 1): IA.N. przyſyęgam P. Bogu wſzechmogącemu/ iże Panom Ráycom Miáſtá tego chcę być wierzen y poſłuſzen wſłużbie moiey GroicPorz g2v; BielKron 331; Calep [1041]a; SarnStat 204, 275, 385, 926, 944 (11).

»siedm miast« = sąd wyższy prawa niemieckiego (6): POźrzyſz ná ty pſtroćiny/ pátrzże ná poſtáwę/ Iáko ktocży [!] by miał mieć/ od ſiedmi miaſt ſpráwę. RejZwierz 126; BielSat Ev; RejZwierc 166; BielSjem 8; BierRozm 33; SarnStat 320.

»sześć miast« = królewski komisarski. sąd sześciu miast (8): Formá Liſtu gdy do Commiſſarzow ſzeſći miaſt idźie Appellácya. GroicPorz oo2v, bbv, bb2 [2 r.], cc [2 r.], cc2, cc2v.

Szeregi: »miasto, (i, ani, abo) grod (a. horod); miasta z grody« = civitas, urbs PolAnt [szyk 9 : 2] (10; 1): Nie pomogąć miáſtá grody/ W ktorych niemáſz wnętrzney zgody BierEz I4, R2; Potym Tatarzy ze wſchodu przyciągnąwſzy wſzytki pogładzili y miaſta poburzyli z grody MiechGlab 39; BierRozm 10; LibLeg 10/95; Prot B4; HistRzym 7v; BielSpr 61; BudBib Ier 49/25; KochPieś 31; KlonWor 30. [Ponadto w połączeniach szeregowych 8 r.].

»miasto, (i, a(l)bo, a) miasteczko« = civitas, (et, vel, seu) oppidum JanStat, JanPrzyw; civitas et castellum Vulg [szyk 90 : 2] (92): MiechGlab 65; ComCrac 12; ConPiotr 30v, 31 [2 r.]; GroicPorz C2v, bbv [2 r.], dd4, hhv; Leop Luc 8/1; Y poſthánowił ſędźie w źiemi po wſzytkich miáſtách Iudſkich obronnych y po inych miáſteczkách [in cunctis civitatibus Iehudah munitis, in civitate et civitate]. BibRadz 2.Par 19/5; BielKron 285; GórnRozm L3v; WujNT Luc 8/1, 13/22; Któré Miáſtá y Miáſteczká z ich obywátelmi niech tákowy porządek miedzy ſobą chowáią SarnStat 385; A drugié miáſtá/ miáſteczká po ſtronách leżącé/ od tych podwód vlégáły SarnStat 971, 200 [2 r.], 268, 270 [3 r.], 271 [3 r.], 275 [2 r.] (76). [Ponadto w połączeniach szeregowych 64 r.; w połączeniu niewspółrzędnym 1 r.].

»(nie tylko) miasto, (ale też i, a, i, czyli) pole« = civitas, (sed) ager PolAnt, Modrz; urbs et ager Mącz [szyk 8 : 2] (10): Przeklęty będzieſz w mieśćie/ przeklęty ná polu KrowObr 109; BibRadz Deut 28/16, Iudith 2/15; BielKron 45, 116v; Mącz 406c; bo ći doglądáli/ áby były cáłe domy y chędogie/ ſpoſob budowánia zámierzáli/ przekopámi y wáłmi/ nietylko Miáſtá/ ále też y polá otacżáli ModrzBaz 35, 79v; KochPs 12; ReszPrz 113. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.; w przeciwstawieniach 5 r.].

»(tak, ani) miasto, (i, a, ani, jako (i), a(l)bo, takież, bądź, czyli, to jest) wieś (a. wioska); miasta ze wsiami« = civitas et (aut) castellum a. vicus a. villa PolAnt, Vulg; urbs et viculus Vulg; urbs et aedes a. villa PolAnt; neque urbs neque ager Mącz; urbs et pagus, vicus ac (et) oppidum a. pagus Modrz; tam civitas quam villa JanStat [szyk 75 : 22] (90; 7): BielŻyw 162; MiechGlab 21, 74; LibMal 1549/150; MurzNT Matth 10/11; KromRozm III I4v; Diar 80 [2 r.]; BielKom A4; LubPs gg6v; GroicPorz a3v, k; RejWiz 82v; Leop Ios 18/24, 28, 19/6, 7, 15 (8); BibRadz Num 31/10, Ios 13/28, 19/6, 7, 15 (14); kthorzy przyćiągli do Lęcżyce/ wkoło ią zápaiili/ ále zamku dobyć niemogli/ iedno wśi y miáſtá okolicżne palili BielKron 372, 43, 121v [2 r.], 155, 183v, 197v (18); Praedia urbana, Folwárk álbo wyſtáwne budowánie bądz w mieyſcie bądz ná wśi. Mącz 508b, 37a; Prot Cv; LeovPrzep E2; HistRzym 130v; RejZwierc 79, 188; BielSpr 1v, 2; BudNT Mar 5/14, Luc 8/34; ModrzBaz 2v, 35v, 117; KochPs 106; Tákie y inne Ewánieliey S. ſłowá/ gdy chodząc po wśiách y miaſtách rozśiewał; Pruſzacy ſię śmiali SkarŻyw 356, 545; StryjKron 26 [2 r.]; KochPieś 38; ArtKanc O15; GórnRozn N2; KochProp 8, 11; GostGosp 24, 58 [2 r.], 165; WujNT Matth 9/35, 10/11, Mar 1/38, 5/14, Luc 8/34; SarnStat 514, 956, 972 [2 r.], 973, 974 [2 r.], 1047, 1169; CzahTr D3; Rola/ kupiectwo y rzemięſło. Tymi rzecżámi miáſtá y wśi ſtoią. KlonFlis A4. [Ponadto w połączeniach szeregowych 92 r.; w przeciwstawieniach 23 r.; w połączeniach niewspółrzędnych lub w różnych członach zdania złożonego 11 r.].

»miasto, (i, a, albo, ani, takież) zamek; miasto z zamkiem; zamek z miastem« = civitas et arx Vulg, Modrz, JanStat; civitas et castrum JanPrzyw, JanStat; urbs et munitio PolAnt; oppidum et arx Modrz; oppidum et castrum JanStat [szyk 128 : 100] (219; 6; 3): MetrKor 37/2v, 3v; MiechGlab 36, 71; LibLeg 10/59v, 61; GroicPorz ii; Zadnemu cudzoziemcowi miáſtá áni zamku rządźić niedamy UstPraw A4, H [3 r.]; Oſadziwſzy zamek y miaſtho Amurat ruſzył ſie do Adrynopolá BielKron 249; O źiemi Hegoieńskiey y o miáſtách y zamkách iey. BielKron 286, 69v, 75v, 83v, 91v, 120v (100); Prot D3v; GórnDworz Aa8v, Bb3v; RejPos 239v, 314; BielSat G; KwiatOpis A4, Bv [2 r.], B2, B2v [3 r.], B4 (11); RejZwierc 41v, 50, 152v, 247v, 255v, 260; á chceſzli Zamku dobywáć álbo Miaſtá/ przyſzańcowawſzy ſie dobrze/ rozumieiąc ieſli mury dobrze obwárowáne álbo párkány/ nie ſłábo ſie trzebá okázáć z ſtrzelbą do nich BielSpr 75, 39 [2 r.], 39v, 52v, 55, 61 [2 r.] (23); BudBib 2.Reg 24/7, 1.Mach 12/36; MycPrz II Dv; PaprPan 3v; ModrzBaz 30, 116; SkarJedn 49; KochPs 119; StryjKron A3v, 81, 115 [3 r.], 170 [2 r.], 225 (23); KochJez A3v; W budownych miáſtách/ zamkach/ máłom ſie kocháłá/ W przeſtronym polu záwſze wſzyſtkę vfność miáłá BielSen 18, 14; GórnRozm E3, L4v, M, M2; KochProp 12; KochWr 32; ActReg 4v, 12, 14; OrzJan 79; SarnStat 106, 136, 482, 483, 493 [2 r.] (24); VotSzl B, E4. [Ponadto w połączeniach szeregowych 142 r.; w przeciwstawieniach 8 r.; w połączeniach niewspółrzędnych lub w różnych członach zdania złożonego 25 r.].

»tak ziemstwo, jako miasto« (1): Ktorego theż czuyna praca [...] około pilney rády w rozmnożeniu Spráwiedliwoſći świętey/ y poſtánowieniu rządu dobrego/ ták w Ziemſtwie iáko w Mieſćiech/ byłá záwżdy/ á teraz tym więcey ieſth wſzytkim Polakom iáko Słońce świetna. GroicPorz A4v.

Wyrażenia przyimkowe: »[ktoś] z miasta« = mieszczanin (1): w każdym tym rozdzieleniu, aby byli i duchowni i Panowie Rady i szlachta i z miasta Diar 95.

»za miasto« = extra civitatem PolAnt; foras civitatem Vulg (4): BibRadz Lev 14/53, Tob 10/7; BielKron 37; wyſzedſzy poſzliſmy á wſzyścy nas prowádźili z żonámi y z dźiatkámi áż zá miáſto WujNT Act 21/5.

W przen (21): RejAp 93 [2 r.], 149 [2 r.],155, Ff3v; Ná táki [naród] ſię vdał Kaim/ z ſwoim potomſtwem: y poſzło zniego miáſto/ ábo rzecż poſpolita świecka/ y kroleſtwo ſzátáńſkie. SkarŻyw 268; Ale świát wſzyſtek Miáſtem ieſt mądremu Widzeniu twemu. KochTr 16; Bábilonia ieſt miáſto dyabelſkie/ to ieſt wſzytek zbor niewiernych á niezbożnych ludzi WujNT 872, 21, 877.

W połączeniu z nazwą miasta (2): Zbior záſię niewiernych/ oto ſłyſzyſz iż Pan zowie miáſtem Sodomy á Egiptu. RejAp 92v; Miáſto wielkie Bábilonia znáczy zbor ábo zgromádzenie ludzi potępionych WujNT 875.

Zwroty: »miasto zapalić« (1): oto ſłyſzyſz iż ćiſz krolowie ktorzy ſie z nią [bestyją] byli zbuntowáli y iedney myſli vżywáli/ y przećiwko Báránkowi kwoli iey byli powſtáli/ ſámiſz ią pothym pocżną w nienawiśći mieć/ ták iż ią odrą/ obnáżą/ y ſpuſtoſzą/ y miáſto iey rozſzárpáią/ y náoſtátek ogniem zápalą. RejAp 146.

»miasto zburzyć« (1): ták Pan Bog chcąc miáſto ſzatańſkie báłwochwálſtwo y ślepotę pogáńſką zburzyć [...]: poſłał naprzod vfiec męcżeńſki SkarŻyw [407].

Wyrażenia: »miasto Boga« (1): Aleśćie przyſzli do gory Syon/ y do miáſtá Bogá [civitaiem Dei] żywego/ do Ieruzáłem [!] niebieſkiego/ y do zgromádzenia niezliczonych Aniołow. BibRadz Hebr 12/22.

»miasto Chrystusowe« (1): A zátym/ żeby ſię wyprowádźili z tego Iudaſzowego grodu/ z tego Lichogrodu [kalka z πονηρόπολιςmiasto, gdzie mieszkali złoczyńcy’]/ (ſercem y obycżáymi/ á nie nogámi) do miáſtá Chriſtuſowego ábo Dobrogrodu KlonWor ded **4.

»mocne miasto« (1): Nie niedbayćie rycerſtwo ſláchetne ná tho/ iż Othoman trochę muru obálił około nas/ áleć ſercá náſzego nam zá tho nieobáli/ toć ieſt namocnieyſze miáſto/ gdzie zgodliwą myſlą wſzytcy ſobie pomogą BielKron 249v.

»miasto święte« (1): A iáko cudnoſcią y wdzyęcżnoſcią przechodziłá ine dzyewki [Panna Maryja]/ ták y náuką/ cnotą/ y ſwiątobliwoſcią. Przeto miáſtu ſwoiemu ſwiętemu dom ku mieſzkániu ſynowi ſwemu w iey przybytku obrał. BielKron 136v.

»upadek miasta« (1): A iákoż tedy wyniść mamy z vpadku tego miáſtá przerzecżonego/ ták od Páná obiecánego/ będąc roſproſzeni po rozmáitych kráinach ſwiátá thego? RejPos 260v.

»miasto wielkie« [szyk 1 : 1] (2): A wielkie to miáſto/ bo po wſzytkim ſwiátu roſypáne ieſt/ gdyż thu Pan wſpomináć racży rozmáithe ludzi / narody/ ięzyki/ y pogány. RejAp 92v; WujNT 875.

Przen (127):
a) O społeczności wiernych żyjących i zmarłych; też o Kościele (69): OpecŻyw 69; WróbŻołt kk8; CHwalebny boze [...] racz vtwierdzic ſerca naſſe abychmyſie nigdy nieobłądzili od onego zebranego miaſta: do ktorego ſie ciſną wiedynoſci wiary wſſyſoy przełozeni y krolowie tego ſwiata RejPs 72; KromRozm III G4v, G5; s tych dwu ſynow Adámowych/ ty dwoie mieſcie pocżątek napirwey wzyęły/ zyemſkie y niebieſkie (marg) Dwoie miáſto. (‒) BielKron 3, L111; Tu iuż ſłyſzymy co Apoſtoł powieda/ iż po tyſiącu lat [...] od w niebo wſtąpienia Páńſkiego/ iż ma być rozwiązan ſzáthan/ [...] áby zwodził ludzi po wſzytkich kąciech ſwiátá tego/ á iżby ie zwodził ná walki á ná burdy przećiwko zebrániu ſwiętych Páńſkich/ y przećiwko miáſtu vmiłowánemu od niego. RejAp [169]v, 170; WujJud 131; Potym ze ſię to znácżnie pokazáło że pod podobieńſtwem tylko oney gory y miáſtá/ duchowne miáſto i gorę wyſtáwia/ to ieſt ludzi zgodnie z ſobą w iedney wierze y wyznániu mieſzkáiących CzechRozm 120v; SkarJedn 10; Iákie miáſto ieſt kośćioł Boży/ y co w nim zá ſtany y ſąśiedztwo. SkarKaz 633, 633b [4 r.], 634a [5 r.], b [3 r.], 636a.

miasto czego (1): Cżtery ſtany w mieśćie kośćiołá świętego. SkarKaz 633b marg.

miasto czyje [w tym: G sb i pron (11), ai poss (9)] (20): Yáko y Ezáiaſz dawno o tym prorokował/ imyenim boſkim ku koſcyołowi ták mowyąc. [...] Pothym będźyeſz názwan myáſtem ſpráwyedliwego/ myáſtem wyernym. KromRozm III G4v, G5; Pothym będzieſz názwano miáſtem ſpráwiedliwego Leop Is 1/26; RejAp 170, 170v, 171; A Hieruzálem co ieſt innego/ iedno miáſto y kośćioł Chryſtuſow powſzechny SkarJedn 10. Cf »miasto Boga«.

W połączeniu z nazwą miasta Jeruzalem [w tym: miasto, ktore jest nazwane (1); przy przypadku zależnym nazwa obca w N (być może nieodmiennie) (7), nazwa w przypadku zależnym (2); miasto + nazwa (9), nazwa + miasto (2)] (11): Oto maſz wykład koſciołá tego/ gdzie mowi Pan: Iż włożę nań imię miáſtá nowego Ieruzalem RejAp 41, 40v, 181v; BudNT Apoc 3/12; NiemObr 112; WujNT Hebr 12/22, s. 838, Apoc 3/12, s. 877; SkarKaz 633a [2 r.].

W charakterystycznych połączeniach: do miasta cisnąć się, przysta(wa)ć (3); obłądzić się od miasta; deptać miasto, ucisnąć; miasto duchowne (2), niebieskie (3), umiłowane (miłe) (7), wdzięczne (2), wierne (2), zebrane, zgodne, ziemskie; imię miasta (5), mieszczanin, stan (2), uciśnienie; skupienie się do miasta.

Zwroty: »miasto budować« (1): To miáſto buduie ſam Bog iáko záślubił/ w ktorym iedny k drugim ſpáia/ á w iedność Ducha odradza ArtKanc K11v.

»w mieście mieszkać« (1): Obáczmy iuż co zá pomocy y poſługi ty ſtany [tj. wierni żywi, anioły, dusze w niebie i w czyśćcu] ſobie ſpolnie czynią: w iednym mieśćie y ſąśiedztwie/ y w zgodźie y w miłośći z ſobą mieſzkáiąc. SkarKaz 634b.

»ostąpić [= otoczyć] miasto« (1): A wyſtąpili thedy ſą ná ſzyrokość ziemie/ áby oſtąpili woyſká ſwiętych y miáſto ono vmiłowáne. RejAp 169v.

Wyrażenia: »miasto Boga, boże, pańskie« = civitas Dei PolAnt, Vulg (6 : 5 : 2): LubPs S2v; Miáſto miłe Páńſkie koſcioł iego. RejAp 170 marg, 40v, 181v, Ee2; BudNT Apoc 3/12; Ci ſię zwáli ſynmi Bożymi [...] miáſtem Bożem/ y kośćiołem iego. SkarŻyw 268, 206; NiemObr 112; WujNT Hebr 12/22, s. 838, Apoc 3/12, s. 877.

»miasto murem obtoczone« (1): Sámo to ieſt miáſto [kośćioł] murem mocnym/ obtocżone/ y wſzelákimi do boiu duchownego potrzebámi y żywnośćią opátrzone SkarJedn 2.

»miasto obronne« (1): Tákowe ſlugi kośćiołá Swiętego/ tzáſem Duch Swięty zowie [...] Proboſztzámi ſprawiedliwośći/ [...] áby miáſtem obronnym/ filarmi żeláznymi y mury miedziánymi/ ná wſzyſtkiey ziemi/ byli poſtánowionymi KrowObr 5v.

»miasto święte« [szyk 5 :1] (6): Toć yeſt zbor álbo koſcyoł boga żywego [...]. Toć yeſt ono śwyęte myáſto nowe zſtępuyące z nyebá od bogá KromRozm II t; Swięty ma być koſcyoł. [...] Dla tego ij też Yan S. w obyáwyenyu zowye myáſtem ſwyętym. KromRozm III C6v; RejAp 90, 181v; WujJud 119v; SkarJedn 87.

»miasto wielkie« (2): A ták to miáſto wielkie/ to ieſt Koſcioł Páńſki/ nielza iedno muśi być ná troie rozerwano RejAp 139, 139.

»miasto [gdzie] założone« (1): Lácno powiáda/ tobie poznác y obacżyć miáſto ná gorze záłożone [...]. Bo kośćioł ieſt Kátolicki SkarJedn 16.

»miasto złupione« (1): Iuż on [Antychryst] wſzyſtko odmienił/ iedno Imię zoſtáwił/ Kośćiołem go miánuie/ gdyż on w nim wſzyſtko pſuie: Iuż tho Miáſto złupione/ będąc przed tym poważne/ vcżynił ie płácżliwe ArtKanc K9v.

Zestawienie: »O mieście Bożym« = przekład tytułu dzieła św. AugustynaDe civitate Dei” (dzisiejszy tytuł przekładu: O państwie Bożym) (3): RejPosWiecz2 91 marg, 95v marg; od tego brzemieniá ktore teraz nośi/ ćiáło wyzwolone będźie/ y bárzo chybkie [...]: iáko S. Auguſtin w Kśięgách o Mieście Bożym/ y Hieronym ná Ezáiaſzá Proroká piſąc/ iáwnie pokazáli. KuczbKat 95.
b) O królestwie niebieskim (49): RejPs 191 [2 r.]; Braná też żadna inſza nie może być miánowána ktorąbyſmy do thego miáſtá wniść mieli/ iedno on [Jezus Chrystus] ieſt fortá/ on ieſt wrotá/ on ieſt drogá RejAp 181v; To thák właſnie mamy rozumieć iż to miáſto káżdemu narodowi s káżdey cżęśći ſwiátá ieſt wolnie otworzone RejAp 182v, 181v [2 r.], 182v, 184 [2 r.], 184v, 193; RejPos 237; LatHar 184, 601; WujNT Hebr 11/10, 16, Apoc 22 arg [2 r.]; Ieſliż tedy ſąchmy pielgrzymy/ y do onego miáſtá ćiągniemy/ gdźie P. Bog náſz mieſzka y tám okázuie chwałę ſwoię. WysKaz 5, 11, 13. [Cf c) KuczbKat 80.]

W połączeniu z nazwą miasta (4): RejPs 172; Rácż weyźrzeć łáſkáwym okiem/ miłośierdźia twego/ ná mię grzeſznego cżłowieká/ [...] niebieſkiego onego miáſtá twego duchownego Bethleem/ wiárą/ y vcżynkámi dobremi iákożkolwiek ſzukáiącego. LatHar 239, 595, 600.

W charakterystycznych połączeniach: miasta oczekawać, szukać; brać się do miasta, ciągnąć, domieścić, przyść (wniść, wchodzić) (8), przywieść, wleźć; miasto zgotować; miasto otworzone, przeźrozyste, ucieszne, wdzięczne, wysokie; spokojność miasta; dcprowadzony do miasta, przystęp (2).

Zwrot: »zbudować miasto« (1): GDyzes raczył zbudować ſobie miaſto niebieskie ſwoie [...] racz nad nami roſſerzyc tak ſwięte miłoſierdzie ſwoie RejPs 217.
Wyrażenia: »fundamenty miasta« (1): ktorzy nam mieli záłożyć ty fundámenty tego miáſtá náſzego w ktorym mamy vżywáć w dziwnych roſkoſzach żywotá ſwego wiecżnego. RejAp [183]v.

»mury miasta« (1): A iż tu dáley Ian ſwięty wypiſuie drogość kámienia s ktorego ſą ty fundámenty záłożone pod tymi mury thego miáſtá Páńſkiego/ to ieft Zbioru wiernych iego w oſiádłośći wiecżney iego oſádzonego/ toć nam znácży drogość zbáwienia náſzego RejAp [183]v.

»miasto niebieskie« [szyk 4 : 2] (6): RejPs 172, 217; O Nabłogoſłáwieńſze mieſzkánie nawyżſzego miáſtá niebieſkiego Hieruzálem LatHar 595, 239, 595, 600.

»miasto pańskie, Pana naszego« (1 : 1): A toć ieft to miáſto wdzięcżne Páná náſzego/ á toć ſą oni wybráni mieſzcżánie iego/ kthorzy wchodzą tymi branámi przez Pátriárchy y Proroki otworzonemi RejAp 182v, [183]v.

»miasto święte« = civitas sancta PolAnt, Vulg [szyk 17 : 4] (21): RejPs 138v, 172; To yeft yedyna oblubyenicá oblubyeńcá onego/ [...] o ktorey też Sálomon ſpyewał w pyenyu pyenya: á myáſto ſwyęte/ Hyeruzálem nowe/ ktore Yan S. w obyáwyenyu widźyał/ z ſtęmpuyące z nyebá KromRozm III E6; Leop AAA2; BibRadz Apoc 22/19; RejAp 89v, 175v [2 r.], 181v, [183]v, 184v, 193v, 195v; Y miáſto święte deptáć będą mieśięcy cżterdzieśći dwá. BudNT Apoc 11/2; CzechEp 126; O iáko wielkie rzecży o tobie powiedźiano y nápiſano/ święte niebieſkie miáſto Hieruzálem. (marg) Wzdychánie do niebieſkiey chwały. (‒) LatHar 600; WujNT Apoc 11/2, 21/2, 10, 22/19, Zzzzz2v.

»założone miasto« (1): oczem tu ani właſnie rozumiec ani przyemnie zaſlugowac mozemy: az gdy nas raczyſz domieſcic do onego załozonego miaſta ku wieczney chwale twoiey RejPs 129.

c) O świecie; o życiu i dobrach doczesnych (8): BibRadz Hebr 13/14; RejAp 127; RejPos 241v; á iż mieſzćżánie ktorzy w nim [kościele] mieſzkáią/ niemáią tu miaſtá trwáłego/ ále przyſzłego ſzukáią. KuczbKat 80; RejZwierc 168v; WujNT Hebr 13/14.

W charakterystycznych połączeniach: miasto wykorzenić; miasto mieszkające, trwające (trwałe) (3).

Zwroty: »miasto spalić; miasto zapalone« (1; 1): Słuchayże nákoniec iáki ieft tobie dekret wydany [...]/ iż miáſto twoie zápalone być ma/ to ieft/ thá nędzna oſiádłość á nábycie twoie/ w niwecż fie obroćić ma RejPos 240. 240v.

»miasto zniszczyć« (1): ſłuchay iáką zapłátę tákiemu káżdemu opowiedáć racży/ miáſto iego/ to ieſt/ wſzytki máiętnośći á ono márne nábycie iego zniſzcżyć wywroćić/ z gruntu wykorzenić/ á práwie iáko ogniem ſpálić obiecał RejPos 240v.

d) Wyrażenie: »głowne miasto« = to, co najważniejsze, tu: podstawowa nauka (1): Ztądże też Philo powiedźiał/ Iż Geometria ieft główne miáſto wſzytkich Náuk. GrzepGeom A3v.
a. Dzielnica, część miasta (16): dzieli ie [Frankfurt] rzeká ná dwoię álbo ná dwie mieſce. BielKron 289v, 235.

W połączeniu z nazwą miasta [w tym: miasto ... wezwane (1); zawsze: miasto + nazwa] (4): BielKron 69v marg, 182v, 189v; AEnea, Miáſto po tym Ianiculum, Wezwáne. Mącz 4b.

Zwroty: »ubieżeć miasto« (1): Tegoż roku Mauryc obległ Mágdeburg mieſiącá Liſtopadá/ tám w nocy v bieżał nowe miáſtho BielKron 235.

»wydać miasto« (1): Ornán wydał miáſto nizſze Ieruzálem. BielKron 69v marg.

»wziąć miasto« (1): BielKron 69v cf »miasto niższe«.

»zapalić miasto« (2): Pothym ſámi Mágdeburcżánie drugie miáſto zápalili/ kthore zową Sudeburg BielKron 235,233v.

Wyrażenie: »miasto niższe« (2): A gdy thám Dawid leżał z woyſkiem ſwoim/ wzyął miáſto nizſze przez wydánie Ornán Iebuzá BielKron 69v, 69v marg.
Zestawienia: n-loc »Nowe Miasto« (2): BielKron 235; A iż Ratuſz ná ſtárym mieśćie w Liwie zgorzał/ áby ná nowym mieśćie w Ratuſzu odpráwowáné były [roki]/ pozwalamy SarnStat 739.

»rada miasta« (1): Zá tymi Krol Máximilian ſam tylko pod podniebienim ſzedł/ ktore podniebienie rádá miáſtá ſtárego w Prádze nieſli. BielKron 328v.

n-loc »Stare Miasto« [szyk 4 : 1] (5): Ia N. slyvbuya, ſſwam czeſcz ſſwam wyara ze ſſya mąm sthawycz wthorvnyv wſtharim myeſczye na rathuſzu MetrKor 34/268, 37/2v; BielKron 328v; SarnStat 739 [2 r.].

b. W Starym Testamencie garnizon wojskowy wraz z magazynami broni itp.; urbs quadrigarum Vulg, PolAnt; civitas equitum Vulg; urbs equitum PolAnt (9): BibRadz I 238d marg; A wſſyſtkie miáſtecżká kthore kniemu przyſluſzáły/ á beły bez muru/ obmurował: ták że y miáſtecżká wozom/ y miáſtá iezdzcom y co mu ſie kolwie lubiło budowáć w Ieruzálem Leop 3.Reg 9/19, 2.Par 1/14; Y zebrał Solomon wozy y iezdne á miał tyſiąc y cżterzy ſtá wozow/ y dwánaśćie tyſięcy iezdnych/ ktorych iednę cżęść miał w miáſtach kędy wozy chowano/ á drugą cżęść zoſtáwił przy ſobie w Ieruſzalemie. BudBib 2.Par 1/14.
Zwroty: »miasta pobudować« = urbes aedificare PolAnt [szyk 3 : 1] (4): y wſzytki miáſtá kędy były wozy/ y miáſthá gdźie też byli iezdni/ y wſzythko co ſię podobáło Sálomonowi/ tho pobudował w Ieruzálem BibRadz 2.Par 8/6, 2.Par 8/4, 6.

»zborzyć miasto« (1): y zborzył Hyion/ Dan/ y Awelmaim/ y wſzytki miáſtá obronne [percusserunt ... omnes thesauros urbium] w Neftalem. BudBib 2.Par 16/4.

Wyrażenia: »miasto mocne« (1): Bálááth też y wfzytki miáſtá mocne [urbes thesaurorum] ktore iego były/ [...] pobudował w Ieruzálem BibRadz 2.Par 8/6.

»miasto obronne« = urbs thesaurorum, thesaurus urbium PolAnt (2): Pobudował też Tádmor ná puſzczy/ y wſzytki miáſtá obronne (marg) Abo miáſtá kędy chowano ſpiżę y przypráwy woienne. (‒) ktore pobudował w Emáth. BibRadz 2.Par 8/4; BudBib 2.Par 16/4.

c. Obywatelstwo miasta (1): A przyſtąpiwſzy Hetman/ rzekł mu: Powiedz mi ieſliś ty ieſt Rzymiánin? A on rzekł: Ták ieſt. Y odpowiedźiał Hetman: Iam zá wielką fummę tego miáſtá doſtał [civilitatem hanc consecutus sum]. WujNT Act 22/28.
d. Wizerunek miasta; tu potrawa tak uformowana i dekoracje teatralne (5): RejZwierz [35]; Panię iedno Rzymſkie [...] dał tám vcżynić z opłátkow álbo z márce panow miáſto ná podobieńſtwo miáſtá onego Kártágińſkiego. RejZwierc 60v; to miáſto málowáne Lwowem Niechay będzie. CiekPotr 3.

W połączeniu z przymiotnikiem od nazwy miasta (1): POd Kártágińſkim miáſtem / pánię zacne Rzymſkie/ Vcżynił zá potráwę miáſto Kártágińſkie. RejZwierz [35].

Zwrot: »miasto wojować« (1): On niech miáſtá woiuie/ co pocżynił s chlebá. RejZwierz [35].
3. n-loc (27):
Zestawienia: »Cesarskie Miasto« = Carogród, dziś Istambuł (2): y to im záwżdy w głowie tkwiáło/ iż tám ma być głowá duchowieńſtwá gdzie ſię przenioſłá głowá świeckiego pánowánia Rzymſkiego/ to ieſt w Cárogrodzie: ktory wielkim y Ceſarfkim miáſtem y nowym Rzymem zwany był. SkarJedn 174, 168.

»Miasto Cesarskie« = Cezarea, tu: Filipowa (1): GDy przyſzedł Pan Iezus do miáſthá Ceſárſkiego kthore zwano Filipowym/ pythał zwolennikow ſwoich RejPos 299v.

»Nowe Miasto« = różne miejscowości w Polsce (14): ZapMaz VII G 1/385v; MetrKor 59/77v; LibMal 1543/69; Tegoż roku Káźimierz [...] zebrał lud wielki przećiw iemu z Litwy/ s Tátar/ y s Polſki [...]/ ćiągnął s tym ludem z nowego miáſtá przes Mſtow BielKron 395v, 388; Zálécenié Ianá Herbeſtá; z Nowégo miáſtá Ruſkiégo/ rodaká. BiałKat 361 marg, 361; StryjKron 692; y potym ie [artykuły] ná głównieyſze Seymy do Nowégo miáſtá/ y do Kołá/ y do Wárſzáwy iáko gdźie w któréy częśći korony nászéy ſtárádawny zwyczay ieſt/ znośili SarnStat 31, 123, 268, 299, 906, 930.

»Nowe Miasto« = Wiener Neustadt (6): Rychło potym wyiecháli zá Ceſárzem Krolowie do Nowego miáſtá BielKron 414v, 315, 414v; Occupował Mathiasz Krol Sląsko y Murawę nie wzruszała się Rzesza aco więcey ex membro Impery wziął y Wiedeń y nowe Miasto ActReg 5v, 7, 125.

»Nowe Miasto Korczyn« (2): Dan w Nówym Mieśćie Korczynie/ w Piątek blizſzy przed Niedźielą Głuchą/ Roku Páńſkiégo Tyśiącnégo/ cztéréchſetnégo/ śiedmdźieśiątégo czwartego. SarnStat 907, 1213.

»Stare Miasto« = Civitavecchia (1): Ia Ludwik Ceſarz/ dáię tobie błogofláwionemu Piotrowi Kxiążęćiu Apoſtolſkiemu [...] miáſto Rzym: y ze wſzyſtkim práwem/ y ze wſzyſtkimi ziemiámi/ Miáſty Porthy/ y Morſkiemi mieiſcámi Hetruryiſkiemi y tám w pośrzodku ziemie Stáre Miáſto/ Láznią Krolewſką: Witerbium/ Soánám KrowObr 31.

»Wilcze Miasto« (1): Lycopolis, Wilcze mięſo [lege: miasto]. Civitas AEgypti. Mącz 202a.

Synonimy: 1. miejsce, plac; 2. grod.

Cf DOSICHMIAST, DOTYCHMIAST, NATYCHMIAST, ODTYCHMIAST

MM