[zaloguj się]

ROZUM (3389) sb m

o jasne.

Fleksja
sg pl
N rozum rozumy
G rozumu, rozuma rozumów
D rozumowi, rozumu rozum(o)m, rozumum
A rozum rozumy
I rozumem rozumy, rozumami
L rozumie, rozumu rozumi(e)ch, rozumåch
V rozumie

sg N rozum (737).G rozumu (870), rozuma (1); -u : -a BierEz (11:1).D rozumowi (217), rozumu (4); -u RejKup; -owi : -u RejJóz (1:1), RejWiz (17:1), SkarŻyw (14:1).A rozum (594).I rozumem (591); -em (39), -ém (2), -ęm (1) MurzNT, -(e)m (549); -em : -ém GórnTroas (1:2).L rozumie (126), rozumu (1); -e : -u RejWiz (7:1).V rozumie (17).pl N rozumy (61).G rozumów (40); -ów (3), -(o)w (37).D rozum(o)m (18), rozumum (1); -(o)m : -um RejAp (2:1 BB5v). ◊ A rozumy (54).I rozumy (38), rozumami (3) SkarKaz (2), SkarKazSej. ◊ L rozumi(e)ch (15), rozumåch (1) Oczko.

stp, Cn notuje, Linde XVI (siedem z niżej notowanych przykładów) – XVIII w.

1. Zdolność myślenia, rozumowania, rozsądek, inteligencja, mądrość, zmysł moralny; ratio Murm, Mymer1, BartBydg, Mącz, Modrz, Calag, Calep, JanStat, JanPrzyw, Cn; intellectus Mymer1, BartBydg, Vulg, PolAnt, Mącz, Calep, JanStat, Cn; mens Vulg, PolAnt, Mącz, Modrz, Calep, JanStat, Cn; ingenium HistAl, Mącz, Modrz, Calep, Cn; intelligentia Vulg, PolAnt, Mącz, Calep, Cn; animus HistAl, Mącz, Calep, Cn; prudentia, sensus Vulg, PolAnt, Mącz, Modrz; scientia Mącz, Vulg; industria Mącz, Cn; spiritus PolAnt; acumen, captus, gnaritas, humanitas, indoles, iudicium, pectus, sagacitas, sententia, sollertia, subtilitas Mącz (3347): Boć nie trzebá ná twarz pátrzyć Ale rozum w mężu bacżyć BierEz E4v; Sámi ſobie rozum káżą/ Iż więc potym bez wſtydu łżą. BierEz Rv, D3v, E2v, E4v [2 r.], H3v, I2v, P4v; dár boſkiégo widzeniá/ przychodzi z wiary/ ktorym darem obdarzon będzie rozum/ gdy boga pozná OpecŻyw 187; podluk nyekthorych doctorow pannye maryey byla wlana ſzwyatloſzcz wrozum mądroſcy od boga yſz teſz byla mądrſzą nad wſzytko ſtworzenye czlouyecze PatKaz III 111; Murm 47; Mymer1 12v, 23, 34; KlerPow 4; BartBydg 10b, 75b, 128b; BielŻyw 85, 90, 92 [2 r.]; BielŻywGlab nlb 8, 14; Przeto oni [mężowie] boiąc ſie ſwey ſławy vtracić, aby białe głowy rozumem ich nie przechodziły chczącz wiele vmieć bronią im cżitania piſma głębokiego, chyba modlitw á paciorkow. GlabGad A2v; Cżemu głowa cżłowiecża nieprawie okrągła ale trochę podługowata. (–) Aby w niey tym ſnadniey mogły być rozdzielone trzy komorki potrzebne, pirwſza fantaſiey albo obacżenia á ta ieſt w cżele, wtora rozumu á ta ieſth we ſrzodku, trzecia pamięć á ta ieſt w tile. GlabGad B3; Przeto v kogo ieſt wielka á mięſiſta głowa znamionuie cżłowieka leniwego á złey complexiey ku rozumowi GlabGad B3v, A4, F4v, M3v, N5, N8, O5; á przełożyłeś mię iſćie rozumem nád nieprzyiaćioły memi RejPs 182v, 32v, 49; rozum z człowiekiem ſie rodzy RejRozpr K4; Dać mieſtcze rozumowi a pomniecz na cznotę RejJóz Fv marg, C4v, E8, G3v; RejRozm 399; Gdzie niebywa dobra wyara Zbladzy y w rozumie miara. RejKup e5v; A wydze częgo [!] nabroy Za gowno ten rozum ſtoy. RejKup m2, f5v, f8, x3v; KromRozm I N2; MurzHist B3; KromRozm II q4v; BielKom Av, A2v, B4, C5, C5v, D8, G; Abowyem nyechay nye rozumye ocyec z mátką áby mu ſie woł álbo źrzebyę yákye w oborze vrodziło. Ma wſpámyętáć iż cżłowyeká mu pan Bog dał/ podobnego w rozumye GliczKsiąż C7; nyechay ſie dádzą rodzicowye opátrzyć tą ſpráwą/ żeby więcey ſie ſtárali ſynom ſwym o rozum/ á wyęcey ich ſmyſly náukámi przyodzyewali niż cyáłá. GliczKsiąż F4; náucżycyele ſą by oycowye właſni/ á to nye cyał ále rozumu. GliczKsiąż N8v; wyęcey dziſia naydzye v młodego rozumu iż ták rzekę/ w pyęcye niż v drugyego ſtárego w mozgu. GliczKsiąż P4v, A3, E5, G6, M2, M7; Iáko ſie mamy cżynić vniżonemi w rozumye przed oblicżym Páńſkim. LubPs dd2 marg; Będę w gorzkośći duſze ſwey tu dziwne báśni ſtroił/ Bo mi ſie w tákiey trudnośći iuż y rozum zábroił LubPs hh6v; Rozum ku wierze nic nienależy. KrowObr Vu, 108v marg; Buyna myſl á wzgárdzenie nádętość á prożność/ A to wſzytko z rozumem wierz mi wielka rozność. RejWiz 6; Philozoph piſał o odmiennośći młodośći cżłowiecżey/ á o płochośći rozumu młodego RejWiz 32v; By ſiedzyał iáko Dzyęcioł nadobnie vpſtrzony/ A nie będzye rozumu/ porowna z Gáwrony. RejWiz 46v; Bo tey [Atenie] rownia ná ſwiecie w rozumie nie było RejWiz 96; ſtárością gdy iuż ciáło mdleie/ [...] Iuż ſmyſły vſtawáią co rozum znácżyły/ Iuż vſzy nie doſłyſzą/ ocży ſie záćmiły. Iuż właſnego rozſądku rozum mieć nie może RejWiz 119v, [A9], [1]v, 2 marg, 5, 8v [2 r.] (47); Dla tego myſli moie rozlicżne iedne po drugich przychodzą/ á rozum ná rożmáite ſtrony záchwytuią. Leop Iob 20/2, *B4v; vſzyć ſłucháią/ ſerce rozeznawa/ Potym rzecżam przyſtoynym rozum mieyſce dawa. RejZwierz 19; Gdyż ie [Zebrzydowskich] Bog dzyeląc rozum/ miał ná dobrey piecży. RejZwierz 56, bb2v, 48v, 49; OrzRozm D2v; Był też [Lucyjanus, który poznawał każdą z wiar, by wyszydzić] y Krześćiáninem ná krotki cżás/ dano mu imię ná krzcie Lucyus/ przeto potym mowił/ zmienili mi imię/ tákież chcieli y rozum. BielKron 156; co ieſt płatno zgromádzenie ludu wielkiego bez zgody/ bogáctwá bez rozumu BielKron 333v; wſzákże ácż ná walkę niefortunny był [Wasyl]/ ále rozumem wygrawał BielKron 429; ten [raj] od oblicżnośći ludzkiey ieſt zákryt y od rozumu/ iáko ſwięty Auguſtyn piſze. BielKron 466v, 21v, 28v, 81, 333v; Ciáłá z martwychwſthánie/ ieſt rozumowi potworą GrzegRóżn K3; Rozumći był przycżyną áby Kryſthus vkrzyżowany był Zydom zgorſzeniem/ á Grekom głupſtwem GrzegRóżn K3; A prżetoż podłożywſzy rozum słowu Bożemu wierzmy Pánu Bogu/ á nie przećiwko Bogu. GrzegRóżn K3, A2v, K2v, K3; KochSat B3v; KwiatKsiąż D2, E2v, I3; Dictamen, Obyczay/ Powód rozumu. Mącz 86c, 17a, 35b, 65a, 130b, 147a (12); SarnUzn E8v, G; SienLek 3v, 11v, 36v, 37v; RejAp AA6; więc ći vcżeni/ gdy oſobno mowią/ widzą ſie być bárzo mądrymi/ á ſkoro do kupy przydą/ tho on rozum niewiem gdzie zginie/ bo z ich rády/ nic dobrego nie wychodzi GórnDworz G5; trudno tho człowiekowi przewieść ná ſobie/ áby drugiemu w rozumie/ miał puśćić przodek. GórnDworz M4v; drudzy ludzie/ máią to ſobie zá rzecż niepodobną/ áby w miłośći miał mieſcze rozum. GórnDworz Ll8, M6, Q7v, T3v, T8v, Bb7v (14); HistRzym 75v; RejPos 131v, 270v [2 r.], 337v; thák byſmy też rozumieli/ że onego świętego omyćia ieſt tháka moc/ iż ku poznániu prawdy niebieſkiey/ rozumowi świátłość przynośi. KuczbKat 145; Nieſtawayćie śie dźiećmi ná rozumie. KuczbKat 395; Abowiem to ſą przypadki do fortuny potrzebne/ do rozumu máło. RejZwierc 21v; á ty ſzpetne przymioty/ wziąwſzy ſobie Bogá á rozum ná pomoc/ záwżdy zwyciężyć może/ chybá iżby też thák dobrowolnie ſzáleć chciał. RejZwierc 155v; Z rozumu ſławá á s ſławy bacżenie/ Czo wſzytko ſpráwi roſtropne ćwicżenie. RejZwierc 214; Owa czokolwiek z rozumu pochodzi/ To cnotam miło złoſciam bárzo ſzkodzi. RejZwierc 214v; Rozumu więcey niżli mocy trzebá/ Z nieprzyiacielem RejZwierc 228v; Bych ia miał o wſzytkim myſlić/ A rozumem wſzytko ſkryſlić/ Snadźbych oſzálał bez cżáſu RejZwierc 232v, 15v [2 r.], 46v, 73v, 79, 120v (21); bo też ſzcżęśćie zá rozumem pochodźi BielSpr b3v; DOſyć ſie inſzy w Polſcże błazeńſtw nápiſáli/ Y koło nich rozumy domá vwikłáli. BielSpr c2, 45v; KochMon 26; MycPrz I A4v; BudNT 2.Petr 3/16; LAmpridus dla rozumu ſłynie iuż cżás długi PaprPan O2, G4v, N, O4, Pv, V; V tych też żadnego mieyſcá rozumowi być niemoże/ ktorzi chęćią pomſty pałáią. ModrzBaz 7; A ponieważ y rozum y ſámá ſpráwiedliwość potrzebuie tego/ áby tá poſpolita wſzytkiego Sármátſkiego páńſtwá rádá/ byłá dobrze wſzemi potrzebámi do odpráwowánia ſpraw y ſporow wſzytkich ludźi opátrzoná: tedyć [...] ModrzBaz 90v; O iáko lepiey nápiſal [!] Ariſtoteles: Nie cżłowiekowi pri dopuſzcżamy pánowáć/ ále rozumowi: to ieſt/ práwu przyrodzonemu/ á rozſądkowi ludźi mądrych do ſpraw potrzebnemu. ModrzBaz 101, 7, 26v, 29, 30, 80v, 143v; Rozum przeprzeſz/ ále vporu bezrozumnego nigdy. SkarJedn 297, 17, 179; KochOdpr A4v, B; Calag 512b; Ieſli z fortuną rozum ſye nie ſprzęże/ Tákiéyże śmierći co bydło podlęże. KochPs 74, 72; SkarŻyw 47, 59; Iáko to łácno/ piſáć ſye [= popisywać się] z rozumy/ Kiedy po woléy świát mamy/ á głowá Człowieku zdrowá. KochTr 15; Czáśie pożądnéy Oycze niepámięći/ W co áni rozum/ áni tráfią Swięći KochTr 17, 18, 25; NiemObr 143; Chćiawſzy ſię téż popiſáć zrozumem v niego/ Zá fráſzkę práwie ſtánie móy rozum przy iego. KochFr 50; y zdrowia niémam/ Y o rozumie tóż ná koniec mniémam. KochFr 75; POwiem/ choćia nie grzeczy zda ſię rozumowi/ Trudno wytrwáć o iednéy duſzy człowiekowi. Bo iedná ma być w ćiele/ á druga w kálécie KochFr 111; KochDz 108; O nędzni ludźie ſzaleni/ Przécz was rozum nie odmieni? KochMRot Bv; BielSjem 16; Po śmierći trudno rządźić: Tyś mógł oycze nie błądźić: Syn tylko worki zliczy/ W rozumie nie dźiedźiczy. KochPieś 28; Niechay oni [mądrzy] świát głową ſwoią przéwracáią [...]: Niech rozumem ſtánowią Rzeczypoſpolité/ Y wykłádáią Boſkié táiemnice ſkryté PudłFr [3], 16, 53; GórnRozm B3; ZawJeft 16; Calep 548a [2 r.], 895b; Rozum nie ták wiele należy w náuce/ iáko w experiencyey. GostGosp 2, 160; Phil I; Abowiém gdźiebyſmy rozum winowáć chćieli/ iż prze zeń wiele złégo ná świát przyſzło/ toćby lepiéy rozumu nie miéć/ niż miéć. GórnTroas 4; Wiém że rozumém trudno wielki ból kierowáć/ Bo niechce ón naymędrſzych wywodów przyimowáć GórnTroas 59, 4, 44; obyczáie z cnót pochodzą/ á rozum z náuk KochCn B3v; Nie przepłácona ieſt rzecz rozum/ choć będźie czáſem w ſłábym/ á w vłomnym ćiele KochPij C2v; Gdźie ty [Boże] nie rádźiſz/ tám rozum nie ſłynie GrabowSet I2v; Dotknął Dawid kroćiuchno dwu znácżnych pożytkow iego/ to ieſt oświecenia rozumu/ y zápalenia woley/ gdy ták mowił: W rozmyślániu moim/ ogień ſię rozżarzy. gdzie rozmyślánie do rozumu/ rozżarzenie do woley ſię śćiąga. LatHar 663, 380; Rozum/ Iż z niebá poſzedł od Bogá ſámego/ Ná kſztałt y podobieńſtwo będąc ſtworzon iego. KołakSzczęśl C4v, A4v, C4v; [Cnota mówi:] Ia w rozum ludźiom mienię zły zwycżay y prozny/ Iam właſny zdroy Káſtalſki iam Pallás: choć rozny Tituł mam RybGęśli C2v, D, Dv; Nápoły vmárłego [Luc 10/30].) Tym dáie znáć/ iż człowiek przez grzech pierworodny/ ná rozumie/ ná ſwobodzie/ y ná inſzych śiłách duſznych y ćieleſnych ćięſzko ieſt zrániony WujNT 237, 237, 2.Cor 10/5; Zydowie/ Turcy y heretycy iákie mákuły cnoty y poczćiwośći w zakonie ſwym máią/ y ſproſnośći ktorą ſię y rozum brzydźi: trudno krotko powiedźieć. SkarKaz 277a; Tá Abigáil mądrość ieſt/ y rozumu wzor SkarKaz 314a; Moc do ſłowá mamy: ále ſłowá ſámego/ y wnętrznych myśli z rozumu idących w dźiećińſtwie nie mamy SkarKaz 484b, 43a, 278b, 420a marg, 484b [3 r.], 485b; CzahTr C4; GosłCast 15, 53; PaxLiz B2v; rozum/ iáko duſzá praw wſzytkich/ rozſądek dobry czyni. SkarKazSej 698a, 661b, 662b, 684b, 694a, 695a marg; Ták náucżyłá roſtropna náturá Vrobić Sżkutę zmyślnego Mázurá/ Od ktorey rozum/ tym niedoſkonálſzy/ Im będźie dálſzy. KlonFlis E4v; Iedná drugą vcżyłá/ zwłaſzcżá ſtára młodą; Owa przed tą rozumem/ tá miáłá vrodą KlonWor 7; rozum człowiekowi potrzebnieyſzy niż ſkárby. SzarzRyt C3; [VLixes ſyn Laertha [...]. Ten dziwnych rozumow vżywał ná ſwiecie/ iego ſpráwą á chytroſcią Grecowie Troią wzięli BielKron 1551 10; Bo kto ſie chce rozumem dopchnąć do tego/ ſnádnie obacży/ iż trudno ſie mieli oni niebożątká podobáć pánu Bogu s chwałámi ſwoimi/ gdyż ſyná iego [...] przyiąć niechcieli. KomentHozeasz 51].

rozum czyj, czego [w tym: pron poss (380) – „swoj” (209), ai (187), G sb i pron (121), „swoj własny” (3)] (688): Ci co Ezopá ſłucháli/ Wſzyſcy mu ſie dziwowáli: Chwaląc iego rozum lity/ Y dowćip niepoſpolity. BierEz E2v, B2v, C3v, G2v, G4v, L3v; żádny cżlowiek niemá bytz ſwé wlaſné wolé/ ani ſwému rozumowi niemá barzo wierzitz OpecŻyw [34], 40; PatKaz II 39v; BielŻyw 94, 115, 140; GlabGad A2, L8v; Swiecza nogam moim ieſt ſlowo twoie miły panie/ á ſwiatłoſc ſcieſzkam moim. (koment) Nogam [Ps 118/105], to ieſt żądzam moim, ſcieſzkam, to ieſt rozumowi memu abych nie vpadł w grzech chodzącz w ciemnoſciach tego ſwiata. WróbŻołt pp, nn6v, oo6, oo8v; Valenty/ ktory bacżąc ſpoſob płći panieńskiey y też iey rozumu/ opuſciwſzy inſze dworne á głębokie wykłady telko tego ſie iął w ktorym zależy bogomyſlnoſc y pobudzenie ku nabożeńſtwu. WróbŻołtGlab A4; LibLeg 11/9v, 43; RejKup f5; HistAl A7, D5v; KromRozm I E; MurzHist K3, V; KromRozm II b, k2, p2, p3v; Nye iżeby człowyek yuż rozumem ſye ſwym obłędźić/ áni wolą vſtępić/ á ták od bogá ſye odwroćić/ á ſpráwyedliwoſći nábytey záſye vtráćić nyemogł KromRozm III Bv, A7, A7v, C; BielKom C4; GliczKsiąż I2v; LubPs H3, V6, Y5v, bb4, ff4; GroicPorzRej C4; Chceſz wſzyſtkę roſtropność twoię ile rozum twoy nieſie/ Boſkiemu piſmu/ y wyrozumieniu poddáć? KrowObr 127; rzetzeſz ták ſię zda twoiemu rozumowi/ to ieſt iáko Duch Swięty mowi ſzaleńſtwu. KrowObr 200, C2v, 15; [rzekł młodzieniec:] A twoy rozum vrodá to tobie ſpráwiłá/ Iż cie [Parys] był miedzy wſzemi napięknieyſzą obrał [...]. Rzekłá Pállás/ nie mnieć to onego iábłuſzká Było dano RejWiz 85v; Bo co tho ieſt zá ſławá tákyego rozumu/ Ktory ſkutku nie bacży iedno pátrzy ſzumu. [...] Bo ieſli dla tytułow álbo dla pożytkow/ Vżywałbyś nád cnotę w ſwym rozumu zbytkow Iużeś ſie náſłuchał co thy tytuły broią RejWiz 91v, 8, 89, 114, 119, 130 (11); Leop *A3v, Luc 10/27, Philipp 4/7; RejZwierz 120v; Skąd znáć iż Bog nie záraz iednego czáſu vczynił ſwiátá/ ále go dokończył w ſzesći dnioch/ áby w ſpráwách ſwoich vfolgował rozumowi náſzemu. BibRadz I 2a marg, I 2a marg, 123c marg, 4.Esdr 12/3, Iudith 8/10, Eccli 39/11; OrzRozm B4v, P3v; y był w tym miáſtecżku vbogi mądry/ ktorego ſpráwą było ono miáſtecżko od oblężenia wybáwione/ á żadny ná iego dobrodzyeyſtwo nie wſpominał. Stądże wyznawam być/ iż mądrość moc przewyzſza/ á vbogiego rozum wzgárdzony/ áni iego mowy ſłucháią. BielKron 81v; Drudzy piſzą áby ſwoy rozum nieśmiertelnym vcżynili. BielKron 334, 9v, 17, 26, 54v, 76v (15); Za fraſzkę ten waſz rozum ſtanie na ulicy KochSat A4; Mącz 210b, 382b; Prot A2v; SarnUzn G4; á ták wierz y rozumiey/ iáko nabliżey możeſz ſie przyſtoſowáć z rozumem ſwoim ku prawdzie Páńſkiey RejAp 3v, BB5v, 43v, 49v, 51v, 53v, 68; ktore áffekty/ kiedy by do końcá w cżłowiecże zgáſły/ rozum náſz muſiał by bárzo zemdleć GórnDworz Ff7v, Bv, C2, C2v, K5v, M4v (10); Pátrzayże tu dziwney ſpráwy tego wielmożnego Boſtwá. Pátrzayże tu/ iáko tu gwałt muśiſz vcżynić rozumowi ſwemu. RejPos 150v; áż do piekłá będą zniżone á potłocżony thy rozumy á ty omylne wynioſłośći wáſze. RejPos 288, 7v, 63, 63v, 88 [2 r.], 112v (26); Spráwy Bożé od nas iáko dálekie/ ták y ſkryte ſą: nierozumu náſzego ále wedle powieśći páná Chryſtuſowéy obiáwienia Bożego potrzebuią. BiałKat 71; rzecz pewna muśi być/ że w chlebie obyczáiem od náſzégo rozumu táiemnym/ właſną bytność/ [...] Apoſtołóm dawał. BiałKat 268v, 26; HistLan F2, F4v; KuczbKat 55, 100, 265, 395; Iáko mu [Józefowi] on pan potim widząc rozum á dziwną roſtropność iego/ porucżył mu dom ſwoy/ y wſzytko ſzáfárſtwo máiętnośći ſwoich. RejZwierc [203]; Głośna ieſt wſzędy ſławá rozumu twoiego [Mikołaju Reju]/ Iák v ſtanu wielkiego ták też v niſzſzego. RejZwierc 266, A4v, 5v, 172; RejZwiercPodw 183v; BielSpr b3v; ták wy też wzgárdźiwſzy Kośćioł y Kápłaná/ ſámi ſobie y lekkomyślnym rozumom ſwym wſzyſtko przywłaſzcżaćie WujJud 9v, a6, 4v, 45, 127v, 259v; RejPosWstaw 44; żeby ſie vcżeń Chriſtuſow roſtal y pożegnał/ z ſwoim właſnym rozumem y rozſądkiem CzechRozm 227, 101, 137, 226; PaprPan Y2v, Cc3v, Ee3; ieſli ſię tego więcey máią bać/ cżyli tego żáłowáć/ gdy wiela ludźi oſobne rozumy/ znieiákiey roſpácży/ ábo rádſzey z niedoſtátku potrzeb/ niſzcżeią. ModrzBaz 132v, 10v, 11v, [41], 52v, 133v; którému pytániu [ile należy jeść]/ trudna to/ vczynić doſyć/ ten ſam/ y rozum iego/ niech w to potrefuie Oczko 24v, 1v, 2v, 5v, 9v; KochPs 4; Cżemu cżyiey śmierći żáłuiem: [...] ktorego dla tego podobno Pan Bog z tąd bierze/ áby złość nie zmieniłá rozumu iego SkarŻyw 196, 58, 183, 203, 369, 479; KochTr 5, 11, 14; ktorży na tim imieniu chcąc mieſzkać budować, kopać, ſą się prżed prawem naſzym zezwolili, wedlug ich nailiepsżych prac y rozumow, ku pożytkowi swemu liepsżemu ZapKościer 1580/10v; CzechEp 134, 151, 325; chćiał pan Bog boſtwo ſwoie/ przed rozumy náſzymi ták zákryć/ żebyſmy nie mędrowáli o nim więcey niż potrzebá NiemObr 143, 142, 143 [2 r.]; Telefów rozum chwalę/ y przytym zoſtánę/ Bo ten czym był poſtrzelon/ tymże goił ranę. KochFr 109; MIłoſnicy mądrosći ták nam powiedáią/ Ze niemowné źwiérzętá rozumu niemáią. Lecz koźieł táką ſztukę niedawno wypráwił/ Ze ná wſzyſtek świát znácznie rozum ſwóy obiáwił. KochFr 124, 50; KochMarsz 154; KochPieś 25; KochTarn 74; GórnRozm B3; ZawJeft 34; bo iż nie ieſt nietylko v nas ále w káżdym narodźie nikt ták ſproſny áni ná rozum ſwoy niedbáły/ coby [...] kśiąg á piſmá miedzy ſprzętem á ochędoſtwem domowym mieć rádniey niż cżego inſzego nie wolał GostGospSieb +2; GórnTroas 42; á w tym náſzym vtrapieniu/ niech ſie z tym rozumem ſwoim niewydawáią. OrzJan 71; LatHar 380, 532; Wſzákże nie idzie zá tym/ żeby duchowny człowiek/ y z náuką y z rozumem ſwym/ nie miał być poddány kośćiołowi y przełożonym iego: gdyż y Páweł ś. náukę ſwą/ [...] poddał rozſądkowi inſzych Apoſtołow. WujNT 582, Luc 2/47, s. 546, 1.Cor 14/14; WitosłLut A6 [2 r.]; PowodPr 61; Acz wiárę nam Pan Bog dáie do rzeczy duchownych/ ktora ieſt w duchowieńſtwie rozumem náſzym/ y bez niey bylibyſmy iáko ći co ſię głupimi z nátury rodzą SkarKaz 45b; Ci ludźie z rozumem ſwoim do táiemnic Bożych idą/ y przeto ślepemi y głupiemi zoſtáią. SkarKaz 205a, 42b, 160a, 209b, 276b [2 r.], 313b, 419b, 485a [2 r.]; CiekPotr 35; Armatá by nawiętſza ſámá iuż vchronić. Strudná ma ieſt to zdánie rozumu moiego CzahTr H2v; GosłCast 15; RZecż to ieſt bárzo trudna/ ná lichy rozum moy. PaxLiz C; Zacna rzecz ieſt mieć rozum pełny wiádomośćią hiſtoryi. Bo hiſtorya ieſt mądrość w kupę złożona/ y rozum ludźi wiela w iedno zebrány. SkarKazSej 662b, 658a, 660a, 672b, 673a, 684a, 687a, 691b. Cf Frazy; Zwroty; »anjelski rozum«, »dziecinny rozum«, »rozum ludzki«, »rozum niewieści«, »rozum rozumnych«; Wyrażenia przyimkowe.

G w funkcji przydawki lub orzecznika: [kto, co] (jest a. bywa) [jakiego] rozumu (164): iż ludzie ſubtilnego ciała, ſprawnieyſzego bywaią rozumu nad inſze GlabGad A2; Grzbiet ſubtilny, rowny, więcey ſuchy niżli chudy vkazuie też ſubtilnego przyrodzenia y rozumu, ktory nie może wiele cirpieć prace ani cięſzkoſci GlabGad P5, N2v, N6v, O6v, P4v; GliczKsiąż D5v, E3, H5; OrzList e4v; ieſt tám [w Trydencie] dźiś Rádá o wſzytkich Páńſtwách/ y Kroleſtwách Krześćijáńſkich: nie pytáią tám ktoregoś ty ieſt rodu álbo Herbu/ ále ktoregoś ty ieſt rozumu OrzRozm P3; BielKron 49, 141v, 180v; Expertae industriae homo, Człowiek doſwiádczonego rozumu. Mącz 279a; SienLek 95; GórnDworz Kk6v; Oczko 34; ReszPrz 61; WujNT 2.Tim 3/8; [ArgWykład 39/150]. Cf »być rozumu błędnego«, »[kto] ćwiczonego rozumu«, »[kto] bywa rozumu oświeconego«; Wyrażenia.

W połączeniu z przymiotnikiem dzierżawczym od nazwy własnej – ‘taki, jak...’ (7): Ten [król Szczepan] po śmierći Lázárzá ſwiekra ſwoiego nie thylko małżonkę ále y kſięſtwo Raſćiyſkie otrzymał/ Tureckim rozumem zákrawáiąc. BielKron 275; ReszPrz 100; A dánie Duchá ś. tym ktorzy nas rządzą/ pewnym ieſt dowodem/ iż pobłądźić nigdy około náuki/ máiąc táki Chryſtuſow rozum y mądrość y tákiego miſtrzá/ nie mogą. SkarKaz 206b; Przezacni Pánowie/ [...] nie czyńćie málowánego krolá/ iáko w Wenecyey. bo Weneckich rozumow nie maćie SkarKazSej 695b; [OtwinPis 160]. Cf »rozum Salomonowy«.

W połączeniach szeregowych (191): Iſch yego K.miloſcz ſnayąncz cznothą, roſvm, navką, sprawnoſcz y zaſlugą znamyenytha ſobye y rzeczy pospolythey, xyąndzą Raphala Leſchczinſkiego biſcupa przemiſkyego Yego natho Byſcvpſthwo ploczkye [...] namyenycz raczyl MetrKor 31/622, 31/621; KlerPow 2, 11; iżta ſlawna Korona kxiąg żadnych ięzykiem ſwym nie maiącz tak ſlawnym/ tak była ſirociała/ iż też inym obczym narodom prawie w poſmiech y w dziwowanie była/ acżkolwiek cznothą/ ſiłą/ ſprawą/ rozumem z inſzemi narody Krzeſcijańſkiemi niethelko zarownała/ ale theż przewyſſała FalZioł +2v; WOdka Bzowego kwiatu ieſt dobra tym ktorzi ſą wnątrz na moczach poruſzeni/ iako na rozumie/ na pamięci/ na bacżnoſci/ na mowie FalZioł II 4a; Dłon wypięta w roſciągnieniu thak iż ſie palce wſzpacżą wzgorę znamię ieſt dobrego rozumu obacżnoſci, ſwiebody, y przijaznego opczowania w towarzyſtwie GlabGad P2; Włoſi gęſte na ręce ale małe á ſubtilne/ ſą znamię oſtrego rozumu, dobrey pamięci, pilnoſzci, wſzakoż tam zazroſc przymieſzana. GlabGad P3, O3, O8; KlerWes Av; WróbŻołt C6; LibLeg 11/188; SeklKat N4, S2v; Dałes [mu, Panie]/ Stan/ Vrode/ zacznocs [!] Rozum/ Zdrowie/ Nawſſem/ baċnoſcz Panſtwa hoyne/ y pozytky RejKup aa4, bb5v; MurzHist A3; MurzNT 11; [Duch Święty] Ná czás przychodźi/ ná czás odchodźi: Co ſye wyſſſſey w onych zacnych/ vczonych/ y ſwyętych ludźyach [...]/ ktorych rozumy/ vſtá/ y pálce yáwnye duch S. ſpráwował/ dowodnye okazáło. KromRozm II ſ4, h3; Ludźye tu ná źyemi po vpádźye onym napráwy potrzebowáli. Abowim y rozumy y wole/ y wſſyſtkye wobec śiły ich duſſne y ćyeleſtne grzechem záráżony y zákáżony były KromRozm III A8v; BielKom B2v, E6; myałby ktho one [małe dzieci] prozno vcżyć/ zwłaſſcżá yeſſcże wtych młodych lecyech w ktorych nyemáſz żadney bácżnosći/ żadnego dobrego rozumu/ y żadnego poſtánowyenya. GliczKsiąż I5v; GroicPorz B; A gdy ktemu vrodá á z rozumem zdrowie/ Sąli więtſze roſkoſzy/ niechay káżdy powie. RejWiz 55v, 9v, 54v, 78v, 140v, 194v; [Bóg mówi do Mojżesza:] Otom wezwał imieniem właſnym Beſeleelá [...] y nápełniłem go duchem Bożym/ mądrośćią y rozumem/ y vmieniem we wſſelkiey ſpráwie/ ku wymyſleniu wſſyſtkiego co iedno kolwiek mogło by być z dowcipem vdziáłáno/ ze Złotá/ Srebrá/ Miedzi [...] Leop Ex 31/3; Będzieſz miłował Páná Bogá twego/ z zupełnego ſercá twego/ y ze wſzyſtkiey duſſe twoiey/ y ze wſſyſthkiego rozumu twego. Leop Matth 22/37, Ex 35/31, 3.Reg 7/14, Luc 10/27; Serce/ rozum ſtátecżność/ cżłowieká wielkiego/ To z nim [Marcinem Zborowskim, wojewodą poznańskim] práwie ták roſło/ od młodośći iego. RejZwierz 51; Abowiem vkaż mi kto/ k zacnemu ſtanowi/ Coby ieſzcże przykłádáć/ niechay káżdy powie. Bo vrodá/ kſtałt/ rozum/ cnotá/ obycżáie/ Wſzytko ſpełná RejZwierz 61v, 20, 48v, 53, 55v, 56v (12); Oświećił nas Pan Bog Kromerowym piorem/ zálećił nas obcym kráiom: ták że nas dźiś ludźie niemáią zá ſproſne y nie wyćwiczone [...]: ále nas kłádą między ludźmi wybornymi/ rozumy/ obyczáymi/ y náukámi w Kośćiele Bożym OrzRozm P4, Q2; ábowiem Rzymiánie będąc roſtropni/ więcey ſpráwą dobrą/ ſtałoſcią/ rozumem/ niż mocą bitew wygrawáli. BielKron 129, 21v, 41, 126, 176v, 304, 307v, 334v; Mącz 157b, c, 168d, 216a, 298c (10); OrzQuin Cv, R3v; SarnUzn B5, B6; RejAp 49v; iáko widuiemy drugie ludzi/ ktorzy nie zdádzą ſie/ áby byli porodzeni/ ále iż ie Bog ſwemi właſnemi rękomá w formie vlał/ y ozdobił/ rozumem/ wymową/ vrodą/ kſthałtem/ wdzięcżnoſcią/ y ſzcżęſciem do ludzi GórnDworz D2, B7, B8, D2v, D3v, E5v (9); RejPos 42v, 116, 126, 135v, 187v (20); BiałKat 176; pilnie bacżyć mamy iáko piſmo ten cżłonek [tj. serce] záleca/ okázuiąc go być gruntem myſli/ rády/ rozumu/ pámięći/ y żywotá cżłowiecżego. GrzegŚm 30, 49; KuczbKat 5; Bo iáko ſą rozne nátury ludzkie/ tákże też rozne ſą y chući/ y rozumy/ y ćwicżenia wedle káżdey nátury roznośći. RejZwierc 21v; A ták poććiwy cżłowiek vważywſzy ſobie thy wſtydliwe zbytki/ co s thákiego wſzetecżnego obżárſtwá ſnádnie przypáść mogą/ wziąwſzy rozum/ cnotę/ á boiaźń bożą przed ſię/ może to w ſobie ſnádnie záhámowáć RejZwierc 60v, [283], 67v [2 r.], 71, 73, 73v (21); BielSpr b3 [2 r.], b4; CZęſtokroćiechmy to v śiebie vważáli/ Naiáſnieyſzy MIłośćiwy Krolu/ ieſli te teráznieyſze wynioſłe dowćipy/ dzielnośći/ rozumy/ ktore ſie w Polſzce niedawno oſtrzyć pocżęły/ więcey Kośćiołowi y Rzecżypoſpol. pożytku/ cżyli vtráty przynioſły. WujJud a2, a3v, a5v; CzechRozm A3, 162; PaprPan C2, G3v, N4v, O, R4; Ale przy karániu ná gárdle/ ſtoi ſpráwiedliwy rozum/ rozſądki wiela narodow/ y prawdá z Bogiem ſámym. ModrzBaz 30; Toć ſą wdźięcżne przynęty/ to przyſmáki ſmácżne/ to vćiechy roſkoſzne: ktore ſmysły ludzkie głaſzcżą/ ćiáłá zápaláią/ myśli zábawiáią/ rozum mámią/ á wolą pod moc y pánowánie ſwe podbijáią. ModrzBaz 53v, 73v, 80v [2 r.], 112; nasławnieyſzy Fricżu: [...] Dałeś znáć káżdemu dobremu á ucżonemu iákoś potężny w rozumie/ náuce/ y w wymowie. ModrzBazBud ¶6; Oczko 34; iſz [św. Piotr z Werony] miał ſerce do dobrego naśienia ſprawne/ rozum pochopny/ pámięć lipka/ ktora dochowáć y zátrzymáć wiele mogłá/ á ięzyk wymowny y wdzięcżny. SkarŻyw 372; [Mojżesz] W nabożeńſtwie y ſłuſzbie Bożey wſzytkę ſwoię ſpráwę/ rozum/ y pomoc fundował. SkarŻyw 482, 25, 119; CzechEp 123, 183; ReszPrz 11, 55, 97, 110; BielSjem 17; PudłFr 14; GórnRozm D3v, E4v [2 r.]; GrabowSet V4; Páná Bogá proſząc/ ábyś W.M. w łáſce páńſkiéy/ ſczęśćiem/ ſkárby nietylko ſwémi/ którémi łáſká Páńſka/ náturá/ rozum/ y ſczęśćié ſámégo W.M. y Dom wſzyſtek zacny hoynie vdárowáłá: ále y koronnémi długo dobrze ſzáfowáć vmiał KochFragJan 4; Zkąd iáſna rzecz/ że okrutnośćią/ niewolą/ y liczbą/ záwſze byłá Azya ſławna: ále ſercem/ rozumem/ cnotą/ podleyſza nád wſzyſtki w Europie pánſtwá OrzJan 41; LatHar 18, 428; JanNKar D2v; SarnStat 71 [2 r.], 909; SkarKaz 160a, 205a; VotSzl A2; CiekPotr 38; GosłCast 4; SkarKazSej 664a; KlonFlis B; SzarzRyt A2v. Cf »bez rozumu«, »z rozumu«, »przeciw rozumowi«, »nad rozum«, »z rozumem«.

W przeciwstawieniach: »rozum ... wiara (a. oczy wiary) (10), zmysły (4), słowo Boże (2), zmyślność (2), żądza (2), Bog, brzuch, chciwości, chytrość, ćwiczenie, dworstwo, Krystus, miecz, mnimanie, moc, nauka, niedbałość, nierozum, niewładanie sobą, oko, pochoci, prawa, rozumienie, skarby, skłonność do złego, statuty, szaleństwo, wola Boża, zbroja, złość, złoto, żal« [w tym: ćwiczenie ani nauka itp. (7)] (37): BielŻyw 53; GlabGad L8; Tam teſz po rozumie malo Gdi ſie czo gdzie moczą ſtalo RejRozm 400; [Mierność mówi do Bachusa:] Co ia to ſłyſzę nędzniku/ Epikurow vrzędniku/ Co iedno ſłużyſz brzuchowi/ Mieyſcá nie daſz rozumowi BielKom F; áby Solon obacżył iż Krezus pan yeſt w ſkárby y w złoto/ ále iż mam prawdę znáć nye w rozum. GliczKsiąż F4, H2v; GroicPorz hv; KrowObr 15; RejWiz 112v; W Tym łbie dworſtwo z rozumem/ cżęſto zá łeb chodzą RejZwierz 74v; GrzegRóżn K3; Ale iáka ſie thám [w Eucharystii] táiemnicá zámyka/ iż tobie tám ſam Pan podawa ono prawdziwe ciáło ſwoie [...]/ to iuż tu rozum vſtáć muśi/ tylko ſámá wiárá [...] tá nas w tym ożywić ma. RejAp 17; GórnDworz E7v, Hh4; HistRzym [89]v; Piękna á krotka náuká o iedynym boſtwie we trzech perſonach ktoremu ſie więcej wiárą niż rozumem przypatrzáć mamy. RejPos 148 marg, 148v [2 r.], 153v; RejPosWiecz3 96v; To ieſt wiárá náſzá: która nie z rozumem ludzkim/ áni z Filozophią świátá tego/ áni z ſzátánem y vczniámi iego/ ále z wolą Bożą ſye zgadza BiałKat 176, 71; thedy ſłuſznie to wyznawamy/ że my pocżątek/ vrzędy/ y godnośći Kośćiołá/ nie rozumem ludzkim poznawamy/ ále ocżymá wiáry widźimy. KuczbKat 80; Ano rozum s chytroſcią rozny ieſt z dáleká RejZwierc 240v; WujJud 206v; CzechRozm 58v; Lecż te godźiny [gniewu] niechcą nas mieć sługámi ſpráwiedliwośći/ ále zápálcżywośći/ nie rozumu áni roſtropnośći/ ále żalu/ niewładánia ſobą/ y ſzaleńſtwá. ModrzBaz 80v; CzechEp 123; NiemObr 91; (nagł) Mátká Ziemiá Polska/ vcży Białegłowy walcżyć. (–) GDyż ſie chcećie ſpráwowáć corki rádą moią: Więcey walcżyć rozumem/ niżli miecżem/ zbroią. BielSjem 31; Wolnosć tylko tá Wolnosćią ma bydź zwána/ ktorey/ rozum/ nie zmyſły/ áni pochoći. (ieſłi affecty ták zwáć mamy) pánuią GórnRozm Bv, B, B3; Inny ieſt rozum á inne rozumienie/ ktore z rozumu wychodźi. SkarKaz 485b, 277a; ſkłonnośc twoiá do złego, nie rozum Twoy, zwiodłá ćię CiekPotr 53; Co rozumem y pilnośćią y cnotą ſtánęło: to ſię nierozumem y niedbáłośćią y złośćią ludzką obala. SkarKazSej 664a; [SenekaGórn 88].

W porównaniach (8):

~ Jako comparatum (7): Aż mi wierę ſłucháiąc bárzo gniewno ná cie. Mnimaſz by rozum ſiadał iáko kogut w pierzu [tj. był widoczny w wyglądzie zewnętrznym] RejWiz 68v; ácż ſie rodzi [człowiek] z rozumem przyrodzonym/ ále on rozum iego/ iáko gołá tablicá ieſt RejPos 63; ćwicżenie przy rozumie ieſt iákoby nadobne kwiecie ná dobrym ſzcżepie. RejZwierc 15v; Iáko żagáwká Máyeran zágłuſzy/ Ták rozum s cnotą przy ſzaloney duſzy. RejZwierc 214v, 153; potym y rozum ſam/ ktory ieſt iakoby iáka świátłość á świecá żywotá pokázuie to/ że [...] ModrzBaz 27v, 27v.

Jako tertium comparationis (1): ſwiádomciem iuż tego chłopięciá/ Y nie táki tám rozum iáko v dzyecięciá. RejWiz 68. ~

W formułach prawnych (9): [ksiądz Jakub Zaczek] nyeprzimuſzony ani teſz zadny ochibnenyem roſzumu przewyedzonym: ale sdrowy [...] Iagneſcze [...] to wſzytko zoſtawuye y opiſzuye. ZapKościer 1583/54. Cf »przy rozumie być«, »dobre baczenie rozumu«, »za rozumu sposobniejszego«, »na rozumie zdrow«, »z rozumem«.

Przysłowia: Aiż ſie vnieść nie da ſzcżęſciu ni przygodzye/ Iedno záwżdy myſl chowa mierną ná ſwobodzye. Nie wſzytko w zyemię pátrząc iáko ine źwirzę/ Niech więc y pod obłoki rozum cżáſem gmerze. Vważáiąc y przeſzłe y dziſieyſze rzecży RejWiz 18; Więc drugi nád kſięgámi rzkomo przepieruie/ Chce Sokoły zálecieć/ więc rozum ſzychtuie. RejWiz 90; [człowiek poczciwy] Vmie cnotę pochwálić á pogánić zbytki. A wzgorę pod obłoki z rozumem nie lata/ Nie zábrodzi głęboko á brzegu ſie chwata. RejWiz 90v, 87, 100v; BielKron 455v; RejAp 68v, Ddv; Boieſliżbychmy ná rzecży niepodobne z rozumy náſzemi wylátowáć mieli/ á záſádzáć ná thym wiárę náſzę/ cżego nas nie vcży ſłowo Boże/ tedybychmy ſie pewnie bárzo obłędzić muſieli RejPos 88, 289; RejZwierc 251v; NiemObr 98; Zową go [żacy wittenberscy Lutra] Oſtentatorem ingenij, ktory bez potrzeby ſwym rozumem wylátuie/ y chce być widźiány ReszPrz 64; KmitaPsal A5. [Ogółem 14 r.]

Bo rozum ma oſtry nos á ſkrzydłá ſzyrokie/ A iáko buyny Orzeł lata pod obłoki. RejWiz 6v, 6v marg, 91v [2 r.], Dd2 [2 r.]. [Ogółem 6 r.]

Quot homines tot sententiae, Yáko wiele ludźi ták wiele rozumów/ co głowá to rozum. Mącz [460]a; WujJud 131v; BiałKaz Iv; ModrzBaz 65; WujNT 676; [TerentMatKęt S5v; HerbOdpow C5]. [Ogółem 6 r.]

BielKom kt; OrzRozm E3v; BielKron A5; bo przećiw prawdźie rozumu niemáſz. GostGosp 20. [Ogółem 4 r.]

RejWiz 46v marg, Dd2v; Sżaty y máiętnośći rozumu nie dáią WierKróc A4v.

Szkodá kraſy gdzie rozumu niemáſz BierEz I, P4.

Ięzikiem nieprzechadzaj rozumu. BielŻyw 11; Iáki v kogo rozum/ tákie będą ſłowá. Prot C3v.

bo v żon włoſy długie á rozum krotki BielKron 318v; BielSjem 9.

Ano ſie rozum z mieſzkiem iuż dawno zgodzili [tj. dochody z wydatkami]/ Bo niewiele álbo nic będzye w nich pochwili. RejWiz 92v; RejFig Cc3v.

Iednemu rozum [lege: rozumu] drugiemu fortuny potrzebá. RejZwierc 22 marg, Aaa4.

Siłá bez rozumu/ ſámá ſie káźi. BierEz K.

Craſſus venter craſſum facit ingenium, może thak kto chce rozumieć kraſny brzuch kraſny cżyni rozum GlabGad P5v.

Bo trzebá rozumu vżyć Kto dziſia chce co wyſlużyć RejRozpr Dv.

Bo młodoſcz beż rozumu kto ią na ſzrot puſći Każdey rzecży ſwowolney cżłowieka dopuſći RejJóz E4.

Ano lepiey nie mędrować Nacz inſzego rozum chować RejJóz E6v.

Z doſuiatſzenia rozum ſie mnozy RejJóz Q3v marg.

Bárzo tu ruſyl rozumem Iako zdechly pyes ogonem. RejKup k2.

Vręgácż chce rozum mieć/ ále go nie naydzye/ Kto dobrego rozſądku/ ſam do niego zaydzye. BielKom B8v.

Iuż tám máło rozumu gdzye vpor pánuie RejWiz 8v.

Bo więc cżáſem w birecie álbo w rewerendzye/ Wierz mi więcey ſzaleńſtwá niż rozumu będzye. RejWiz 91.

kogo chce [Bóg] ſkaráć/ z rozumem go pirwey rozłącża. LeszczRzecz A5.

Y wie zacż funt rozumu RejZwierz 73.

Byś miał ták długi rozum/ iákoć brodá wiśi RejZwierz 122.

Fortuná iáko prożny dzwonek głucha/ Kthora rozumu á cnoty nie ſłucha. RejZwierc 214.

Káżdy ſtroy ſzpetny napiękniey vpſtrzony/ Gdzye cnotą rozum nie ieſt ozdobyony. RejZwierc 214.

Tho rozum zacny czo wſzytko v niego/ Rowno nierowno pátrzy poććiwego. RejZwierc 214.

Iáko dzdzá nie znáć ná zgorzáłey zyemi/ Ták też rozumu gdzye ſie wełbie mieni. RejZwierc 214v.

Máły to rozum co bywa po ſzkodzie. RejZwierc 230.

Rozum nie káżdy S pożytkiem záwżdy. MycPrz I A4v.

Ale cóż wzdy ia ſobie dármo głowę pſuię? Swiátá znowu rozumem ſwym iuż nie zbuduię. PudłFr 76.

[Suus cuique mos est Káżdy ma ſwoy rozum. TerentMatKęt S5v.

podobno znają po moim mieszku że temu urzędowi [hetmańskiemu] nie sprostam [...]. Owa u kogo rubli, u tego i rozum, a ubogi kiep ListyPol III 1550/27.

Bo y w młodych lećiech nayduie ſię drugdy ſtáry rozum SkarŻyw 144.

Poſpolićie to bywa/ że kto o ſobie śiłá rozumie/ ten káżdą rzecż ſobie lekce waży [...] będąc tey dumy/ iákoby iuż wſzytkie rozumy poiadł PlutBBud 81v (Linde).]

Frazy: »co (to) (jest) za rozum?« [w tym: czyj (5)] = wątpliwa mądrość (11): RejKup Mv; RejWiz 124; Ale co moy za rozum? wy mię motikami Płoſzacie/ a ia każę o cnocie przed wami. KochSat [C2]v; GórnDworz E5v, Bb7; RejPos 143; co by to zá rozum/ ſuche ſuſzyć/ á ćiepłému ćiepłá/ ku zbytku przydáwáć? Oczko 13; SkarŻyw 151; PowodPr 61; Coż zá śiły ſą náſze/ coż zá rozumy náſze bez P. Bogá y pomocy iego? SkarKaz 609b; SkarKazSej 695a.

»(a) rozum gdzie?« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (3): [mówi Jempsar:] Nieſczęſna ia/ cóż czynię/ álbo com czyniłá? Gdźie rozum/ gdźie baczenié? czym z drógi zſtąpiłá Rozumu y rozſądku? GosłCast 25, 25, 28.

»gdzieś ty rozum podział (-ście byli podzieli)« (2): Vestram nequeo satis mirari rationem Nie mogę ſie wam wydźywić/ to yeſt/ [...] nie wiem coście ná ten czás myślili/ gdzieście rozum byli podźieli. Mącz 347b; GórnDworz Rv.

»to (nie) [czyjej, jakiej] głowy rozum« = to (nie) jest czyjaś sprawa; to za mądre dla kogoś [szyk zmienny] (8): RejRozpr D3v; RejJóz C6; RejKup k5; iáko dziwnym kſtałtem á niepośćignionym domyſłem náſzym to ciáło ſwięte w żywocie oney pánny Duch ſwięty ſpráwić á zácżąć racżył/ to iuż nie náſzey głowy rozum. RejPos 303v, 260; ActReg 101; VotSzl B2v; Nie mey to głowy rozum dawáć w tym przeſtrogę/ Co lepi nád mię wiećie CzahTr G2; [StatorGramm M3].

»to już nie rozumu mego (a. naszego)« = to niemożliwe do pojęcia (2): A ieſlić tę ſtodołę [tj. ziemię] Pan ták dziwnie ſpráwił/ Rozumieyże żeć więtſze miſterſtwo zoſtáwił/ Tám gdzye ſtolec poſtáwił Máieſtátu ſwego/ To iuż o tym rozumieć nie rozumu mego. RejWiz 153v; RejZwierc 9v.

»jaki (to) (jest) rozum?« [w tym: czyj (1)] = wątpliwa mądrość; to niemądre (5): bo to ieſt nie inácżey/ iedno iáko kiedyby ktho Polaki wyganiał z ziemie/ á Cżechy do niey prziymował: w cżym iákiby był rozum/ widzi to káżdy. GórnDworz F2v; RejPos [219]; RejZwierc 61v; SkarŻyw 118; Iákiby to był rozum y baczenie? mieni ſię kto od Bogá poſłánym/ y powiáda rzeczy dźiwne [...]: á záraz mu vwierzyć? SkarKaz 417a; [TerentMatKęt S4v].

»rozum nie jest« = jest nie do pojęcia przez człowieka (1): Więc iż Pánná bez zmázy/ choćia porodźiłá/ Owſzem cżyſtośći więtſzey niżli w mátce byłá. Dźiwuią ſię Prorocy/ Anyeli [...]/ Tákiemu národzeniu/ święći Doktorowie/ Rozum nie ieſt/ by ſpoſob nálazł/ ſpráwy táki Vſtawa ludzki ięzyk/ y dowćip wſzeláki. GrabowSet Kv.

»(nie) to (jest) rozum« = to (nie)mądre [szyk zmienny] (6): A pewne zá niepewne ſtráćić nie bárzo to rozum ieſt. RejZwierc 37, B3, 191, [213]v; A więc to rozum/ moy namilſzy Chrześćijáńſki bráćie [...] dla páná kuflá/ Bogá ſtworzyćielá ſwego/ zdrowie/ y pieniądze ſtráćić? WerGośc 227, 236; [TerentMatKęt R8v].

»to (jest) [czyj] rozum« = to jest czyjeś zadanie (2): RejZwierz 58v; [Mojżesz mówił do ludu:] byłem pośrzodkiem miedzy im [Panem] á wámi onego cżáſu/ ábych wam iego ſłowá obiáwił/ to ieſt rozum wáſz ábyſcie ich ſłucháli á pełnili. BielKron 43v.

»(to) (jest) wielki rozum« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (12): RejRozpr F3v; RejWiz 8, 190; RejZwierz 127; Y mnimáią oni/ by to był naywiętſzy rozum/ ták mowić/ ábo ták piſáć/ iákoby ábo máło ludzi/ ábo żaden nie rozumiał GórnDworz F3, N5v; Nawiętſzy rozum kto pozna ſam ſiebie/ A z buyną myſlą nie lata po niebie. RejZwierc 214; Wielki to rozum ſobye tho obrzydzić/ Cżego ſie potym z żáłośći maſz wſtydzić. RejZwierc 214v, A, 214, 219v [2 r.].

»tyle w człowieku rozumu nie masz« (1): [Panie] Day rádę w troſce/ bo tyle w cżłowieku Rozumu nie máſz/ áby w tákim wieku Rzecżom rádźić mogł GrabowSet E4.

»rozumu (nie) dostaje (a. (z)stawa, a. stanie)« = spiritu meo invalidus sum Vulg [szyk zmienny] (8): BielŻyw 87; RejJóz G3v; KromRozm I K4v; młodzi dzis ludzye bárzo zwydrzeli y rozumu onym ná złe doſtáye. GliczKsiąż P4v; BibRadz 4.Esdr 12/5; RejPos [278]; (marg) Iozeph co myſlił bacżąc brzemienną małżonkę ſwoię. (–) Bo zle rozumieć o ták dziwney Pánience/ y tákich cnot nieſłychánych białey głowie [tj. o Maryi]/ nieśmiáł: á ſkąd by teſz brzemię miáłá/ ná to mu rozumu nieſtawáło. SkarŻyw 243; SarnStat 792.

»rozum koniec bierze« = wiedza ludzka nie daje więcej możliwości działania (1): (nagł) Doctorowie o pewney ſmierczy powiedaią (–) [...] Wewnątrz goraż zwirzchu ziębnież Ty iuż dlugo zyw niebędzież. Prozno [lege: prozne] oſdrowie pokuſchi Raczczey myſl oto oduſchi. Bo tu rozum konieċ bierze Zadny niewytrua wtey mierze. Ten przed ſmierczyą vſtepuie RejKup G.

»rozumu mało« [szyk zmienny] (5): RejWiz 8v, 37v, 46v, 90v; SZátá piękna/ koſzulá/ poſciel/ Koń vbrány/ To też może policżyć/ miedzy roſkoſzámi. Ale to wſzytko plewy/ gdy rozumu máło RejZwierz 135.

»rozum się (we łbie) (z)mieni (a. zmienić się musi)« (3): RejKup p2v; Y niewiem ktoby mądry názwał to bieſiádą. Gdzye ſie więc iuż káżdemu rozum we łbie mieni RejWiz 17; Bo gdzye ſie ty wilkośći názbyt przylewáią/ Iuż záwżdy przyrodzeniu wſzytko złe dzyáłáią. Rozum ſie zmienić muśi y kreẃ ſie popſuie RejWiz 118.

»rozum mowi, powieda, przywodzi« (1:1:1): Piſmo mowi/ iż Słowo było v Bogá Bogiem/ nie v ſiebie było/ ále v Bogá/ A iż theż tho slowo ſtáło ſię ćiáłem/ y ieſt Pośrzednikiem/ a nie ieſt Bogiem Oycem. A więc tu dwu (iáko rozum mowi) będźieſz miał Bogow/ iednego wćielonego/ drugiego nie wćielonego. GrzegRóżn K3; rycerz ieſtći rozum ktory ćie ma káráć y bicżowáć/ bo rozum przywodźi że zgrzeſzyłliś przećiw Bogu HistRzym 47v; GórnTroas [3].

»rozum nuczy [= ucieka]« (1): [trzeba dzieci uczyć przemawiać] żeby potem gdyby ſie tráfiło álbo do Krolá/ álbo do yákyego [...] páná/ o cokolwyek rzecż myeć/ ſmyele y beſpyecżnye ſobye pocżynáć mogli/ áby im nie pikáło/ yáko mowyą poſpolicye pod kolány/ álbo rozum nie nucżył/ yęzyk theż nye vchodził. GliczKsiąż K7v.

»[kto] rozum gdzie chce tędy obroci« = ktoś pomyśli, o czym chce (1): Mądry lepak cżłowiek nigdy ſam nieieſt, mać zaiſte z ſobą wſzitki rzeczy ktore iemu ſą abo były dobre, á rozum ſwiebodny gdzie chce tędy obroci. BielŻyw 110.

»rozum (nie) może ogarnąć (a. (nie) ogarnie); (żadnym) rozumem (nie)ogarnion(y), ogarnąć (a. ogarniać), ogarnienie; nieogarniony rozumowi« [w tym: czyj (6)] = nequit computari HistAl; aestimare PolAnt; concipere Mącz [szyk zmienny] (26;39:18:1;1): takowe radoſcy/ weſſela/ y roſkoſzi/ nięmoże [!] luczki rozum ogarnąć iakie pan Bog zgotował wierzączym wżywocie wiecznym. SeklKat R4, R4; HistAl I5; MurzNT 103v; KromRozm III B8v; LubPs E2v, X; Wſzák wieſz dobrze iż Polak/ zwłaſzcżá nieucżony/ Trudno ma wſzitko bácżyć właſnie [= właściwie] s káżdej ſtrony Ale ty cżęść rozumem/ á drugą cżęść cnotą/ Ogárnieſz RejWiz Cc3, 10, 52v, 115, 186; BibRadz Eccli 16/19; KwiatKsiąż B2; Mącz 35d; SarnUzn B5; iż dziwne á żadnym rozumem nieogárnione ſą ſpráwy twoie náſz miły Pánie. RejAp 129v, AA2, AA2v, AA4, AA4v, AA7 (18); GórnDworz Mm5; RejPos 5, 67v, 87, 135v, 138 (26); KuczbKat 1 marg, 110; RejZwierc 1, 8v, 9, 80, 184; RejPosRozpr b3v; CzechRozm 170v; KarnNap D3; Oczko 1v; KochPs 114; CzechEp 192, 232, 338; NIe to mądrosć mądrym być/ álbo wielkosć świátá Rozumem chćiéć ogárnąć: krótkié ludzkié látá. KochFr 131; WerGośc 254; LatHar 376, 381, 595; WujNT 471, Xxxxx3; SkarKaz 277a; CzahTr K3.

»nie może się [przy kim] rozum ostać« (1): ábyſmy widzieli/ że te rzecży [tj. gniew i bojaźń] ſą iákoby domowi náſzi nieprzyiaćiele: ktorzi śię w nas ták w krádli/ iż zá ich opánowániem/ niemoże śię przy nas rozum ábo prawdziwy rozſądek oſtáć [non possit ratio consistere]. ModrzBaz 7.

»rozum panuje« [szyk zmienny] (8): OpecŻyw 111v; Cżemu dzieci poſpolicie ſie lękaią na pocżątku ſpania. (–) Bowiem w nich nie panuie ieſzcże rozum ktoriby mogł rozeznać ſen od iawney á iſtey rzecży GlabGad L5v; OrzRozm P3; ten rycerz może być rzecżon pirwy náſz oćiec Adam [...]. Sługá wierny ieſtći rozum ktory w nim pánował iáko długo wcżyſtośći żywotá trwał. HistRzym [89]v, 75v; PaprPan O4v; WerGośc 222; GórnRozm Bv; [CerGór 29].

»rozum pojąć (a. objąć) (nie) może (a. nie obejmie); rozumem pojąć (a. pojmować, a. objąć), (nie)pojęty, pojęcie; pojęcie rozumu« [w tym: czyj (1)] = captus Calep, Cn; enthymema, mente concipere Mącz; intelligendi facultas Calep [szyk zmienny] (9;6:3:1;1): Ponyeważ rozum człowyeczy w ćyele wſobyony/ [...] tęmpy yeſt/ nyemoże ſąm z ſyebye [...] żadney rzeczy iſtnoſći [...] poyąć KromRozm III B6; KwiatKsiąż B2, I2; Mącz 104a, 306c; SarnUzn Ev; GórnDworz P2v; KuczbKat 1, 15; KarnNap D3; Naprzod to ieſt/ práwy Kośćioł Boży/ ktory iáko ieden ieſt/ ták teſz ma wſobie iedność j zgodę [...]: nie wrzecżách świeckich widomych [...]: ále w rzecżách Niebieſkich/ ktorych nikt nie widział/ áni ich obiąć rozumem/ áni wywodem żadnym dowieść może. SkarJedn 17; KochPs 202, 210; SkarŻyw 173; NiemObr 91; ktora fábulá [o Prometeuszu przykutym do skały] zda ſię proſta/ ále ſię w niey/ iáko w káżdey inſzey/ rozumem poiętey/ wielka práwdá zámyka GórnRozm N3; Calep 161a; KochFrag 23; [Bóg] Obiecałći rádośći niebieſkie/ niepoięte rozumem LatHar 680; SkarKaz 122a.

»rozum może (a. ma, a. musi) (po)znać (a. zna), znający; rozumem (do-, po)znać (a. poznawać), doznany; rozumu doznać« [w tym: czyj (2)] = pojąć (pojmować), (z)rozumieć; ratione explorare Modrz (6:1;4:1;1): Ezop też iáko mądry był. Wielką rádę w báśniach zákrył: Cżego rozumem doznaćie/ Ieſli pilno poſłuchaćie. BierEz H2; BielŻyw 95; KromRozm III B6v; RejWiz 185v; TEnże [władający obleganym przez wojska Aleksandra Wielkiego zamkiem] wnet potym z zamku/ przyciągnął do niego [do Aleksandra Wielkiego]/ Zwierzáiąc mu y zamku/ y ſiebie ſámego. Krol rzekł/ teraz rozumu tu możecie doznáć/ Ze ten cnocie niż mieyſcu/ twárdey wolał dufáć. RejZwierz 5; RejPos 289; KuczbKat 80; ModrzBaz 70; SAm przyrodzony rozum to znać muśi/ iż tám dobrze być nie może/ gdzie wiele pánow roſkázuie. SkarJedn 54, 55; SkarŻyw A3; LatHar 23, 642.

»rozum przydziwować (a. wydziwować) się nie może (a. mogł się zadziwować)« (3): RejPos 32, 341; BOg wſzechmogący/ [...] gdy racżył ſwiát ſtworzyć/ to ieſt ziemię/ niebo/ morzá/ y ine przypádłośći ná niebie y ná zyemi/ ktorey dziwney ſpráwie żadne ſie oko przypátrzyć/ áni żadny rozum przydziwowáć ſie nie może. RejZwierc 1.

»rozumowi przystoi, przystojny« = jest zgodne z rozsądkiem (3:2): KwiatKsiąż I4; KuczbKat 300; iż wſpaniłemu rozumowi nie przyſtoi áby go ledá wiátr/ á zwłaſzcżá nieprzyſtoyny/ od cnotliwey powinnośći iego vnośić miał. RejZwierc 79v; SkarJedn 318; Co rozumowi bárźiéy/ proſzę ćię/ przyſtało/ Ieno żeby ſię złym źle/ dobrym dobrze działo? KochFr 132.

»rozum roście (a. się urości); rość w rozum, w rozumie« [szyk zmienny] (4;1:1): Bo ſnadz z tego rozum ſie vroſći Gdy cżytaią iſtorie proſći RejJóz Q3v; RejWiz [1]v, 17v, 119v; SkarKaz 45b, 84a.

»rozum rozezn(aw)a (a. rozeznanie uczynić może); rozumem, wedle rozumu, w rozumie rozeznać; rozeznanie rozumu« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (6;3:1:1;1): ktorim [ludziom chorym] ſie widzi iakoby zumarłymi mowili, duſze widali cżaſem też y ſwiętich poſtawy, á tho wſzithko duſza ſprawuie boiazna gdzie rozum chorobą zniſzcżony nie rozeznawa obłudy od yſtey rzecży. GlabGad L5v; RejWiz 7, 39, 118v, 120; Iż ocży naprzod wſzytko widzą/ pothym vſzy właſność oney rzecży ſłyſzą/ rozum rozeznawa RejPos 204, 63, 204, 204v, 270; RejZwierc 1, 255.

»sam rozum rozkazuje« (1): NIech przeto pirwſze ſtáránie Zakonodawce to będźie/ áby w poſtánowieniu Praw/ nic nieodſtępował od rozumu álbo od bácżnośći/ á iżby wſzytkie práwá/ (co y ſam rozum roſkázuie [ratio ipsa praecepit]) ták do vcżćiwośći/ iáko też do poſpolitego pożytku obrácał. ModrzBaz 70.

»rozum rozmyśla (a. domyśla się, a. pomyślił, a. pomyślić itp. może); rozumem wymyślić, nierozmyślny« [w tym: czyj (2)] = animo excogitare Mącz [szyk zmienny] (8;1:1): MurzHist O4v; Mącz 399b; Prot C2; GórnDworz Ll6; Rozum człowieczy ieſt tákowy/ im więcéy co bierze przed ſye/ im częśćiéy co rozmyśla/ tym przeſtrzeniéy ſobie w ónéy rzeczy czyni GrzepGeom B4v; RejPos 267v, 321v; KuczbKat 15; iż Syn Ociec y Duch ſwięty/ iż to ieſt ieden á prawdziwy Bog/ á wſzyſczy ſą onym dziwnym á żadnym rozumem nierozmyſlnym Boſtwem ſpołu ogárnieni. RejZwierc 11v; z młodośći mey tá mi ſamá rzecż kácerſtwá obrzydziłá: gdy mi powiedziano/ iſz ſię [heretycy] żegnáć krzyżem S. zákázuią. Pomyſlił młody rozum moy/ iſz z nieprzyiaćioły duſznymi [tj. diabłami] zmowę máią. SkarŻyw 92.

»rozum rozsądzić może; rozumem rozeprzeć; rozsądek rozumu« [w tym: czyj (2)] = ratio diiudicare potest Modrz (1;1;3): GrzegRóżn A2v; RejZwierc 228v; mowię też to wedle rozſądku rozumu ludzkiego CzechRozm 183v; Záiſte zda ſię/ że ie [pojedynkowe bitwy] ludźie máło rozumu vżywáiący [...] wymyślili. Bo á co tákiego ieſt/ cżegoby rozum ludzki/ okrom krwie przelania rozſądźić niemogł? ModrzBaz 62; Oczko 2.

»rozum rządzi; rozumem (się) rządzić, rządzon(y)« = ratione dirigi Modrz [szyk zmienny] (15;8:3): BierEz S; ale rozum niechay rządzi waſz gniew. WróbŻołt B6v; RejJóz D8, F5v [2 r.]; RejWiz 11v, 112v, 137, 152; GrzegRóżn K3; GórnDworz K4, Ll2v; A przetoż iáko długo cżłowiek rządzi ſie rozumem/ á rozum w nim pánuie/ táko długo może ſie dobrze rządzić y ine. HistRzym 75v; RejZwierc A5v, 21, 71v marg, 214, Bbb; PaprPan Nv; ModrzBaz 65v; NiemObr 8; KochFrag 39; VotSzl A4; CiekPotr 9; SkarKazSej 669b; KlonFlis B.

»na rozumie [komu] (nie) schodzi (a. zeszło), zejść, zeszły« = deseri a mente Mącz; mente captus, mentis inopia laborans Modrz [szyk zmienny] (6:1:3): KromRozm I N2; MurzHist E; Z przyrodzenia Sędźiem niebywa/ ktory ieſt ſzalony/ ná rozumie zeſzły/ Mieſyęcznik/ niemy/ ſlepy/ głuchy GroicPorz b2v, m, ii; Mącz 387d; WujJud b2; Záś ktorymby ná rozumie álbo ná śiłách ćieleſnych ſchodźiło [qui viribus vel animi, vel corporis destituti sunt]/ iż niemogą o ſobie rádźić/ o tych Vrząd niech ſtáránie ma. ModrzBaz [38]v, 67, 67v.

»rozum sprostać (nie) może (a. (nie) sprosta, a. (nie) ma sprostać), nie zdoła (a. zdołać może)« [w tym: czyj (2)] = ingenio fas est Modrz [szyk zmienny] (21:2): KromRozm III B8; Ale przedſię ſłowo twoye yáko ogyeń pała/ A żaden rozum cżłowyecży yemu thu nye zdoła LubPs bb6, ff4 [2 r.]; Przy cżymći ſie ſnádnie zda/ przy tym możeſz zoſtáć/ Gdy ſnadź nie może wſzytkim żadny rozum ſproſtáć. RejWiz [A9], 116v, 148v, 154v; A gdzieby cżemu nie mogł ſproſtáć rozum twoy á cżłowiecżeńſtwo twoie/ vciecżże ſie do miłoſierdzia iego [Pana] ſámego ſwięthego. RejPos 121; Ktorzy [Żydzi albo poganie] ácż też niewiedzą co ieſt Bog/ bo temu nigdy żaden rozum od początku ſwiátá ſproſtáć nie mogł/ ále wżdy wiedzą iż ieſt Bog RejPos 148v, 38v, 63, 64, 133v, 148v (12); ModrzBaz 130; KochFrag 47; WujNT 582.

»rozum szwankuje [= jest bezsilny]« (1): tu rozum ſzwánkuie: Wiáry potrzebá. BiałKat 71.

»rozum uczy (a. nauczy, a. naucza); rozumem uczon« [w tym: czyj (2)] = ratio docet Modrz [szyk zmienny] (8;1): FalZioł V 98v; RejJóz L6v; GliczKsiąż C7; GrzegRóżn K3 [2 r.]; ábowiem/ ſam nas tego rozum vcży/ iż z dobrych/ dobrzy ſie rodzą GórnDworz D3v; ModrzBaz 142v; SkarJedn 203; GórnTroas 32.

»rozum ukazuje (a. ukaże, a. pokazuje itp., a. pokazać (a. okazać) może); ukazować rozumem« [w tym: czyj (1)] = zwykle: jest oczywiste, zrozumiałe samo przez się; ratio dictat Mącz; ratio admittit a. iudicat Modrz; evincit ratio Cn [szyk zmienny] (29;1): BierEz Cv; KłosAlg Av; KromRozm II i2; LubPs Dv; Mącz 86c [2 r.]; RejAp 126, 176v; bo to rozum pokázuie/ iż iákowego kto ſobie przyacielá obrał/ s kim zá iednego żywie/ tákowy y ſam być muśi GórnDworz M; RejPos 235, 250; KuczbKat 230; RejZwierc 130, 137v, 154; BudBib I 462c marg; ModrzBaz 27v, 106; SkarŻyw 260; NiemObr 14; GórnRozm E3; GostGosp 66, 124; ſamći to rozum pokázuie/ Ze ſie ſzkápá nim rubſzy/ prędzéy sfátiguié. WyprPl B3; WysKaz 7; PowodPr 39; SAm przyrodzony rozum vkázuie/ iż ná ſłużbę Bożą/ ludźie w ćiele mieſzkáiąc/ mieyſce oſobne mieć muſzą. SkarKaz 453a, 382b; SkarKazSej 657a, 678b.

»rozum ustać musi (a. (u)stanie, a. ustaje); w rozumie ustać« [w tym: czyj (6)] (16;1): KromRozm III L3v; Iáko mądrość Páńſka wſzytko dziwnie ſpráwuie/ przed ktorą ludzki rozum vſtáć muśi. LubPs ee marg, C, R2 marg, ee, ee6v [2 r.]; RejWiz 154v; RejAp AA5v, 17; RejPos 148v, 270 [2 r.], 294; RejPosWiecz3 96v; Boginie przećiwko mnie w rozumie vſtáły: Cóż ty z twym rozumem chceſz/ który bárzo máły? GórnTroas 42; SkarKaz 485a.

»rozum nie wypowie« (1): Zaden rozum áni yęzyk nye wypowye tego/ Ześ [Panie] dał wyele dobr bez licżby dla cżłeká nędznego LubPs Lv.

»rozum (za)błądzi (a. obłądził się, a. wybłądzi się, a. obłędzać się musi); być rozumu błędnego; rozum błędny; na swym rozumie błądzić« [w tym: czyj (2)] = fallaci sensu iudicare Mącz (7;1;1;1): RejRozpr Hv; Bo rozum nie rad błądzy gdy ſie go kto radzy RejJóz I2, D8; RejKup ſ3v, ſ4; LubPs bb3; RejWiz 132v; Mącz 117a; áni iey [wiary] ná żadnych náſzych rozumiech/ ktore ſie záwżdy obłędzáć muſzą/ [...] záſádzáć mamy RejPos 88, 270.

»rozum się (za)mnoży (a. zamnaża się, a. umnożyć się może); rozum mnożyć (a. pomnażać); (po)mnożenie rozumu« (6;2;2): FalZioł IV 54b; RejJóz Q3v marg; Tákże rozum bez cnoty gdy ſie gdzye zámnoży/ Poſpolicie ku złemu bárzyey ſie zátrwoży. RejWiz 7v, 66, 68; Studiorum proventus et ingeniorum proventus Mnożenie/ oſtrzenie rozumu. Mącz 483b; RejZwierc 160; SkarŻyw 117; StryjKron 288; SkarKazSej 662b.

»[komu] rozum się zawrocił« = ktoś oszalał, zgłupiał (1): [starcy] bárzo ſię zápalili miłośćią ku niey [Zuzannie]. Thák iż ſię im rozum záwroćił [perverterunt suum sensum]/ y ocży ſwe odwroćili áby nie pátrzáli w niebo BibRadz Dan 13/9.

»rozum się zepsował« = nie wystarczyło możliwości intelektualnych (1): Iużem ſobie nędzną głowę tak bardzo z frasował A czo ſobie daley pocżąć rozum ſie żepſował RejJóz P2v.

»rozum nie znosi (a. znieść nie może); trudno znieść, nieznośny rozumowi« [w tym: czyj (2)] [szyk zmienny] (2;1:2): BierEz Cv; RejPs 33; O drogyeſz ſą záwżdy v mnye myſli thwoye Boże/ Ktorych wyelkośći rozum moy nigdy znyeść nie może LubPs eev; RejPos [108]v; CzechRozm 227v.

»rozum zrozumieć nie może; rozumem wyrozumieć; rozumienie rozumu« [w tym: czyj (1)] (2;1;2): ktorych [tajemnic Bożych] nigdy żadny rozum áni ná niebie áni ná zyemi/ nie tilko zrozumieć/ ále áni w myſlach ſwich nigdy ſie dotknąć nie mogł/ áni vmiał RejPos 101v, 204; RejZwierc 2v [2 r.]; SkarKaz 485a.

Zwroty: »do rozumu apelować« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (4): RejWiz 38v; RejZwierc 80v marg, Bbb3; Ale gdy ſię ſam ſwoią popędliwośćią iáko chćiwy czárt miece ná bliźniego/ ná ſławę iego/ ná zdrowie [...]: trzymay/ nie puſzczay/ ápelluy do rozumu (marg) Męſtwo wielkie gniew mieć ná wodzy. (–) SkarKaz 313b.

»brać (a. nabrać), wziąć (sobie) w rozum; brać, wziąć rozum; na rozum wziąć« = (na)uczyć się, zapamięt(yw); intelligere Vulg [szyk zmienny] (7:4;2:1;1): Głupi nie śmiey śię z mądrego/ Ale bierz rozum od niego BierEz M3v; BielŻyw 30; GliczKsiąż A2v, D6, D7, F2, K, N2; Czo naoſobliwſzego s tego Pſalmu ſobie bráć w rozum mamy. LubPs Y4v marg, N3, gg5; RejWiz 7; Leop Ps 49/22; Mącz 250d; LeovPrzep b3; [A cżemuſz thego ſobie nie wźiął w rozum [non accepisti in corde] co ieſt przyſſlego/ ále tylko co ieſt ninieyſzego. Leop 4.Esdr 7/16 (Linde)].

»przy rozumie być, będący« [w tym: w formule prawnej (3)] = być (będący) w pełni władz umysłowych; sciens PolAnt, Mącz; intelligens PolAnt; prudens, recta sapere, mens non leva est Mącz; sanus mente, compos rationis existens JanStat [szyk zmienny] (7:3): MurzHist O4; BibRadz 2.Esdr 10/28; BielKron 82; Mącz 105c, 183a, 368a; Nád tho/ ludźi ſzalonych y ktorzy od rozumu odchodzą/ ktorzy niegdy przy rozumie będąc/ potym w ſzaleńſtwo vpádli/ [...] krzcic śie niegodźi KuczbKat 135; ále ieſli [czyniący zapis] ieſt ná ćiele chór/ á ná rozumie zdrów/ ták iáko w rzeczy ieſt/ niech będźie piſano: Chory ná ćiele/ á wſzákże zdrowy ná vmyśle/ y przy rozumie będący. SarnStat 759, 684, 1248.

»być przy rozumie« = zachować rozsądek (1): Synu miły ſłuchay mię/ á bądź przy rozumie BielKom C2v.

»rozumu się chwytać« (3): RejWiz 140v; Ták rádzęć w káżdey ſpráwie rozumu ſie chwytay/ A do cney poććiwośći á ſławy ſie pytay. RejZwierc B4, 20.

»rozum ćwiczyć; ku rozumowi ćwiczyć, ćwiczony; ćwiczyć się rozumem; (wy)ćwiczenie rozumu; rozum (wy)ćwiczony; [kto] ćwiczonego rozumu« [w tym: czyj (2)] = ingenium exercere Modrz [szyk zmienny] (1;1:1;1;5;3;1): Pocżynáią śię rozlicżne á známienite Báśni/ z rozmáitych kśiąg wybráne: z ktorych możemy wźiąć nieiáki pożytek ku ćwicżeniu rozumu náſzego BierEz H2v; GlabGad A2; RejKup t6; HistAlHUng A2v; GliczKsiąż K5v; KwiatKsiąż E2, N4v; Excultum ingenium, Dobrze ćwiczony rozum. Mącz 60a, 55c; OrzQuin E; RejZwierc 146; ktore [plotki, tj. głupstwa] żadnego gruntu zbáwiennego [...] w ſobie nie máią: iedno iákieś ſubtylnie chytre rozumu ludzkiego rozbieránie y ćwycżenie: bárzo ſłowu Bożemu przećiwne. CzechRozm 19v; ModrzBaz 97v.

»dać rozum« = wykształcić, wychować; dare intellectum Mącz [szyk zmienny] (3): Ty ſuknye ktoremi opatrzaſz ſyná ſwego/ od molow pobucżnyeyą y zedrzeć ſie mogą/ á rozum álbo ćwicżenye dobre kthoreby dáł domá ſynowi ſwemu trwáć pokąd ludzi ſtáwáć będzye. GliczKsiąż F4v, N8; Mącz 491d.

»da(wa)ć, rozdawać rozum; dan jest rozum« [w tym: czyj (2)] = obdarzać (obdarzyć) intelektem jako cechą wrodzoną [szyk zmienny] (31:1;1): OpecŻywPrzedm C4; KlerPow 2; BielŻyw 92; Lecz tę miłą krolewnę [Izabellę] ták bog vmiłował Ze ią nád wſſytki inne/ naprzot powyſſyć chćiał Dał iey rozum wymowę obyczáie milſſe Y cudnoſć niewymowną/ nádewſſytki inſſe. KlerWes Av; WróbŻołt pp3; RejKup B, Fv, y4, y8v, aa4, cc4; BielKom D7v; RejWiz 169v; KochZuz A4v; RejZwierz 56v; SienLek 5; Przez pálec wielki/ mámy rozumieć rozum/ kthory pan Bog dał cżłowiekowi/ áby wybierał dobre á złe wzgárdził. HistRzym 75v; RejPos 201v marg, [249]v; RejZwierc B, 91 [2 r.]; PaprPan G3v, Ov, O4v; KochPs 142; BielSjem 11; ArtKanc P15v; GórnTroas 4; SkarKaz 486b; SkarKazSej 662b; Prożno chwalą y gánią ten kruſzec łágodny [tj. złoto]/ Komu Pan Bog dał rozum/ záwżdy ieſt ſwobodny. SzarzRyt C3v, B3v.

»da(wa)ć rozum; dodać rozumu; jest dany rozum« [w tym w formułach modlitewnych: „daj rozum”, „racz dać rozum” (15)] = powiększyć (powiększać) możliwości intelektualne; dare intelligentiam Vulg, PolAnt; intellectum dare Vulg [szyk zmienny] (30;1;1): WróbŻołt 31/8, 118/34, 73, oo5, 118/125 (8); Tákći Dawid ku Bogu mowi. Day mi rozum ábych vmyał zakon twoy KromRozm II r4v; LubPs H4; Leop Ex 36/1, 2.Par 1/10; co Bog może dáć/ to Ceſarz niemoże/ Cnoty/ ſpráwy/ rozumu/ by biegł y zá morze. RejZwierz 20; BielKron 79v, 160v; Mącz 287d; RejPos 156; GrzegŚm 49; BudBib 1.Par 22/12; SkarJedn 330; KochPs 34, 44, 182; ArtKanc L10v; GrabowSet N4v; LatHar 23, 34; SkarKaz 81a, 206a, b; O Boże day wam ten rozum/ ábyśćie ſię ná páná ſwego/ y rády zacne iego w tákich wáſzych iádowitych y ſzkodliwych niezgodách/ rozſądek dawáli SkarKazSej 674b, 657a.

»rozum dawać [= przywracać]« (1): ſok ſtego korzenia [wszywego kopru] wyciſniony á potim z rożanem oleykiem á z ocztem zmieſzany, pamięć zginęłą dokońcża: zaſię prziwracza/ y ſzalonemu rozum daie/ gdy głowę ogoliwſzy kielko razow namażeſz FalZioł I 109c.

»rozumem dochodzić (a. dość)« = coniectare, existimare, iudicare Calep [szyk zmienny] (8): RejWiz 152v; WujJud 255v; SkarJedn 17; Oczko 10; [Pan Bóg] chćiał mieć od tego Medyká/ chćiał Chirurgá/ ktorzyby rozumem/ náuką y experiencyą/ tego dochodźili/ co dla ktorey choroby zdrowo/ co niezdrowo. ReszPrz 11; KochPieś 10; Calep 241b; VMie Pán Bog ná świećie wſzyſtkiemu dogodźić/ Iego ſądow trudnoby rozumem dochodźić. KołakCath C4.

»rozumem dosiąc (a. (do-, o)sięgać, a. dosięgnąć itp.), osięgnienie, osięgniony; rozum dosiąc (a. dosięgnąć) nie może (a. nie dosięże)« [w tym: czyj (6)] = pojąć (pojmować), (z)rozumieć; animo complecti a. comprehendere, apprehendere, considerare, statuere apud animum, praesumptus Mącz [szyk zmienny] (17:1:1;6): OpecŻyw 130v; bo czego rozum moy nyedoſyąze to laſka twoya nyechacz napelny PatKaz II 19v, 35; BielŻyw 51; RejKup ſ4; KromRozm II p4v; KromRozm III A6; RejWiz 10v, 128v; Sceptici [...], Wątpiący którzi ſą tego mniemánia że nie może nic być pewnego od ludźi náleziono/ rozumem y náuką oſięgniono/ ále wſziſtki rzeczy ſą niepewne. Mącz 334b, 104a, 304a, 318a [2 r.], 412b, 433a; OrzQuin Aa2; Vmárł pothym pan Boiánowſki Polſki Philozoph/ ktory przyrodzonym rozumem ſwym [...] głębokich rzecży doſięgał GórnDworz Dd8; RejPos 148v marg, 151; RejZwierc 2v, 8v, 174v; ArtKanc F6v; KlonKrGum Av.

»rozumu dosta(wa)ć« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (6): GliczKsiąż M2; KuczbKat 390; SkarŻyw A3; GórnRozm D3v; Kto áni czyta/ áni ſłucha mądrych/ áni ſię ich rádźi/ áni z nimi towárzyſzy: ſkąd ma mądrym być/ y rozumu doſtáwáć? SkarKazSej 663a, 699b.

»rozumem dostąpić« = zrozumieć (1): ku onym zacznieyſzim á więtſzym ryczerſkim rzeczam będziem mogli prziść/ ktorych prziſzłym Xiążętom woiſk/ y zwycżaiem y rozumem potrzeba ieſt doſtąpić y ie wybornie vmieć KwiatKsiąż O3v.

»dotknąć rozumu swojego« = pomyśleć (1): A ieſlibychmy to [nabożeństwo] chcieli thu krzyżyki/ ſwiecżkámi/ kropidły/ ábo iákiemi máźidły odpráwowáć/ wieſz to Pan Bog ſam ieſliże tho będzye zá wdzyęcżne przyięte od niego. To w tym káżdy ſnádnie może dotknąć rozumu ſwoiego/ chociay by mu y piſmá nie sſtawáło. RejPos 350.

»rozumem dowieść (a. dowodzić, a. przywieść, a. przywodzić itp.), przywiedziony; rozum (do)wiedzie (a. przywiodł, a. musi wieść); wywod (a. dowod) rozumu« [w tym: czyj (4)] = przekon(yw), udowodnić (udowadniać); probare rationibus BartBydg [szyk zmienny] (6:2;4;3): PatKaz III 116; BartBydg 128b; RejPs 46v, 52v; KrowObr 20; RejWiz 21v, 128; BielKron 117v; GórnDworz Ff6, Gg5v; RejPos 289; rozum náſz nie łatwie ku wierzeniu tych rzecży ktore nam obiecáne bywáią/ przywiedźiony być może. KuczbKat 110; CzechRozm 161v; CzechEpPOrz **1; [filozofowie] chcąc to rozumem wywiéść/ że Bóg ieſt/ tym ſye naprzód zákłádáli/ że [...] żaden [naród] ták gruby nie ieſt/ któryby Bogá iákokolwiek nie wyznawał. KochWr 19.

»rozumowi (d)ufać, dufający; w rozumiech dufać« [w tym: czyj (18)] [szyk zmienny] (17:2;1): BielKom D8v; KwiatKsiąż L3; RejAp 104v, Ff4; GórnDworz L4; (marg) Cżemu Pan trudnemi ſłowy mowić racżył. (–) A to przeto/ áby żaden nie dufał domyſłom ſwym/ áni rozumowi ſwemu RejPos 126, 126 [2 r.], 159v, 200, 230 [2 r.]; RejZwierc 4v; Nikt nie vfay świátu temu/ Ani rózumowi ſwemu KochPs 89; SkarŻyw 82, 203 [2 r.]; GórnRozm K3v; Mądrzy/ pobożni y ſtáteczni niech przy nim [synu królewskim] ſię báwią/ áby ſię náuczył wſzytko z rádą czynić/ ſwoiemu rozumowi nie dufáć/ y zá ſwemi áffektámi nie chodzić SkarKaz )(4; SkarKazSej 658a.

»rozum kierować [= przywracać]« (1): Ruſza kogo Kánikułá/ á odrzeczna mowá: nie tą to wodą [tj. cieplicami]/ ále czém inſzym rozum mu kieruymy. Oczko 14.

»rozum mie(wa)ć, mający« [w tym: w głowie (6)] = być rozsądnym, mądrym; zachow(yw) zdrowy rozsądek, być zdolnym do przeprowadzania procesów myślowych; sapere Mącz, Modrz, Cn; ratione praeditus Modrz; habere intellectum Vulg; habere mentem, uti ratione Cn [szyk zmienny] (61:3): BierEz H3v, P; RejRozpr F2; RejJóz E3v; RejRozm 396; RejKup N, Xv, x3v; Kto ma rozum o tym powie/ Pracá ieſt zyſk/ pracá zdrowie. BielKom D6v, D5; LubPs ggv; RejWiz 31, 139; (nagł) Boná Krolowa Polſka. (–) [...] Rozum miáłá/ że y dziś/ tá niewieſcia głowká/ Sławna w Polſzcże/ y długo/ pámiętne iey ſłowká. RejZwierz 49, 36v, 111; BibRadz Iob 20/3; OrzRozm Pv; BielKron 101v, 107, 189, 245v; Compos mentis, Compos animi, Compos rationis, Mądry/ Máyący rozum. Mącz 62c, 285d, 333c, 368a, 382d; Prot A3; SienLek 11v; RejAp 115, 155; GórnDworz Q7v, Dd5v; RejPos 262v; BielSat Ev; HistLan F5; KuczbKat 170; Przodkowie náſzy czo rozum miewáli/ Wiecżną roſkoſzą wdzięcżny pokoy zwáli. RejZwierc 227v, 13, 185v, [233], 248v, 249v; ModrzBaz 40, 71v; KochPs 141, 166; SkarŻyw 126, 364, 428; KochFr 13; KochMRot B2v; BielSjem 4; PudłFr 61, 69; BielRozm 33; GórnRozm E2v; WujNT Apoc 13/18; tákżeſmy długo około prawdy iego [Chrystusa] błądźili? [...] Czyli ludźi nie było coby rozum mieli? Czemuż nas dopiero wiáry vczyć chcą? SkarKaz 550a, 350a; CiekPotr 43; SkarKazSej 666b; Właśnie iákoby/ gdyby káżdy cżłonek zoſobná miał rozum/ á ták mniemał/ iż tym ſpoſobem zdrow być może/ ieſli drugiego bliſkiego cżłonká zdrowie do śiebie przyćiągnie: pewnieby wſzytko ćiáło zemdleć y vmrzeć muśiáło. KlonWor ded **3v; [TerentMatKęt E5v, K6v].

~ W przeciwstawieniu: »być szalon ... mieć rozum« (1): Przyſzłey thedy nocy/ Krolowa przyſzłá do mnie s fraucymerem pięknie przybránym/ pytáłá mię ieſlim ſzalon cżyli mam rozum. BielKron 458v. ~

»z to (a. z [kogo]) rozumu mieć« = na co (a. na kogo) mieć wystarczające możliwości intelektualne; móc sobie z czym (a. z kim) poradzić [szyk zmienny] (7): RejWiz 30, 110v; Leop Iob 38/4; áżckolwiek [!] był chytry Przemyſław y okrutny nád żeńſkim narodem/ wſzák przeto nie miał rozumu z Libuſę áni mocy/ bo oná y Przemyſlá ſwą rádą ſpráwowáłá. BielKron 319v; PaprPan N2v; ieśli wy nie maćie sſto rozumu/ iáko temu zábieżeć/ więc poślićie do cudzey źiemie/ rádźić ſię około tego. GórnRozm D3, I4v; [ListyPol III 1550/27].

»mieć dosyć, co rozumu« [w tym: z elipsąmieć” (1); w głowie (1)] [szyk zmienny] (2:1): Ktorego to przykładu/ ieſliże mácie co rozumu nie miéicie ſobie za małą rzecz MurzHist Q2; WujJud a4; (nagł) O Mikołáiu Mniſzewſkim. (–) NIe ledá to człek/ pánowie/ Rozumu doſyć w téy głowie. PudłFr 54.

»rozum mieć po temu; mieć rozum [na co]« = mieć predyspozycje, umiejętności [szyk zmienny] (2;2): Kto rozum ma potemu: może niżey piſane rzecży łaczno pochopić. FalZioł [*8]v; GroicPorz ll4v; Mącz 135c; Drudzy ſą/ ktorzy máią mądrość táką/ iáką tenże Apoſtoł opiſał [...]. Ziemſką: iż máią rozum tylko ná doſtawánie y zátrzymánie y rozmnożenie dobr świeckich docześnych SkarKazSej 658a.

»rozum swoj własny [w czym] mieć« = kierować się własnym (tu: błędnym) mniemaniem (1): Theologia też iáka ich [sakramentarzy polskich] ieſth/ ſrom y mowić: y z tego y z owego Heretyká zebrána [...]. Ale rozum ſwoy właſny w tym máią: Koſćiołem gárdzą/ Concilium niepotrzebuią OrzList e4v.

»(krszyny a. odrobiny) rozumu nie mieć, niemający« = być głupim, szalonym; mentem non habens PolAnt; impos mentis Mącz; omni ratione destitui Modrz [szyk zmienny] (14:1): rozumubych niemiał/ bych w niepewne rzecży dufał BierEz H4, C2; BibRadz Eccli 22/27; Impos mentis, Szalony/ Głupi/ Niemáyący rozumu. Mącz 62c, 364c, 368a; HistRzym 75v; KuczbKat 135; áni gránic żadnych ſtánowić/ áni przyiáźni iákokolwiek náruſzoney poiednáć vmiećie/ okrom gwałtu [...]. Iákoby to iuż táka byłá Rzecżpoſpolita wáſzá/ że w niey nie práwem/ ále gwałtem y mocą trzebá wſzytkiego dowieść: ábo práwie iákobyśćie rozumu niemieli/ że nikt nic otrzymáć niemoże/ cżegoby mocą niemuśiał doſtáć. ModrzBaz 141; SkarJedn 44; SkarŻyw 572; WerGośc 213; SkarKaz 43b, 417b; SkarKazSej 661b marg.

»rozumem mierzyć (a. rozmirzać); żadnym rozumem nierozmierzony« [w tym: czyj (2)] [szyk zmienny] (2;1): RejAp 51v, 54; Bozką moc rozumem ſwoim mierzą: y przetoż nie tylo wiárę ále y rozum trácą. SkarKaz 205a.

»mieszać (a. zamiesza(wa)ć) rozum; rozumy (I) zamieszać; rozum się (po)miesza (a. zamieszawa się, a. pomieszać się musi); zamieszanie rozumow« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (3;1;4;1): GliczKsiąż I6; Owi też Philozophi śiłá nápiſáli/ A rozumy ludzkiemi práwie zámieſzáli RejWiz 82, 6v, 42; RejPos 32, 47, 126; RejZwierc 100; cżłowieká cżtery áffekty naprzednieyſze vnoſzą/ ktore Grekowie zową Paſsiones: Cicero zowie Perturbationes: á náſzy ſtárzy Polacy według Ciceroná zową zamętki/ dla tego że mącą y mieſzáią rozum ludzki y nie iednemu w głowie zámącą. KlonFlis A4v.

»z rozumem się mijać« (1): A práwie ſle [lege: sie] ſnać z rozumem mija Kto iedno drze á drugie pobiyą RejRozpr K3.

»rozumu naby(wa)ć; nabyty rozum« = (wy)kształcić się, rozwijać (rozwinąć) się intelektualnie (5;2): (did) Poſeł ſię dziwie [!] s prawie Kupcowei (–) Miły Kupczie ktoċ tak radził Gdzes tego rozumu nabył RejKup v4v; GliczKsiąż L7v; iż dworney pániey ku przyrodzonemu bacżeniu/ nábythego s kſiąg rozumu potrzebá. GórnDworz X4, Gg5v; SkarKaz )(2, 45b, 80a.

»rozum naprawiać [= przywracać do właściwego stanu]« [w tym: czyj (1)] (2): Krew Laſicze z babką/ łamanie w nogach oddala. Popioł theż iey z wodą pijąc/ ſzalonym rozum naprawia. FalZioł IV 12c; BielŻyw 128.

»rozumu naśladować« [w tym: czyj (3)] = postępować według wskazań intelektu (5): BielŻyw 92; KromRozm III Mv; BielKron 9; A cżemu rozumu w obáleniu Bogow ſwych lepiey nie náſláduią/ niżeli ku ſthánowieniu ich? GrzegRóżn K2v; SkarJedn 378.

»rozumem obaczyć; w rozumie obaczyć się; rozum obaczyć może; obaczenie rozumu« [w tym: czyj (3)] = pojąć, zrozumieć [szyk zmienny] (1;1;2;1): RejPs 161; LibLeg 10/152v; gdyż w ſercu cżłowiecżym ták wiele chytrośći ſkrytich ieſt/ iż rozum żaden niemoże być táki/ kthoryby ie wſzytki obacżyć mogł. GórnDworz M2; RejPos 63, 280.

»rozumem obdarzyć, obdarzony, nadany, przeźrzany [= obdarzony]« = animi dotibus a. ingenio praeditus Modrz [szyk zmienny] (5:9:1:1): BibRadz *2v, Eccli 17/6; Tego to Sálomoná Pan Bog ieſzcże z młodych lat iego przeyrzał/ iż go rozumem tákim obdárzyć racżył/ iż go nikt w nim nie przerownał. BielKron 75v; Ale ći záſię kthorzy ſą preźrzeni [!] od Páná rozumy/ godnoſciámi/ y ſpráwámi dobremi/ [...] ſłuſznie nie máią gárdzić [...] thym dobrodzyeyſtwem iego. RejPos 317, 239v; RejZwierc 93v, 97, 97v; WujJudConf 206v; ModrzBaz 68v, 73; SkarŻyw 25; NIegodźien tego ten świát záwikłány/ Aby miał ná nim rozumem nádány Człowiek polégáć KochPieś 48; LatHar 366; GosłCast 31; SapEpit A4v.

»objaśnić rozum; rozumem objaśnić, objaśniony; objaśnienie rozumu; rozum będzie objaśnion« [w tym: czyj (5)] [szyk zmienny] (3;1:1;2;1): O wielkaſz thu pociechá może być tym/ ktorym ten wſzechmogący Pan/ nie obiáśniwſzy ich wielkiemi rozumy/ wielkiemi náukámi/ racżył im dáć poznáć á doćiſnąć ſie do ſwiętego Boſtwá ſwoiego. RejPos 288, 40v, 116 [2 r.], 129v, 131, 194, 247.

»od rozumu ode(j)ść (a. odchodzić), odstąpić (a. odstępować), odpaść, odeście, odstąpienie, odeszły (a. odchodzący); rozumu odstąpić, odstąpienie; rozum odbiegł, odchodzi, wyszedł« [w tym: czyj (3)] = (o)szaleć, (z)głupieć; amens, amentia, desipere, labi mente Mącz; furia Modrz; dementire, de mente exire, delirium, furor, insania, mania, stupiditas, stupor Calep; in furorem verti Vulg [szyk zmienny] (18:6:1:6:1:3;1:2;1:1:1): Nie odſtępuy od rozumá: Vcżyć ſię iedno nie ſromay/ Kto ćię dobrze vcży ſłuchay. BierEz F4v; FalZioł I 65c, 110d, II 3d, 7d; BielŻyw 141; MurzHist E, Q3v; BielKron 78v, 95; Amentia, Głupość/ odeście od rozumu. Mącz 216b, 175c, 180b, 216b, 368a; SienLek 14v, S[ss]4v; GórnDworz Gg6; RejPos 200, 264v; KuczbKat 135; RejZwierc 48; BielSpr 45v; Waśń z boiáźni á z gniewu rośćie/ ktora iż nieinácżey wzburza ſerce ludzkie ktore opánuie/ iedno iáko odeśćie od rozumu/ przeto nie może mieć towárzyſtwá z rozumem. ModrzBaz 7; SkarJedn 102; Tám [św. Bernardyn z Senny] dziwnymi ſię nabożeńſtwy y ćiáłá vmartwienim trudził/ ták iſz go drudzy zá odeſzłego od rozumu mieli. SkarŻyw 461, 101, 141, 166, 298; WerGośc 234; PudłFr 72; Calep 301b, 303a, 635b, 802b, 1013a; WujNT Mar 3/21, s. 136; SkarKaz 418a; Milcz przebóg/ á opuść té máło mądré mowy/ Iuż práwie rozum odbiégł twéy ſtroſkánéy głowy. GosłCast 25; [KromHist 44; Szalonym y od rozumu odchodzącym nigdy niewierzyć. SkarŻyw 830 marg (Linde); Przećiw Freneſim/ to ieſt odſtąpieniu rozumu z ciężkiégo bolu głowy/ pić korzenié Iábłonek. UrzędowHerb 39a, 284a].

»rozum odjąć (a. odejmować); z rozumem rozłączać« = excutere mentem Mącz [szyk zmienny] (16;1): RejJóz P4; iſz śię i ſtąd boży gniew przeciwko mnié okazuie/ że mi odiął rozum/ abych niemogł o ſwoięm zbawięniu ani dobrze trzymác/ ani iakiéi nadźieie miéć. MurzHist Q4v; GroicPorz mm; RejWiz 55v; LeszczRzecz A5 [2 r.]; Mącz 339b; RejZwierc 53v; CzechRozm 162; Przetoż y Prorok powieda: Iż pſotá/ wino/ á pijańſtwo/ ludźiom ſerce y rozum odeymuie. WerGośc 243, 244, 254 [2 r.]; GórnRozm H2 [2 r.]; ZawJeft 29; GosłCast 25.

»odmienić rozum« [w tym: czyj (2)] = mutare intellectum Vulg [szyk zmienny] (3): RejJóz P8v; Leop Sap 4/11; Záſzłá śmierć Elſzbietę vmárłą/ wźiętá ieſt/ ták w młodych lećiech/ áby złość nieodmieniełá rozumv iey BiałKaz I4v.

»dobrego rozumu, od rozumu odstępować« = postępować wbrew zdrowemu rozsądkowi; a ratione discedere Modrz [szyk zmienny] (1:1): ModrzBaz 70; Bo drudzy dobrego rozumu/ ktory ieſt tego práwá początkiem/ odſtępuiąc: grzechow ktore rozum przyrodzony gánił/ zá grzech nie mieli. SkarKazSej 696b.

»rozum odwodzić; od rozumu uwieść, odwodzący; z rozumu zwieść (a. wywodzić)« = deludere Vulg [szyk zmienny] (2;1:3;2): Czo za rozum tego ſmarda. Iakoċ ſobie vmie galiċ Tego Laſki bozei żbawiċ. I zwyodl zrozumu prawego Tego nędznika proſtego. RejKup Mv, ſ2; RejWiz 47; Leop 2.Par 32/15; CzechEp kt, *4, [1]; SkarKazSej 661a.

»rozum okaz(ow)ać; rozum okaz(ow)ał się (a. okazać się ma); rozumem okazały; wystawienie rozumu swego« [w tym: czyj (11)] = popis(yw) się umiejętnością rozumowania, wykaz(yw) się intelektem; intellectu vigens JanStat [szyk zmienny] (10;3;2;1): BierEz F3; KromRozm II p3v; GliczKsiąż K7; LubPs bb3v; Boſcie ſie więc z vporu więcey árgowáli/ Niżli s prawdy/ by iedno rozum okazáli. RejWiz 164v, 5, 174; GrzegRóżn N3v; GórnDworz L4v; RejPos 37v, 89v, 348v; RejZwierc 2; A wſzyſcy im nagłębiey rozumy ſwoie okazáć chcieli/ tym nabrzydliwiey [...] błądzili. StryjKron 1; [obiecujemy] liſtem ninieyſzym Dignitárſtwá/ Káſztelániy/ y Vrzędów wſzyſtkich Króleſtwá náſzégo/ nikomu/ iedno oſobóm dobrze záſłużonym/ láty/ rozumem/ y mądrośćią okazáłym [...] nie rozdáwáć SarnStat 71 [idem] 909.

»rozumem opanować; rozum opanował« (2;1): Cżłowiek rozumem wſzytko opánował. RejWiz 10v marg [idem] Cc4; RejZwierc 214.

»rozum oświecić (a. oświecać), oświecający; rozumem oświecić (a. oświecać), oświecon; rozum się oświeci (a. oświeca się), oświecony; oświecenie rozumu; [kto] bywa rozumu oświeconego« [w tym: czyj (18)] [szyk zmienny] (20:1;3:1;2:6;7;1): OpecŻyw 29, 160v; S takowegociem rozmyſlaniá/ mnodzy ludzie proſci a nieumiętni/ bywaią rozumu oſwiétzonégo ij żywota ſwiętego/ ktorym mily Iezus z ſwé laſki dáwá rozum glęboki OpecŻywPrzedm C4; GlabGad A5, B4; WróbŻołt oo8v; WróbŻołtGlab A4; KromRozm III Bv; LubPs bb5; OrzRozm P3, P3v, Q; Iádąc tedy do Dámáſzku/ oświećił go [św. Pawła] Pan Bog rozumem przez dobre poſelſtwo/ to ieſt Ewányelią BielKron 143, 143, 206v; RejPos 40v, 116v, 156, 239, [290]v, 334, 337v; WujJudConf 66v; KarnNap E4; SkarŻyw A3, A3v, 117, 491, 581; LatHar 34, 204, 351, 395, 663, 673, 676; O mądrośći nawyżſza Pánie IEZV Chryſte/ [...] pośli Duchá mądrośći/ áby oświećił rozumy náſze SkarKaz 45b, 42a; SkarKazSej 658b, 662a [2 r.].

bibl. »rozum otworzyć (a. otwarzać); rozum jest otworzony« [w tym: czyj (2)] = aperire sensum PolAnt [szyk zmienny] (5;1): RejPos 116, 135; Tedy otworzył im rozum (áby mogli) rozumieć piſmá. BudNT Luc 24/45; [św. Chryzostom] vdał ſię ná żywot Anielſki/ zakonny/ y puſtelnicży. Y w nim pokoiu onego/ do ktorego bárzo teſknił/ vżył/ [...] ná cżytániu piſmá S. do ktorego mu Pan Bog głęboki rozum/ klucżem łáſki ſwey otwarzał. SkarŻyw 86, 352; SkarKaz 418a.

»rozumem (o)zdobić, opatrzyć, ozdobiony, przystrojony, upstrzony; rozum stroi, ozdobi« = ingeniosus PolAnt [szyk zmienny] (6:3:14:1:1;2:1): BierEz S2; RejJóz E4; RejWiz 8, 193; RejZwierz 73v; [Plato] powieda być duſzę nieiáką bytność ſámá ſiebie ruſzáiąc/ rozumem ozdobioną. BielKron 127v; GórnDworz D2; RejPos 222; rozeznaway pilnie/ iáka ieſth rozność wielka miedzy cnotą á miedzy niecnotą/ miedzy dobrą ſławą á miedzy złą/ á zwłaſzcżá gdy cie Pan Bog rozumem á poććiwym bacżeniem ozdobić racżył. RejZwierc 268, A5, 13v, [283], 68 [3 r.], 74 (16); BudBib Sap 8/19; żaden przelożony [!]/ Coby dobrym rozumem nie był przyſtroiony/ Nie może w dobrey ſpráwie ſwych poddánych rządzić PaprPan A3, R; CzechEpPOrz **.

»rozumem się parać« = myśleć, zajmować się myśleniem (3): RejWiz 143; PHilozophi ktorzy ſie/ rozumem paráli/ Wolność nád wſzytki ſkárby/ s cnotą obieráli. RejZwierz 50v; RejZwierc 16.

»dalej patrzyć, przepatrować rozumem« = przewidywać, wnioskować [szyk zmienny] (1:1): Iáko ſtárzy/ iż poſpolicie ſą mędrſzy niż młodzi/ powſcięgliwſzy/ dáley páthrzą rozumem GórnDworz K3; RejZwierc 232.

»podpierać (a. podeprzeć), podparcie rozumu; rozumem podeprzeć (a. podpierać się), podparty; rozum może podeprzeć, podpart(y) (jest a. bywa)« [w tym: czyj (9)] [szyk zmienny] (8:3;4:1;1:4): BielŻyw nlb 6; Bo przeto cie rozumem Pan podeprzeć racżył/ Abyś ſłuſznie co dobrze y co źle obacżył. RejWiz 134, 90v, 100v, 112v; BielKron 9; Mącz 502a; RejAp AA6v; GórnDworz Gg4; RejPos 16, 38v, 115, 126, 148v (8); RejZwierc A5, 4v; wſzákże áby wiárá moiá nie podpieráłá ſie/ rozumem y wywody ludzkimi: dla tego też chcę rád ſłyſzeć o tym świádectwá z ſłowá Bożego CzechRozm 4v; KochFr 85.

»pokładać [komu] pod rozum« = dawać do przemyślenia (1): Co puſzcżam ná bacżenie cżłowieká mędrzſzego/ Pokładáiąc mu pod rozum ten kęs zdánia mego. CzahTr I3v.

»[czyjemu] rozumowi poruczać (a. będzie poruczono)« (8): LibLeg 10/71, 11/27v, 29; RejAp 37v, 180v; RejPos 23v, Ooo5; A to ia tu twemu rozumowi porucżam co ſobie obráć maſz RejZwierc 179.

»z rozumem [czyim] się porywać« (1): Bobych oſzálał y rozum ſtráćił/ bych ſię miał z rozumem moim ná mądrośći niedośćigłe Bozkie porywáć. SkarKaz 277b.

»rozumem poścignąć, niepościgniony (a. niedościgły); rozum poścignąć nie może; niedościgły rozumowi« [szyk zmienny] (1:7;1;2): iż [Bóg] ieſt dziwna á nieſkońcżona/ áni żadnym rozumem ogárniona iákáś moc á iákáś wielmożność/ ktorey áni rozumem/ áni żadnim rozmyſłem nikt pośćignąć nie może. RejPos 142v, 149 [2 r.], 158, 316v; RejZwierc 195v; CzechRozm 27v, 214v; NiemObr 10; LatHar 192, 375.

»rozum powichłać (a. zwikłać)« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (2): Ale ći co zwikłáli rozumy ſpráwámi/ Ni zwiedzą gdy s fráſunkow poſzáleią ſámi. RejZwierc 239v; SkarKaz 519b.

»powiedzieć [komu] na rozum« = powiedzieć komuś do słuchu (1): Ale kiedyć ſye ſługá doſtánie Legart/ piiánicá/ koſtérá/ który ieno czeka/ rychłoli go záwołáią ieść. [...] Tákowégo mądry á báczny Pan záraz pozna: á sprobowawſzy go/ poznaſz że łothr/ kázáć mu precz/ powiedźiawſzy mu ná rozum. Strum R3v.

»rozumu (po)zbyć; opuścić rozum« = deserere rationem Modrz [szyk zmienny] (4;3): BierEz S4; FalZioł ‡2c; RejWiz 29v, 128v; Bo opuśćiwſzy rozum/ wzgárdźiwſzy práwo Boże y przyrodzone/ co innego ſię zoſtawa/ iedno że ſię przygodam á ládá cżemu muśimy dáć rządźić? ModrzBaz 81; Czynią wiele przykrośći ludźióm ſpokoynym ſzaleni/ którzy ábo prze ćiężką niemoc/ ábo prze iákie fráſunki rozumu pozbyli KochPij Cv; OrzJan 17.

»wiele rozumowi swemu pozwalać« = pozwalać sobie na spekulacje intelektualne (1): y iuż ták vcżynić ze dwu perſon y nátur z ſobą niezgodnych iednę/ [...] Co ácż v Filozofow ieſt rzecżą trudną/ choćiażći oni wiele rozumowi ſwemu pozwaláią: ále w ſłowie Bożym nieſłucháną áni znáiomą: przeto też niezbożną. CzechEp 247.

»przebieżeć rozumem« = przemyśleć (1): Przebiegłem wiele rzecży rozumem [Lustravi universa animo meo Vulg Eccle 7/26]/ chcąc náleść mądrość y rozum BielKron 81.

»rozum (a. możność rozumu) przechodzić, przewyższać, przechodzący, przewyższający« [w tym: czyj (6)] = być (będący) nie do pojęcia; superare sensum PolAnt; excedere captum Mącz; supereminens scientiae Vulg [szyk zmienny] (10:4:2:2): PatKaz II 71v; KromRozm II bv, n4v; KromRozm III C; A pokoy Boży kthory przewyzſza wſzelki rozum/ będzie obroná ſercom wáſzym/ y myſlam wáſzym przez Iezuſá Kryſtuſá. BibRadz Philipp 4/7, II 103b marg; Mącz 35b; Gdyż tedy ten cżłonek [tj. artykuł wiary, jedna z dwunastu częściCredo”, tj. wyznania wiary] nie mniey iáko y drugie cżłonki/ przechodźi możność y śiłę rozumu náſzego KuczbKat 80, 1, 235; Nie trudnoć to tedy Pánu Chriſtuſowi vcżynić/ że będąc w niebie/ pod właſną oſobą/ ieſt záraz prawdźiwie w tym Sákrámenćie pod oſobą chlebá: ácżći to náſz rozum przechodźi. WujJud 71v; SkarJedn 43; SkarŻyw 91, 141, 206; WujNT 67, Eph 3/19; SkarKaz 276b.

»przychodzić ku rozumowi« = odzyskiwać pełnię władz umysłowych (1): Resipisco, Vpámiętawam ſie/ przichodzę ku rozumowi/ polepſzam ſie Mącz 368a.

»rozumu swego przyłożyć« (1): Attendere animum, Rozumu ſwego prziłożyć. Mącz 444b.

»przyść k(u) (lepszemu) rozumowi; do rozumu pość« [w tym: czyj (1)] = przemyśleć, opamiętać się [szyk zmienny] (2;1): GórnDworz X6; rozważayże theż wieki ſwoie/ ieſlić Pan dał iuż przydź ku lepſzemu rozumowi twemu RejPos 40v; BielSat N.

»przywieść do rozumu; ku rozumowi przywodzić« [w tym: czyj (1)] = sprawi(a)ć, że ktoś (od)zyska rozsądek, mądrość (1;1): [zioło dłoń Krystowa] cżłonkhom pomaga w ich przekazach/ też od złego rozumu ku rozumowi przywodzi. FalZioł I 112b; LatHar 686.

»radzić (a. poradzić) się, dokładać (a. dołożyć) się, za radą rozumu; rozum radzi (a. radzić może)« [w tym: czyj (2)] = uti iudicio Mącz; advocare in consilium rationem, ratio suadet Modrz [szyk zmienny] (9:2:1;3): RejJóz D8v, I2; RejRozm 405; RejWiz 54; Mącz 510b; RejAp BB3v; Radź ſie rozumu potym mądrych ludzi/ Gdy co przykrego ná cię ſzcżęſcie wzbudzi. RejZwierc 230, 81v; ModrzBaz 26v, 30, 122v; KochFrag 54; [ciało] pobudza w nim [w człowieku] rozmáite y przećiwne ſobie chćiwośći/ żądze y namiętnośći przećiw rozumowi: y czáſem ták ſprędká nań powſtáie/ iż pierwey niżli ſię obaczy/ y niżli ſię rozumu dołoży/ człowiek vwiedzion bywa. WujNT 546; SkarKaz 244b, 314a.

»rozumem robić (a. urobić)« = myśleć (wymyślić) (4): GlabGad K5v, Lv; kto ſie ryczerſkiem rzemięſłem pęta/ potrzebá áby thák wiele rozumem robił/ iáko y ciáłem. GórnDworz G7v, Ll6.

»rozumem rozebrać; rozum rozbiera; rozumu rozbieranie« [w tym: czyj (1)] (1;1;1): Acie mentis dispicere, Rozumem co rozebráć/ Rozważyć. Mącz 405d; CzechRozm 19v; LatHar 321.

»rozumem rozważyć (a. rozważać, a. uważyć); rozważenie rozumu« [szyk zmienny] (4;1): RejWiz 52v; Tákże y cżłowiekowi poććiwemu/ ktory roſtropnym rozumem wſzytko około ſiebie rozważyć może/ á czo mu złego záſzkodzić może? RejZwierc 71v, A3v, 71v, 88.

»ruszyć rozumem, rozumu« [w tym: czyj (1)] = pomyśleć [szyk zmienny] (3:1): RejRozpr C2; RejKup k2; GórnDworz T8v; [mówi Jempsar:] Otrząſni ſie mé ſerce/ á ruſz ſwym rozumem Niewieśćim GosłCast 62.

»na (swoj) rozum sadzić się, sadzący się; na swym rozumie sadzić się; nad rozum wysadzać się; na rozumie swym wszystko sadzić« [w tym: czyj (16)] = polegać na (swym) rozsądku; popisywać się mądrością; wymądrzać się [szyk zmienny] (9:1;7;1;1): A nye podoba ſye co komu w koſćyele/ ćyerp z pokorą y ſkromnoſćyą/ nye ſádząc ſye wſſetecznye ná ſwoy rozum. KromRozm I O2v, O; kto o ſwey náuce wyele dźyerży/ á ſádźi ſye ná ſwym rozumye/ ten yeſſcze nic nyeumye/ by też nawyęcey vmyał. KromRozm II p2v, iv, p2v, p3 [2 r.], t3 [2 r.]; KromRozm III O4v; BielKron 148v; RejPos 306; RejPosWiecz2 95v; BielSat N4v; WujJud 127v; Ani ſye ia ná wielkié názbyt kaſzę rzeczy/ Ani ſye ia nád rozum wyſadzam człowieczy. KochPs 194; A ták niedoczitánim Hiſtoriy Swiętych/ ácz ſie ná wielkie rozumy ſadzili [historycy i poeci greccy]/ ku ſwoiey hańbie dawnośći początkow narodu ſwego ſamiſz ſobie vięli. StryjKron 16, 1; ArtKanc L2v.

»rozumu słuchać« [w tym: czyj (2)] [szyk zmienny] (4): BielŻyw 131; iż kiedyby był Pan Bog nam ſlowá ſwego niezoſtáwił/ á rozumu ſie ćieleſnego trzymáć dopuśćił/ y ſam bych ná tho przyſtał y przyzwolił/ iákom teſz y przedtym w tákowych rzetzach rozumu ſwego ſluchał KrowObr 108; SkarŻyw 189; Bo [Bóg] ſtworzył iednego ſámego człowieká/ męża onego pierwſzego [...]: áby ſię wſzyſcy do iednego odzywáli/ y iego rządu y rozumu/ iáko ſtárſzego ſłucháli. SkarKazSej 690a.

»z rozumu spaść (a. wypaść)« = stracić rozeznanie [szyk zmienny] (3): BielKron 81; Bo co ieſt ſproſnieyſzego iáko cżłowiek ſtátecżny á v ludzi zá mądrego wzięty/ gdi ſpádnie z rozumu á da ſie nieſzcżęſciu trwożyć RejZwierc 150, B4v; [WerReguła 139].

»rozumem się sprawić« = tu: poprzestać na ocenie wizualnej, opartej na wiedzy i świadectwie zmysłów (1): Abowiém w Leśie im nakrótſzym Inſtrumentem ważyſz/ tym nalepiéy. A to dla tego/ że w Leśie nie przeyźrzyſto/ á rozumem ſye nie ſpráwiſz muśiſz w káżdy kąt iść z wagą. Strum D.

»rozumem (się) sprawować (a. sprawiać się), sprawowan(y), sprawujący się; rozum sprawuje« [w tym: czyj (6)] = ratione uti a. utens Modrz [szyk zmienny] (43:4:2;8): BielŻyw 75, 92, 139; iż bywało [...] iako v Rzymianow takież v krzeſcianow wiele pań ſtatecżnych, mądrych/ y przeważnych/ kthore rozumem ſwym chwalebnie ſie ſprawowały GlabGad A2v, Lv, L8, L8v, O5; LibLeg 11/42v; RejJóz E6v, Fv, L7; GliczKsiąż H2v; Bo bychmy ſie rozumem tylko ſpráwiáć mieli/ Pewniebychmy bez cżáſu wſzyſcy poſzáleli. RejWiz 112, 16v, 29, 30, 47v, 140v, 144; BielKron 127v, 173, 333 [2 r.]; KwiatKsiąż I2v; SienLek 14v; GórnDworz Ll8; HistLan D2, F6; Zadna rzecż nie ieſt zła ktora bywa rozumem ſpráwowána. RejZwierc A6v, 4v, 12, 21, 68, 71 (11); BielSpr b3 [2 r.]; WujJud 206v; BudNT l4v marg; ModrzBaz 29v, 61, 102; KochPs 107, 108; StryjKron 452; GórnRozm B, B3v, L4v; GostGosp 8, 98; Ale trzeźwość/ będąc świádoma dobrze y śił/ y niedoſtátków ſwoich/ [...] rychléy godnośći ſwéy (co wſzytko rozum ſpráwuie) zámilczy/ niżli ſię o rzecz ſobie nierówną pokuśi. KochPij C2v, C3; [TestEwang 1565/17; CerGór 100].

»rozumowi się sprzeciwiać (a. przeciwić), sprzeciwiający się« = cum ratione pugnare Modrz [szyk zmienny] (2:1): ModrzBaz 81; A ſpráwiedliwość pierworodna tá była: [...] nierządney żądzey y ćieleſnośći/ rozumowi ſię ſprzećiwiáiącey nie było. SkarŻyw 260; SkarKaz 243a.

»spuszczać się na swoj rozum« (2): Thu widzicie brácia miła/ iáko to zle ſpuſzcżáć ſie ná ſwoj rozum. SarnUzn F7; WujNT 460.

»rozumem stąpać« = postępować rozsądnie (1): a wſzakosz yey m. y wtim niechay rozumem ſtąpa abi tich nieroſgniewala ktorzi dzysz rzeczamy wladną LibLeg 11/43.

»rozum (s-, u)tracić (a. utracać); utracenie (a. stracenie) rozumu; rozum stracony« = defecit intellectus PolAnt; non consistere mente, defectio a. defectus a. deliquium animi Mącz; brutum fieri, obbrutescere, rationem amittere Calep [szyk zmienny] (23;3;1): Lekarzſtwa doſwiadczone. Na Freneſim/ to ieſt gdy człowiek rozum traci FalZioł V 94v, ‡2b, I 50b, 155b, IV 59d, V 51v, 59; RejKup c5v; RejWiz 78v; BibRadz Eccli 22/10; BielKron 320v; Mącz 115b, 396d; SienLek 146; GórnDworz C4; RejZwierc 231; BielSpr 45v; BiałKaz L3v; PaprPan S4; ReszPrz 55; Y ieſzcże ná drugim mieścu Bázylius S. ták mowi: Obżárſtwo ieſt vtrácenim rozumu. WerGośc 244; ArtKanc R17; Calep [712]a; OrzJan 114; SkarKaz 205a, 277b; KlonWor 11.

peryfr. »od rozumu klucze stracić« = oszaleć, utracić zdolność myślenia [szyk zmienny] (2): RejWiz 41v; Hárdy gdy ſtráći od rozumu klucże/ Ieſt iáko pęcherz co ſie wiátrem tłucże. RejZwierc 218v.

»rozumem, rozum szafować; [czyjemu] rozumowi w szafunek dawać« = myśleć, decydować (4:2;1): RejJóz E6v marg; Dzyw oſsobny iſcie pán bog Ten/ naſwieczye vdzýałał. Dawſy rozum czlowiekowi Abi im mądrze ſhafował. Wolną drogę iemu na złe Y na dobre daċ raczył. RejKup B, cc4; RejWiz 6v, 13v, 85v; A choróby/ iż ſye ták w człowieku rzadko/ á máłobym nie rzékł/ nigdy nie trafią/ áby złączóné/ á z drugiémi ſpólné/ być niemiały: Przeto/ twoiemu to rozumowi wſzáfunek dawáią/ ábyś álbo ná więtſzy ból wzgląd miał/ álbo [...] Oczko 38.

»rozumem [z kim] się ścierać« = prowadzić spór intelektualny (1): [mówi Józef:] Niechcę ſie ia rozumem nigdy z pánem śćiéráć. GosłCast 17.

»rozumu się trzymać, dzierżeć się« [szyk zmienny] (6:1): iż ſie rozumu ludzkiego do ſmierći trzymáć woley niemam/ około wiáry KrowObr 108v, B2, 108, 109; Abowiem mu [diabłu] do onych bárzo trudna drogá/ Co ſie dzyerżą rozumu/ á boią ſie Bogá. RejWiz 139; SkarJedn 52; KołakCath C4v.

»uchodzić swoim rozumem« = przekonać (1): Ten [papież Celestynus IV] był vchodził ſwoim rozumem zuchwáłego Frederyká iż ciągnął przećiw Maurom BielKron 183v.

»uciec się do rozumu« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (14): Vciecż ſie do rozumu á nie kwáṕ ſie márnie/ Gdyż widziſz iż twa złá myſl do złego ſie gárnie. RejWiz 134v, 175v; GórnDworz D; RejPos 315v, Ooo2; RejZwierc 67v, 73, 73v [2 r.], 77v, 79v (9).

»rozumu uczyć« (1): Snadźby to potrzebnieyſza co rozumu vcży/ A niewinną duſzycżkę ſwiętą cnotą tucży. RejWiz 79v.

»za rozumy sw(oj)emi udać się« [szyk zmienny] (2): ták iáko y dziſieyſzy ſwiát zá tymi márnemi pożytki ſwoiemi/ á zá rozumy ſwoiemi ták ſie vdał/ że żadny niechce iść zá tym dobrotliwym Pánem ſwoim RejPos 277v, 288v.

»rozum swoj ukrocić (a. okrocić)« (2): Ale gdyby chcieli rozum ſwoy poimáć/ y ſłowem Bożym go okroćić/ namnieyby ſie im to [dogmat o Trójcy Świętej] dziwno nie widziáło. SarnUzn Ev; káżdy ſobie wiárę z prozney dumy myſli ſwych wymyſláć/ y iedność ćiáłá tego nie rozdzielnego tárgáć będzie ieſli w poſłuſzeńſtwie S. pod iedną głową y namieſtnikiem Chyſtuſowym rozumu ſwego nie vkroći SkarJedn 156.

»umiarkować (a. pomiarkować), (po)hamować, skromić, ukrocić (a. skracać), (u)miarkowany, pohamowany rozumem« [w tym: pohamować a pomiarkować (1); czyj (2)] [szyk zmienny] (4:2:2:2:2:1): BielKom F5; RejWiz 193v [2 r.]; KwiatKsiąż I2v; A tákże y ine przypadki od ſwiátá niepotrzebne/ vmiárkowawſzy wſzytko rozumem á cnotą w ſobie/ wſzytko to s ſiebie otrząſnie iáko plewy idąc z gumná kiedy owies wieią. RejZwierc 71v, B, 4v, 67v, 72, 74v, 87v; KlonKr B3.

»[na co] rozum umoderować« (1): A ieſli że więthſzy Stawek maſz ná odroſt álbo mniéyſzy: tedy iuż ná to rozum vmoderuy: wſadź piérwéy wedle rozumu/ álbo y téy náuki moiéy. Strum P2.

»na rozum swoj uprześpieczać (a. uprześpieczyć) się« = polegać na swojej inteligencji [szyk zmienny] (2): Z vpádu Sálomonowego [nauczymy się]/ ábyſmy ſye nye vprześpyeczáli ná rozum ſwoy KromRozm II m3v; BielKom Av.

»rozumu uży(wa)ć (a. pożywać), pożywanie, używający« [w tym: czyj (3)] = ratione uti, utens; prudentia animi uti Modrz [szyk zmienny] (13:2:1): PatKaz III 111v [2 r.], 112; Nauka głupiemu nic pożitecżna nie ieſt, ani też rozum temu prziſłuſzy ktogo nieużywa. BielŻyw 139; LibLeg 11/43; RejRozpr Dv; RejJóz A4; KromRozm II p3; RejWiz 123; BielKron 25v; WujJud a5v; ModrzBaz 29v, 62, 115v; [św. Walenty rzekł Klaudiuszowi:] á toś cżłek mądry iáko ſłyſzę/ á nie vmieſz tego rozumu ſwego vżyć ná dobre twoie? SkarŻyw 147; SkarKaz 484b.

»rozumu wspomoc; na rozum pomagać« (1;1): GliczKsiąż N6; Bo ácż nikt nie ogárnie Máyeſtatu tego/ Ale ſie wżdy [w Apokalipsie św. Jana] przypátrzy dziwnym ſpráwam iego. [...] Ale iż wżdy rozumu potroſze wſpomoże/ Ze ſie wątpliwe ſerce vſpokoić może. RejAp AA6.

»wychodzić z rozumu [czyjego]« = przekraczać możliwości intelektualne (1): wſſędy ieſt około mnie formá ręki twoiey ták iż o tem myſlenie moie wychodzi y zrozumu mego/ á tá ſpráwá twoiá ieſt vmnie ták dziwna iż ia iey wyrozumieć nie vmiem. RejPs 206.

»wykroczyć z rozumu« = oszaleć (1): Pátrzayże co tu mowi ten ſwięty cżłowiek [patriarcha Jakub]/ áby błogoſłáwił dziatki ony Pan Bog/ y Anyoł kthory go oſwobodził od wſzego złego. Być mowił ku proſtemu Anyołowi/ tućby iuż był wykrocżił z rozumu/ ábowiem błogoſłáwieńſtwá niſkąd nie należáło ſzukáć/ iedno od ſámego Páná. [...] Ale [...] RejPos 150.

»(wy)polerować rozum; rozum się poleruje, wypolorowan bywa« [w tym: czyj (4)] [szyk zmienny] (3;3:1): GliczKsiąż N4v; Bo ſie ſtąd pámięć oſtrzy/ rozum poleruie/ Kto z dáleká pocżćiwy ſwoy ſtan przepátruie. RejWiz 17; ZOwiemy tedy wyzwolone álbo wolne nauki/ ktore ſą wolnego człowieka godne: to yeſt ty/ ktorymi cznota y rozum albo wyćwiczan álbo wypolorowan bywa KwiatKsiąż E2; GórnDworz B8v, Ff3; HistLan F6; RejZwierc 14v.

»[z czego] rozumem się wyprawić« = pojąć (1): A coż nam o tym [św. Jan o widzeniach] powiedział? [...] Oto tákże iáko y inſzy/ że ſie y podziś s thego żaden rozumem ſłuſznie wypráwić nie może. RejAp AA3v.

»wszystek rozum swoj [na co] wysadzać« = starać się o coś usilnie, zabiegać ze wszystkich sił (1): O iákoż to rożna náuká od poſtępkow świátá tego/ ktory wſzyſtek rozum y dowćip ſwoy ná to wyſadza żeby widźiał y był widźiány/ cżego nie vcży mądrość prawdźiwa/ dáleko mniey Boiaźń Boża. WysKaz 4.

»rozum opak wywracać (a. wspak obracać); rozumem wywracać, przewrocon; na rozum swoj wykręcać« [w tym: czyj (2)] = świadomie przekręcać, celowo wprowadzać w błąd [szyk zmienny] (2;1:1;1): SeklWyzn E; RejKup x4v; RejWiz 139; GrzegRóżn K2v; Niechayże tu iuż tedy oni wſzyſcy vſtáną/ ktorzy rozumy ſwemi ty ſłowá Páná Kryſtuſowe inácżey á niżli on ie ſam rozumieć racżył/ ſobie wywracáią/ á ná ſwe błędne rozumienie ich pociągáią. RejPos 88.

»wywrocić rozum, [kogo] z rozumem na nice« = skłonić do całkowitej zmiany zdania (1:1): Olimpiadę zacną Philipowę żonę/ W Mácedoniey prętko tám oſzukał onę. Vkazawſzy iey piękne s kryſztału tablice/ Wywroćił rozum zacny k ſwey myſli ná nice. PaprPan [Hh5], S4v.

»rozumem zabieżeć (a. zabiegać); rozum zabieżał (a. zabiegać nie może)« [w tym: czyj (2)] = occurri potest prudentia Modrz (3;2): RejZwierc 76v; ModrzBaz 33v; SkarŻyw 203; Iáko był on Nábál chłop głupi á proſty biernat/ ktorego Dawid y z potomſtwem iego przez pochyby wygubiłby był; ále Abigáil mądra małżonká iego temu byłá rozumem ſwym zábiegłá. WerKaz 291; SkarKazSej 657a.

»rozum zaćmić (a. zacimiać); rozum zaćmion(y) (a. ciemny); zaćmienie rozumu« [w tym: czyj (1)] (2;3;1):á ná konyec wſtąpiwſſy do nyebá [Syn Boży musiał] vdźyelánim łáſki duchá S. rozumy ich záćmyone oſwyećić KromRozm III Bv; BielKom E6; SienLek 52; WujJudConf 66; SkarŻyw 262; SkarKazSej 662a; [zaczmyony rozvm ebes sensus ReuchlinBartBydg k5].

»rozumu zakroić« = postąpić mądrze, rozsądnie (4): RejJóz O8v; RejKup n8, p8; A wſzákoż iednák y tym co tám [w skrzyni] w ten cżás ſchował/ Zacny dowćip ſtárośći ſwoiey okázowal. Y práwie tu mogę rzec rozumu zákroił/ Gdyż tą ſpráwą dzieciom ſwym ták w głowie zábroł [!]. HistLan C2.

»rozum zaślepić (a. doślepić); zaślepnieć w rozumie; rozum oślepił [kogo], ślepy; ślepota rozumu; rozumem, na rozumie zaślepiony« [w tym: czyj (5)] [szyk zmienny] (4;1;1:1;1;1:1): (marg) Miłoſcz y rozum y cznotę odmieni (–) Bo więcz y rozum żaſlepi gdy ſie komu to w łep wrzepi RejJóz E3; RejWiz 11; RejAp 5; RejPos 191v, 230, 233, 277v; CzechRozm 154v; LatHar 30; Kto dobre vczynki czyni/ oświeca mu P. Bog rozum. á kto okrutny ná bliźniego/ [...] záślepnieie w rozumie ſwoim SkarKazSej 662a.

»rozum zatłumiać; rozum bywa zatłumion« = animus supprimitur Mącz (2;1): Mącz 321c; Iáko zbytnia wodá ogień zálewa/ tak też zbytnie pićie winá rozum zátłumia. WerGośc 244, 244.

[»z rozumem zebrać się« = skupić się, zastanowić się: I brat moj, jeśli się z rozumem zbierze, musi to znać, że tak było dobrze, jakoś W⟨asza⟩ M⟨iłość⟩ miedzy nami chciał stanowić ListyPol III 1551/147.]

»na rozumie się znać« = być mądrym (2): RejZwierc 217v; NAd złoto/ y nád śrébro/ przyiaźń przekłádáią Wſzyſcy ludźie/ którzy ſye ná rozumie znáią. PudłFr 33.

»z rozumem się zrachować« = rozważyć, pomyśleć (1): Ale nietrzebáć młodym dodawáć potuchy/ Rzadki dobry/ co ſkuśi téy żołniérſkiéy iuchy. Wczym mi ſie trzebá dobrze z rozumem zráchowáć/ Bobym niechćiał dworaká k téy ſłużbie prziymowáć: Ni háyduká WyprPl A2v.

Wyrażenia: »anjelski rozum« [szyk 2:1] (3):SkarŻyw 203 [2 r.]; A iż to ſą rzeczy trudne/ nie poięte/ y rozum nie tylo ludzki ále y Anyelſki przechodzące/ áby ſię nikt trudnośćią y ludzkim niepoięćiem od wiáry tey świętey nie odrażał: niech ma táki pośiłek y náuki. SkarKaz 276b.

»dobre baczenie rozumu« = poczytalność (2): dáiemy znáć ninieyſzym liſtem [...]: Iż my vważáiąc z dobrym baczeniém rozumu [libramine verae rationis JanStat 4, JanPrzyw 12] nienáruſzoną wniwczym wierność/ y potężną obywátelów króleſtwá Polſkiégo ſtałość: [...] SarnStat 8 [idem] 889.

»bujny rozum; bujność rozumow« (1;1): SkarJedn 373; Biblia y piſmo bez kośćielnego rozumienia y wykłádu do zbáwienia nikomu nie poſłuży: ále racżey kacerſtwá zniey ku ſwey zgubie buyny á ſwowolny rozum wycżerpnie SkarŻyw 27.

»bystry rozum; ([kto] jest) bystrego rozumu; bystrość rozumu« = ingenii acumen, perspicacitas, solertia; perspicax, sagax Calep [szyk 17:4] (8;7;6):RejKup Ev; y owſzem ták nas vcży Philozophia/ iż kto ciáłá ſubtylnieyſzego/ ten y rozumu byſtrſzego być muśi. GórnDworz X6, F8v, I2, M5, N8, N8v [2 r.] (12); BudNT przedm c4; NiemObr 142; Callidus – Chitry, biſtrego rozumu. Calep 152b, 791b, 937b, 989a; WujNT przedm 11; [mówi Dybidzban:] ZAwitay trunku swięty/ dawno pożądány, [...] Ty byſtrośći rozumu káżdemu dodáieſz PaxLiz Dv.

»chytrej głowy rozum; [kto] rozumu chytrego; chytrość rozumu« (1;1;1): BielKron 297v; Versutia, Chytrość/ oſtrość rozumu. Mącz 486d; ZawJeft 35.

»rozum cielesny« [szyk 14:3] (17): KrowObr A2v, 108, 114; tedy to ieſt pewna iż wiárá tákowa/ nie pochodźi z niego ſámego/ áni z rozumu ćieleſnego/ ále pochodźić muſi z oſſobliwego dáru Bożego. CzechRozm 209, 2v, 187 [2 r.], 245; NiemObr 8, 14, 15; WujNT 333, Yyyyyv. Cf »według rozumu cielesnego«, »z cielesnego rozumu«.

»rozum diabelski [= pod wpływem diabła]« (1): Ten táki rozum zowie ſię też dyabelſki. Bo czárt niocz ſię więcey nie ſtára/ iedno áby ludźie/ wieczne dobrá iáko y on tráćili/ y nic o tym co ieſt po śmierći nie myślili: ále ſię tylo tym dobrym mienim widomym zábáwiwſzy/ [...] ná wieki ginęli. SkarKazSej 658a.

»dobry rozum; ([kto] bywa) dobrego rozumu« = mądrość, inteligencja; mądry, inteligentny; disciplinosus Mącz [szyk 29:7] (16;20): BierEz P4; Cżoło wielkie á zewſząd okrągłe, gołe gładkie y trochę łyſe, cżłowieka wſpaniłego znamionuie, dobrego przyrodzenia y też rozumu GlabGad N4, M4v, M7, N3, N3v, N4 [3 r.] (24); KłosAlg A4; RejKup x3v; GliczKsiąż D2, E7v, H4, I5v; BielKron 143; KwiatKsiąż L4v; Mącz 90b; Pátrzaiże iáka to byłá miłość á ſtałość miedzy ludźmi pogáńſkiemi. [...] O iákoż by to owſzem miedzy námi ludźmi Krześćijáńſkiemi być miáło/ ktorzychmy iuż ſą y dáry Bożemi/ á ſnadź y lepſzemi rozumy obdárzeni RejZwierc 93v; PaprPan A3.

»dobry rozum« [w tym: w formule prawnej (2)] = pełnia władz umysłowych; sana mens Mącz (8): [ametysty] Myſli złych powciągaią/ dobri rozum cżynią, w ſprawowaniu rzecży cżuynego y bacżnego ſprawią FalZioł IV 48a; MurzHist O4; BibRadz 2.Esdr 10/28; Mącz 216b, 367c; Stoiąc oblicznie przed ſądem ſzláchetny N. dźiedźic N. z iednéy ſtrony: y ſzláchetny N. z drugiéy ſtrony/ zdrowy ná vmyśle y ná ćiele/ y przy dobrym rozumie będący [compotesque rationis existentes JanStat 442]/ iáwnie y przez wyznánié ſwé wyználi: Iż [...] SarnStat 684, 1248. Cf »z dobrym rozumem«.

»dobry rozum« = moralność, cnotliwość; intellectus bonus PolAnt [szyk 4:1] (5): OpecŻyw 111v; BibRadz Prov 3/4; SkarŻyw 552; Ma być zaſługom zapłátá: ále cnotá nie ma być naięmna/ ále ſpráwiedliwa/ y ſkłonna do tego co P. Bog/ y zakon iego/ y dobry rozum każe. SkarKazSej 670b, 696b.

peryfr. »dom rozumu« = szkoła (1): Ták ſzkoły te/ domy rozumu/ dla tego buduyą álbo nádawáyą/ áby tám było myeſce vcżenya y ćwicżenya w rzecżách ku roſtropnosći. GliczKsiąż L.

»doskonały [= wybitny] rozum; [kto] jest doskonałego rozumu« [szyk 5:1] (2;4): BielŻyw 97; [król Olbracht] vmárł z żáłośćią poſpolitego ludu ták ſwoich iáko poſtronnych/ ábowiem wieku młodego ieſzcże był/ ktemu cżuyny/ śmiáły/ opátrzny/ w ſpráwach prętki/ doſkonáłego rozumu BielKron 400v, 187v; GórnDworz Hh4; GórnRozm B3; LatHar 130.

»[kto] (jest) rozumu dośpiałego« [szyk 3:2] (5): Kto ieſt ſzcżęſnim na ſwiecie odpowiedział [Tales], kto ieſt zdrow na ciele, rozumu doſpiałego, á z przyrodzenia vmiały. BielŻyw 3, 92; BielKron 40v, 100v, 373v.

»dowcipny rozum; ([kto]) dowcipnego rozumu; dowcip, [dowcipność] rozumu« = ingenium animi HistAl; ingenium versatile, sollers natura, perspicuitas, acies ingenii Mącz [szyk 7:3] (3;3;4): Ktorzy maią wielki brzuch poſpolicie mało miewaią rozumu dowcipnego, więcey ſą ozralci leniwy, darmopychowie obłudni, pſotliwy y nie pobożni GlabGad P5v, N8v; LibLeg 11/9v; HistAl A7; [Księgi Pisma Świętego] Są ſzkołą y ćwicżeniem wſzytkiey mądrośći/ ktora zacnie przewyzſza káżdy dowćip rozumu ludzkiego BibRadz *3v; BielKron 240; Mącz 2c, 399b, 486c; RejPos 88; [dowczypnoscz rozvmv solercia i⟨d est⟩ acutum ingenium ReuchlinBartBydg Gv].

»rozum duchowny« [szyk 6:1] (7): OpecŻyw 74; Tá [św. Dorota] będąc wzakonie Chrześćiáńſkim wychowána miáłá dar oſobny mądrośći Bożey w ſobie: iſz ſię wiele mądrych dziwowáło/ ták wyſokiemu á duchownemu rozumowy iey. SkarŻyw 124, 133 marg, [237]; SkarKaz 42a, 45b, 84a.

»duma [= wymysł] rozumu« (1): Ale poniewaſz że oni [filozofowie]/ dumą rozumv ſwego vwiedzieni/ iemv [Pismu Świętemu] ſie (ieſli o nim wiedzieli) vchylić podobno niechćieli/ do tego [chwały Królestwa Niebieskiego] nieprzyſſli Leop *A3v.

»dziecinny (a. dziecięcy) rozum« [szyk 2:1] (3): KłosAlg A4; RejPos 38v; Ktemu też ſentencye zacne/ to ieſt/ wirſzyki náuki ábo przykłády iákie w ſobie zámykáiące [...] o cnotách/ y o powinnośćiách/ wiele mogą w dźiećinnym á młodym rozumie [in puerili ingenio] ModrzBaz 10v. [Cf 1.a. »rozum Boski« RejPos 40v.]

»głowa rozumu« (1): ktory [Adam] był głowá rozumu/ á ktoremu oſobliwie dano przykazánie HistRzym 75v.

»rozum w głowie, we łbie« [szyk 10:1] (10:1): BielSat G3v; RejZwierc 215v; KochPieś 21; Ze dwu przyczyn tę pracę tobie ofiáruię: Z pierwſzey/ żeć ſię życzliwym ſługą twoim czuię: Z drugiey/ że mi świádomy rozum w twoiey głowie ZbylPrzyg ktv. Cf »rozum mieć«, »mieć dosyć rozumu«.

»głupi, głupiego rozum« [szyk 11:2] (12:1): Powiedzial tesz ze powiedayą omnie abich ya mial Kamieniecz wſyacz a Turkowy poddacz tocz yeſt glvpyego rozvm abowiem bilabi tho wyelka glvposcz moya y vczyſk abich ya mial ze wſchech ſtron ſobye nie przyazny ſchvkacz LibLeg 11/13v; RejWiz 193v; OrzRozm B4v; BielKron 9v; GrzegRóżn O; WujJud 45; PaprPan Ee3; Ich [książąt i królów] rozumowi śmieie ſye głupiemu Bóg z wyſokośći/ który wſzyſtko widźi KochPs 4; KochTr 14; Głupiem rozumem ſwoim ludźie zapſowani/ [...] Fortunę boginią iákąś dobrą mieć chćieli [...]. Lecż bárzo w ſwych rozumiech byli oſzukáni WitosłLut A6; SkarKaz 313b; CiekPotr 35. Cf »wedle głupiego rozumu«.

»([kto] (jest)) grubego rozumu; grubość rozumu« = pinguis Mącz [szyk 18:3] (19;2): Niechciál mądry bóg mędrtzow na to wybratz [...]/ Ale chćial dziw ten mocy ſwé boſkié zachowatz ij mądroſci/ a dlá tego proſté rybitwy a grubégo rozumu na to obrál. OpecŻyw 40; Vſzy wielkie á miąſſze, cżłowieka znamionuią ſmiałego/ nie bacżnego/ nie wſtydliwego. rozumu grubego, ale poſłuſznego GlabGad O7v, A2, M5v, N2, N6, N8v (19); Mącz 300b.

»leniwy rozum; [kto] leniwego rozumu« = powolny, ospały; ingenium tardum Modrz (1;1): Twarz puczołowata wcżas tłuſta znamionuie zawiſnego, fałſzerza/ łgarza/ [...] wſzakoż plotkę leniwego rozumu y też bacżnoſci, ale w robocie trwałego. GlabGad N2v; ModrzBaz 8v.

»rozum ludzki, człowieczy (a. człowieczeński), człowieka« [w tym: „sam rozum” (2)] = animus hominis PolAnt; ratio hominis a. humana, humanum ingenium Modrz [szyk 150:27] (125:51:1): BierEz Cv; PatKaz II 35; Mądroſcią ſwą Ariſtoteles wſzitkę miarę rozumu ludzſkiego przeuyſſzał BielŻyw 90, nlb 6; GlabGad M6; KłosAlg Av, A4v; iákie ſą nieznośne rozumowi człowieczemu ſpráwy twoie náſz pánie. RejPs 33; SeklKat R4; MurzHist O4v, Q4v; MurzNT 103v; KromRozm II bv, n4v, o, q3v; KromRozm III A6, B6, B6v, B8, C, Pv; LubPs C, R2 marg, bb5, bb6, ee marg, ff4; KrowObr 20, 108v, 199; RejWiz 82, 127v; BibRadz *3v, I 123c marg, Prov 20/27, I 356b marg; BielKron 9, 333; GrzegRóżn Fv [2 r.]; KwiatKsiąż I4; OrzQuin Iv; SarnUzn B5, B6; RejAp AA8v, 128; potrzebá tego było/ żeby ten domek głowá náſzá/ w ktorey ſubtylna rzecż rozum cżłowiecży chowáć ſie miał/ cienkimi á drobnemi koſthkámi okryta byłá GórnDworz I, I4, Bb6, Ll6; GrzepGeom B4v; RejPos 5, 17v, 32 [2 r.], 47, 63 (15); BiałKat 176; GrzegŚm 30; KuczbKat 1 [3 r.], 15, 80, 85, 110, 235; RejZwierc Av, 2v, 116v; CzechRozm 4v, 19v, 27v, 38v, 58v (16); KarnNap D3, E4; ModrzBaz 28, 30, 62 [2 r.], 130; SkarJedn 43, 313; iedno to obáczyć trzebá/ iáka imperfectia á niedoſtátek w rozumach ludzkich záwżdy przebywał Oczko 2v, 1v; KochPs 108, 194; Z ktorymi Piotr walcżąc/ wielkie ręką Boſką zwyćięſtwo otrzymał/ gdy ſię náuce y cudom iego/ rozumy ludzkie vniżyć muśiałj SkarŻyw 600, A3, 28, 141; CzechEp 136, 171; NiemObr 10, 16, 97, 100; Doſyć ná rozum człowieczy/ Dźién dźiśieyſzy miéć ná pieczy KochPieś 47; GórnRozm E3, E3v; ActReg 42; GórnTroas 3; KochPij C2v, C3; KochFrag 15, 23; LatHar 34, 192, 375, 376, 381; KochSzczęśl C4, C4v; WujNT 67, 811, Xxxxx3; JanNKar B3; SarnStat 792; SkarKaz 160a, 242a, 276b, 277a [2 r.], 313a, 486b; SkarKazSej 657a, 689a, 691b; KlonFlis A4v; Porzućmy dumy/ Szaleńſtwo práwe Ludzkie rozumy. SzarzRyt C4. Cf »wedle rozumu ludzkiego«, »według rozumu ludskiego«, »z rozumu ludzkiego«, »przeciwko rozumowi ludzkiemu«, »nad rozum ludzki«.

»mały rozum; [kto] małego (a. maluczkiego), niewielkiego rozumu« = modicum iudicium Mącz [szyk 7:3] (4;5:1): GlabGad N6; MurzHist A2; BielKom D6; LubPs bb5v; Mącz 228b; Przypátruyże ſie thu ieſzcże moy miły bráćiſzku dziwney łáſce dobrothliwego Páná tego/ iż tu wedle tych obietnic ſwoich táiemnice kroleſtwá ſwego/ y Boſtwá ſwiętego ſwego/ ludzyom málucżkiego rozumu/ rybitwom/ proſtacżkom miłośćiwie obiáwić racżył. RejPos 277, 277v, 313; GórnTroas 42; Coż tedy pocżnę/ gdyżbym rad dárował Cżegoś ieſt godná/ á Bog to záchował Od moiey władzey? więc ſławić myśl chćiwa/ Wielką chęć/ máłym rozumem/ rozrywa? GrabowSet Mv.

»mądry rozum; mądrość rozumu« [szyk 2:1] (1;2): Y ty chceſzli być od zwierząt rozny A ich też głupoſci prożni Chciey ſie w naucę obierać Mądroſci rozumu nabywać BielŻyw nlb 6; CzechRozm 251v; GostGospSieb +2v.

»mdły rozum; [kto, co] jest (a. bywa) mdłego rozumu; mdłość rozumu« [szyk 7:4] (6;3;2): Ieſtli też w ktorim poſpolſtwie ſprawce mdłego rozumu będą: ſą iakoby głowa boleſciami rozdęta, ktora z wielką cięſzkoſcią od ciała noſzona bywa. BielŻyw 84; RejWiz 119, Dd2; KwiatKsiąż F2; RejAp AA6v; RejPos 100v, 116, 273, [290]v, 337v; Gdźie ſámá piękność świéći/ y kſztałty wſzech rzeczy? Niemoże tego poiąć mdły rozum człowieczy. KochFrag 23.

»mistrz rozumu przyrodzonego« = człowiek uczony (1): To w rzecżach przyrodzonych miſtrzowie rozumu przyrodzonego piſzą. FalZioł IV 51c.

»z mozgu rozumu ludzkiego« = wymyślony (1): Szukáli tedy obycżáiow rozmáitych kthoremiby zábieżeli/ áby dyabeł y ludźie nie mogli ich o trzy Bogi potwarzyć. A gdy tá potwarz (z mozgu rozumu ludzkiego y chytrośći/ przećiwko proſtey prawdźie Bożey) wyſzłá ná świát/ ſtáráć ſię pocżęto áby [...] GrzegRóżn Fv.

»rozum naruszony; naruszenie (a. poruszenie) rozumu« (1;2): FalZioł III 5d; MurzHist E3; A to nadźiwnieyſza/ że człowiek ná ten czás zda ſię ſobie namędrſzym/ kiedy naſproſnieyſzy: zda ſię ſobie namężnieyſzym/ kiedy naſłábſzy: zkąd łátwie niedoſtátek/ ábo poruſzenié rozumu znáczyć ſię może. KochPij C2v.

»nędzny, marny rozum« [szyk 6:1] (6:1): RejKup f5; RejWiz 165v; [Panie] rácz miłośćiwie obiáſnić á oſwiećić też thy nędzne rozumy náſze/ ábychmy cie práwie poznawſzy Paná á dobrodzyeiá ſwego/ [...] nic ſie nie lękáli żadnych ſtráchow ſwiátá tego RejPos 40v, 126, 133; SkarŻyw 115; CzechEp 171.

»rozum (nie)cały; niecałego rozumu« = ceritus Mącz [szyk 3:1] (3;1): Mącz 48c; KochPs 18, 79; A Oćiec iuż ná zmyſłách ſzwánkował y w mowie. Co kto rzekł: záwſze mowił/ Ták ieſt, on zchorzáły: Iáko gdy kto ma pámięć y rozum nie cáły. KlonWor 70.

»niepewny rozum; ([kto]) niepewnego rozumu« = permotus mente Mącz (1;2): Emotae mentis homo, Szalony człowiek/ niepewnego rozumu Mącz [234]c, [234]d; GosłCast 34.

»(nie)podobny rozumowi; (nie)podobny (a. podobien), podobniej k(u) rozumowi; podobieństwo, niepodobność rozumu; w rozumie niepodobny« = possibilitas rationis JanStat [szyk 11:10] (1:7;8;3:1;1): RejWiz 30, 121v, 133, 144, 153; iż to co dziś ieſt niepodobno rozumum náſzym/ á ſnadź y myſlić o tym ſtráſzno/ tho tám okiem w oko w wielkich rádoſciach wſzytko da Pan Bog oglądamy RejAp BB5v, 128v; RejPos 38v, 103v, 231v, 271, 273, 341; BiałKat 26; RejPosWstaw 44; CzechRozm 155; SkarŻyw 26, 28; KochFr 50; SarnStat 787; Chowáłá ſię też tá táiemnicá o perſonách w Boſtwie ták trudna y w rozumie niepodobna SkarKaz 275a.

»nierozumny rozum« (1): Iáciem/ poprawdźie/ o włos nieſzwánkował: Móy nierozumny rozum to ſpráwował. KochPs 107.

»rozum niewieści« (4): RejZwierc 49v; StryjKron 452; [mamka upomina Jempsar:] Przedśię ćię lekki rozum niewieśći vwodźi: Pómni wżdy ná to ktoś ieſt: y co ſie wżdy godźi. GosłCast 36, 62.

»w rozum obrany, obnażony, odrzeć się, [odrapany]« = głupi, szalony; oszaleć [szyk 5:1] (4:1:1): Ales ſię tu wrozum o darł Gdzes czego Viara niepotparł RejKup aa6v; KochPs 44; ActReg 161; OrzJan 126; LatHar 385, 581; [Bo iáko bydlęćiu niememu/ gdy wierzgnie: ták y cżłowiekowi w rozum obránemu przećiwić ſię nie trzebá. PlutBBud 59; O gnoyku tákeś w rozum odrapány? ŚmiglŁup D2v].

»rozum obrotny« = ingenium versatile Mącz [szyk 3:1] (4): Oczy iaſkrowate á iakoby miekczące ſie/ Acżkolwie rozum dobry y obrotny znamionu⟨ją⟩ [...], wſzakoż thaci bywaią obmowni GlabGad N7, N3, O6; Mącz 486c.

»omylny rozum; w rozumie omylny« (6;1): RejAp 51v, 53v; Co ſzyrzey zrozumiemi s they Ewányeliey s. niżey nápiſáney/ [...] gdy ią ſobie będzyemy rozważáć ku náuce náſzey/ á ku podpárciu ſłábego á omylnego rozumu ſwego RejPos 242, 230, 288v [2 r.]; SkarKaz 485a.

»opaczny rozum« (1): ieſzcże ſie/ y ſtąd ich [Żydów] opácżny rozum/ y omamienie pokázuie: gdy ſie do tego przykazánia ná kámiennych tablicach ſpiſánego kthorego iuż nie máſz przywięzuią CzechRozm 101.

»ostry (a. nieostry) rozum; ([kto] (jest a. bywa)) ostrego rozumu; ostrość, (ob)ostrzenie rozumu; rozum (wy-, za)ostrzyć; rozum się ostrzy« = acumen ingenii Mącz, Modrz, Cn; sagacitas Mącz, Cn; perspicacitas Calep, Cn; ingenium exercere HistAl; argutus, perspicax, promptus ingenio, sollers; altum ingenium, iudicium (acutum a. perspicax); facultas a. proventus a. vigor ingenii; excellere ingenio Mącz; ingenium exacuere Modrz [szyk 40:25] (14;23;11:2;9;6): FalZioł I 54, 82v; BielŻyw 128, 169; GlabGad A2, G8, N4, N5, O4v, P3; KłosAlg A4v; HistAl D5v; MurzHist Tv; KromRozm II p, q2; iż prokurator [...] cudzego rozumu polerowáć á záoſtrzyć nye może. GliczKsiąż N4v; RejZwierz 134v; BibRadz I 143d marg; BielKron 23v, 240, 273; KwiatKsiąż L2v; Perspicax, Oſtrego rozumu/ Báczny/ rozumny. Mącz 406b, 3a, 5d, 7b, 16a [2 r.], 46b (21); GórnDworz B7, C, V8v, Bb6; HistLan F4v; Indyani ſą ludzie biegleyſzy y oſtrzeyſzego rozumu/ niż ći/ kthorzy ſie rodzą w Pulnocnych kráinách álbo ná wſchod Słońcá BielSpr 1v; WujJud a2; CzechRozm 137; PaprPan D2; ModrzBaz 8v, 13v, 56; SkarŻyw A4, 133, 200, 201, 203, 411, 543; Calep 791b; OrzJan 108; Ná początku świátá/ poki w ludźiech oſtrzeyſzy był rozum/ y pobożność cnot więtſza/ Práwá było nie potrzebá. SkarKazSej 697a; [CerGór 48].

»rozum z pełna, zupełny; ([kto, co] (jest)) spełnego (a. nie(s)pełnego), (nie)zupełnego rozumu; rozumu zupełność« = sanae mentis (esse) Modrz, Cn; prudenter agere PolAnt; sanitas mentis Modrz; impos animi a. rationis Calep; sobrietas Vulg; compos animo a. mentis, sanae a. suae mentis (esse), integer mentis Cn [szyk 12:9] (10:1;5:4;1): March3 T7; RejPs 136, 198; RejWiz 17v, 60, 69; BibRadz 2.Cor 5/13; Anticyra, Wyſpá nie dáleko od Mácedonij kędy wiele korzenia roście Ciemierzice. Unde proverbium. Navigat Anticyras, Nieſpełnego rozumu człowiek. Mącz 11c, 214a; RejPos 348v; Bo to pewna rzecż/ iż ku doſtąpieniu obfitſzey łáſki tey Swiątośći/ bárzo to wiele pomaga/ ieśliby chory świętym Oleiem był pomázan/ dokąd ma w ſobie rozum zupełny KuczbKat 230; RejZwierc 75v, 155; WujJud 247v; ModrzBaz 67, 82; WerGośc 244; Pijáli przed tym y Philozophowie/ A przedśię mieli ſpełná rozum w głowie. KochPieś 4; Calep 513a; KochPij C2; WujNT Act 26/25; [TestEwang 1565/17].

»pospolity rozum; ([kto]) (nie)pospolitego rozumu« = magno et acri iudicio, sensus communis Mącz [szyk 4:2] (3;3): BielKron 179; vir humanitate politus, Człowiek niepoſpolitego báczenia/ rozumu y nauki. Mącz 157c, [176]c, 382d; RejPos 341. Cf »nad pospolity rozum«.

»prawy, prawdziwy rozum« = umiejętność właściwej oceny sytuacji; recta ratio Modrz [szyk 8:5] (11:2): BielŻyw 145; RejRozpr K4; RejKup Mv; Abowiem kto chce práwym rozumem ſzáfowáć/ Iuż tám trzebá cżuyniey ſpáć á rzadko prożnowáć. RejWiz 6v, 63; RejZwierc 172, 242v; ModrzBaz 14, 62v, 65v, 136v; To były ku mnie/ bożé móy łáſkáwy/ Twé ſłowá: dam ia tobie rozum práwy KochPs 44; PudłFr 33.

»prędki rozum; (być) prętkiego rozumu; prędkość rozumu; prętki w rozumie« = ingenium versatile, acies ingenii Mącz; ingenii celeritas Modrz [szyk 7:3] (5;2;2;1): BierEz E2v; GlabGad A2; [czart mówi:] Bo ſię ſmiele s kazdem zwadze Ym liepiey piekło oſſadze Zwłáſcza ktemu temi mędrky Co to mayą rozum pretky RejKup x5; Versutus item, Chytry/ prętkiego/ oſtrego rozumu. Mącz 486d, 2c, 253c, 486c; GórnDworz X8v; ModrzBaz 13v; SkarŻyw 200.

»rozum prosty; [kto] rozumu prostego« [szyk 4:4] (6;2): GlabGad N2v, N5; GliczKsiąż I2v; BielKron 289; Nie máſz nic trudnieyſzego ná proſte rozumy ludzkie/ iedno rozeznáć ſpráwiedliwość dziwną nierozmierzonych ſądow Páńſkich/ á dziwnych ſpraw iego. RejAp 128; RejPos 235; HistLan F5. Cf »według prostego rozumu«.

»rozum przyrodzony, wrodzony; przyrodzenie rozumu« [w tym: „sam rozum” (7)] = sensus communis Mącz [szyk 36:14] (47:2;1): BartBydg 123b, 128b; FalZioł III 5d; RejKup t6; a tak tem czaſem doſyć miéimy to wiedźiec/ że i pogani/ [...] rozumęm ſwoiem przyrodzonęm/ to/ zwielkiéi części ogarnęli MurzNT 103v; KromRozm II i2; KrowObr 53; RejWiz 2, 114; BielKron 333; Mącz 61d, 86c, 382d, 447d; bo iáko przyrodzony rozum/ zá náuką doſkonálſzy bywa: ták záſię wrodzona dobroć/ zá zwycżáiem doſkonálſza ſie s ſtawa. GórnDworz Hh4, E7v, Dd8, Gg5v; RejPos 63, 115; KuczbKat 1, 345; WujJud 66; SkarJedn 54, 203; Rodźim ſię z rozumem/ y mamy rozum ſkoro ſię vrodźim: ále rozumienia nie rychło mamy/ áni onego rozumu vżywamy záraz: ále áż dorośćiem/ toż ſię ſłowo y rozumienie z rozumu przyrodzonego w nas rodźi. SkarKaz 484b, 120b, 274b, 313a, 453a [2 r.], 486b; VotSzl A4; SkarKazSej 657a, 658a, 662b, 663a, 669b [2 r.] (10); ZbylPrzyg ktv. Cf »według rozumu przyrodzonego«, »wedle rozumu wrodzonego«, »z rozumu przyrodzonego«, »przeciw rozumowi przyrodzonemu«.

»przyście o rozum« = utrata rozumu (1): Defectio a recta ratione, Prziśćie o rożum [!]. Mącz 115b.

»roztropny rozum; roztropnego rozumu być; roztropność rozumu« = cultus animi Mącz [szyk 6:1] (5;1;1): GlabGad P7v; Excellere ingenio, Oſtrſzego á roſtropnieyſzego rozumu być. Mącz 46b, 31d, 60a; Ale ku pocżćiwemu żywotowi żadne nie ſą náuki potrzebnieyſze/ iedno kthore ſą rozumem roſtropnym á poważnemi cnotámi ozdobione. RejZwierc 13v, 71, 71v.

bibl. »rozum rozumnych« (2): KrowObr 108v; Dla tego oto ia przycżyniam dziwnie obchodzić ſię z ludem tem/ dziwnie y przedziwnie/ bo zginie mądrość mądrych iego/ á rozum rozumnych [intelligentia intelligentium] iego ſkryie ſię. BudBib Is 29/14 [przekład tego samego tekstu KrowObr].

»rozważny rozum; [kto] rozważnego rozumu« (2;1): gdyż to ſłyſzy zá pewne od Sálomoná/ iż táki cżłek myſli wſpaniłey á rozważnego rozumu zwycięży á opánuie wſzytki biegi niebieſkie. RejZwierc 88, 97v. Cf »z rozważnym rozumem«.

»rozum Salomonow(y)« [szyk 2:1] (3): GliczKsiąż F; BielKron 76v marg; Byś ty miał rozum Sálámonowy/ tedy iá tobie tego nie pozwolę/ żeby to dobrże bydź v nas miáło/ głowá zá głowę GórnRozm E4.

»sam rozum« = ratio ipsa Modrz [szyk 20:12] (32): BierEz Cv; BielŻyw 11; GliczKsiąż C7; BielKron 232; Siodmy owoc [zły z nauk ariańskich]/ że zá thą ſpráwą w wierze nie będzie iuż żadnego MYSTERIVM trzebá/ iedno rozumu potrze ſámego będzie SarnUzn H5; RejAp 126, 176; GórnDworz D3v; RejPos 235; RejZwierc 154; ModrzBaz 8, 27v, 70, 106; WyprPl B3; KołakSzczęśl C4; PowodPr 39; SkarKaz 382b [2 r.]; SkarKazSej 669b. Cf »rozum ludzki«, »rozum przyrodzony«, »przeciw rozumowi«.

»słaby rozum; być słabego rozumu; słabość rozumu« [szyk 8:2] (7;1;2): RejPs 185; RejWiz 82 marg, Cc4; Bez łáſki Páńſkiey ſłabe rozumy náſze. RejPos 129 marg, 129, 242; Oczko 1v; SkarKaz 277a [2 r.], 485a.

»smysły rozumu« = zmysły (1): Dałći Pan Bog pięć ſmyſłow rozumu przyrodnych BielKom C3v.

»za rozumu sposobniejszego« = dysponując pełnią możliwości intelektualnych (1): Ia Anna Glowczewska [...] czynię Testament, będąc zlozona od Pana Boga niemocą, a przedtim za rozumu i zdrowia ſposobnieyſzego, przichodzila do siostry swey [...] ażeby [...] ZapKościer 1581/21v.

»rozumowi (s)przeciwny, sprzeciwno« = głupi, nierozsądny; sprzeczny (sprzecznie) ze zdrowym rozsądkiem; contrarius rationi Modrz [szyk 15:2] (16:1): KrowObr 48v; On puſtelnik iuż zgłupiał/ iuż mu bárzo dziwno/ Iż wſzytko rozumowi dzyeie ſie ſprzećiwno. RejWiz 132, 25, 111, 127v, 171; GórnDworz Ll2; CzechRozm 99, 100 [4 r.], 100v, 101, 210v, 242; ieſliże ktorych praw żadna ſię przycżyna pokázáć niemoże/ [...] wſzákże ták trzebá cżynić/ żeby rozumowi niebyły przećiwne ModrzBaz 70.

»rozumowi (s)przeciwny« = niepojęty (6): LubPs bb5; A thák wiedz że ten Bog náſz ieſt ták iſtność dziwna/ A nád wſzytki iſtnośći rozumom ſprzećiwna. Ktorey żadny rozeznáć ni zrozumieć może RejWiz 113v, 119, 144, 165; RejZwiercPodw 183v.

»rozum stateczny« (2): GrzegRóżn N3; A wſzákoż przedſię Pan Bog mſzcżąc ſie tey ich [dzieci] złośći/ Nie dał mu [ojcu] nędze ćirpieć y w zeſzłey ſtárośći/ Poduſzcżywſzy w nim rádę y rozum ſtátecżny/ Aby y tám y wſzędy był ná przykład wiecżny. HistLan F4v.

»rozum stworzony [= inny niż Boga]« (1): Bo [Duch Święty] naprzod doſkonále zna Bogá/ ábo rzeczy Bozkie: czemu żaden rozum ſtworzony ſproſtáć nie może. WujNT 582.

»szalony rozum; szaloność rozumu; w rozumiech się oszalić« (11;1;1): Komu ręka obroſcie, á palce zwłaſzcża na dwu dolnych cżłonkach gołe zoſtaią, ſzalonoſć rozumu nie obycżaynoſć niewſtyd y vporę znamionuie. GlabGad P3; A niechay ſie iuż do końcá/ w rozumiech ſwych oſzalą/ Ci co w nicżemnych obrázyech/ ták ſie vpornie chwalą. LubPs V6; RejWiz 21v, 65v, 183v; BibRadz 2.Mach 4/40; OrzRozm B4v; SarnUzn G4; RejPos 239, 288v; WujJud 259v; WerGośc 222; Szalony ludzki rozum/ áni oni znáią/ Iáko młodość/ y żywot prędko vpływáią KochFrag 15.

bibl. »rozum szalony« = oksymoron: mądrość to szaleństwo, jeśli nie uwzględnia Boga (2): KochPs 26; Wielcże głupia mądrości/ rozumie ſzalony/ Pan cie zniſzcży/ y dowcip twoy będźie zwątlony. KmitaPsal A5.

»[kto] rozumu ślachetnego; ślachetność rozumu« = o rozumie przewyższającym klasę społeczną posiadacza (1;1): BYł ieden mąż bárzo dziwny W rządzeniu żywotá pilny: Vrodzenia niewolnego/ A rozumu ſláchetnego. BierEz A2; Tim zielem [bluszczem] Poetowie w rzymie bywali koronowani dla gich ſlachethnoſci rozumu. FalZioł I 48c.

»rozum tego świata, świecki [= ograniczony do rzeczy doczesnych]« (7:2): KrowObr 108, 108v, 110v; A [Pan] niewiernym onym/ ktorzy tylko chcą dufáć rozumom á wymyſłom ſwoim y ſwiátá tego/ zámieſzawał záwżdy rozumy ich RejPos 126, 283v, 286v [2 r.]; SkarKaz 520a. Cf »nad rozum świecki«.

»rozum tępy, tępieje (a. stępiał); ([kto] (jest a. bywa)) tępego, twardego rozumu; tępość rozumu« = ingenium obtusum Modrz [szyk 9:8] (6:2;7:1;1): PatKaz III 119v; FalZioł V 4a; GlabGad M3, M4, M6, M7v; KłosAlg A4v; KromRozm III A7v, B6; RejWiz 3v; Leop *B4v; Indocilis, Twárdego rozumu/ nie ták łatwie poymie czego go vczą. Mącz 93b; GórnDworz E; Y owſzem/ cżem kto ma leniwſzy á tępſzy rozum/ tem więtſzego do tego ſtáránia przyłożyć ma/ iákoby go wyoſtrzył. ModrzBaz 8v; SkarŻyw 201; iáko ſłońce świátłość ſwoię tráći/ gdy zá chmurę zaidźie/ ták rozum ludzki od zbytków tępieie. KochPij C2v; LatHar 381.

»w rozum ubogi« (1): gdyż żaden ták w rozum vbogi nie ieſt/ áby niewiedźiał czym náturę contentowáć/ á czym ią obráźić może Oczko 28.

»uczony rozum« (1): Nie dádzą nam Niemcy/ Włoſzy/ Hiſzpani/ y Fráncuźi: [...] Człowieká drugiego Hoſiuſowi Polakowi náſzemu/ vczonym rozumem á kthemu oſobliwym piorem vraczonym rownego. OrzRozm P3v.

»rozumem ugładzony« = przeintelektualizowany (1): miáſto proſtey wrodzoney y zrozumney wiáry/ wydáli rozumem vgłádzoną/ y Filozofią vmuſkáną GrzegRóżn Hv.

»wartogłowny rozum« (1): iáko záśię wáſzych Miſtrzow vſtáwicżna niezgodá pokázuie/ iż ſie oni niezbożnie tego originału/ ktory im Syn Boży zámknął/ wártogłownymi rozumy chwytáią. WujJud 36.

»wielki rozum; [kto] (jest) wielkiego rozumu; wielkość rozumu« = magnum ingenium Modrz [szyk 21:16] (28;8;1): PatKaz III 122v; GlabGad N4; RejPs 46v; RejRozm 399; MurzHist Kv; KromRozm II p; RejWiz 35v; RejZwierz 62v; OrzRozm O3v; BielKron 189v, 334v; OrzQuin C3v; GórnDworz D2v, O8, Dd8; GrzepGeom A4v; RejPos 288; Bo nie piſzą Cicero/ Seneká/ Plato/ Ewrypides/ Sokrates/ Solon/ Xenophon/ Diogenes/ álbo oni inſzy ſławni á wielkich cnot á rozumow ludzie ktorych herbow byli RejZwierc 103v, 103v; BiałKaz M; ten ſobie rozum więtſzy nád Bogá przywłaſzcża/ ábo z BOgá ſzydźi/ gdy ſie ták dwornym bádácżem ſpraw iego cżyni. CzechRozm 175; PaprPan G; Oczko A2v; SkarŻyw 27; Empedocles záś/ Epicurus/ Democritus/ Diogenes Libertus/ Zeno/ Pitagoras Samius/ Anaximenes/ Hierocles/ y inſzy Greccy ná wielkie ſie rozumy ſadzący wartogłowowie rożne y rozmáite Swiátá pocżątki kłádli. StryjKron 1, 16; GórnRozm I4v; GrochKal 20; iż gdźie wielkié rozumy ſą ná dobré/ tám téż ná złé wielkié bydź muſzą GórnTroas [3]; [Duchu Święty] Rácż mi dáć rozum więtſzy LatHar 34; SkarKaz 120a; SapEpit [B2]. Cf »bez wielkiego rozumu«, »z wielkim rozumem«.

»wola rozumu człowieczego« = wolna wola (1): Liberum arbitrium, dobrovolnoscz vel volya rozvmv czlovyeczego BartBydg 81b; [ReuchlinBartBydg r6v].

»wszy(s)tek (a. *wszen) rozum« = tota mens Vulg [szyk 9:2] (11): GlabGad M6; MurzHist V; Będzieſz miłowáć Páná Bogá twego z zupełnego ſercá twego/ y ze wſſyſthkiey duſſe twoiey/ y ze wſſyſtkich ſił twoich/ y ze wſſyſtkiego rozumu twoiego Leop Luc 10/27, Matth 22/37; RejAp 116; GórnDworz H5; RejPos [290]; KochEpitCat 110; SkarKaz 276b, 418a; SkarKazSej 658a.

»wykrętny rozum« [szyk 2:1] (3): Iáko záwżdy ieſth zacnieyſzy ten rozum/ ktory ſie zgadza z wolą Bożą/ niż wykrętny/ ktory ſie vda zá obłędliwoścyámi ſwiátá nicżemnego. LubPs bb3v marg; RejPos 17v, 289 marg.

»rozum wyniosły« [szyk 2:2] (4): RejAp 49v; RejPos 90, [290]v; Rozum wynioſły z Práktyki/ rad vpada: á ktory z boiáźnią Bożą prawdźiwy/ ſzcżeśćie trwáłe rodźi GostGosp 2.

»wysoki rozum; ([kto, co] (jest)) wysokiego rozumu« = altum ingenium, perspicax iudicium, plenus ingenii, acutissimus Mącz [szyk 17:3] (9;11): PatKaz II 58v; Rozumu uyſokyego [była Panna Maryja] y uyelkyego tak yſz wſzytkyey roboty nyeuyeſzczyey ſyą robycz nauczyla PatKaz III 122v; GlabGad P4, P7; KromRozm II p, p4v; OrzRozm D2, P3v; BielKron 273; Mącz 7b, 304c, 308a, 406b; OrzQuin E; GórnDworz F3v; WujJud a7; SkarŻyw 124; GrabowSet H2; Ták ia/ o zacny królu/ twym imieniem/ któré Prze dźiélność/ y wyſoki rozum idźie wzgórę/ Swé podłé rymy zdobię KochFrag 41. Cf »wedle nawyszszego rozumu«.

»zachwycenie rozumu« = ekstaza (1): [św. Paweł mówi:] Y ſtáło ſie ieſt/ gdym: ſie wrácał do Ieruzálem/ y gdym ſie modlił w kośćiele/ żem był w záchwyceniu rozumu [fieri me in stupore mentis]/ y widziałem go á on mowi do mnie. [...] Leop Act 22/17.

»zacny (a. cny), cnotliwy rozum« [szyk 4:2] (5:1): BierEz I2v; Owa wſzyſcy chwalili zacny rozum iego [ojca niewdzięcznych dzieci]/ Iż pocżąwſzy ták głupye zá żywotá ſwego/ Z nowu oto wſzech ſwoich niewcżáſow wetował HistLan F2; RejZwierc 214; BudBib Sap 8/19; GostGosp 64; GosłCast 31.

»rozumem zapomożony« (1): A cnotliwy lepak á rozumem zápomożony/ [...] iuż z weſelſzą myſlą vżywa tego tho co mu z dopuſzcżenia Páńſkiego od nieſzcżęſcia przypada. RejZwierc 152.

»rozum zdrowy« = rozsądek [szyk 5:1] (6): BielŻyw 126; BielŻywGlab nlb 11; Prośimy tedy od Páná Bogá/ áby Kroleſtwo Páná Chriſtuſowe [...] rozſzerzone było: [...] á iżby też Odſzcżepieńcy y Kácerze zdrowego rozumu doſtáli/ y ku ſpolnośći Kośćiołá Bożego/ [...] záś śie przywroćili KuczbKat 390; ZawJeft 29; KochPij C2v; WysKaz 7.

»na rozumie zdrow« (1): ále ieſli ieſt ná ćiele chór/ á ná rozumie zdrów [compos tamen rationis JanStat 439]/ ták iáko w rzeczy ieſt/ niech będźie piſano: Chory ná ćiele/ á wſzákże zdrowy ná vmyśle/ y przy rozumie będący. SarnStat 759.

»zły rozum; [kto] (bywa) złego rozumu« [szyk 5:1] (3;3): FalZioł I 112b; V kogo głowa ieſt wartogłowa, to ieſt tam y ſam prędko obrotną, taki bywa ſzałony plotka, [...] złego rozumu/ wſzakoż nieiako ſzcżodry á wartogłowiec prawy. GlabGad M7, O2, P5; RejWiz 37; SkarKaz 313b.

Zestawienie: »bogini rozumu« = Atena (rzym. Minerwa) (5): Gdy ſzli z ogrodu/ tedy ſie z nimi Minerwá Bogini rozumu potkáłá RejWiz A6, 27 marg, 32 marg, Cc7; Aby iedno po Polſku cżytał z rozeznánim/ Ieſzcże by tę boginią/ rozumu znáć nánim. BielKronCies Mmmm3.
Szeregi: »(ni) rozum, (i, a, a(l)bo, ni) baczenie (a. (o)baczność)« [szyk 26:7] (33): FalZioł V 60v; CIało miękkie wſzędy, vkazuie cżłowieka dobrego rozumu y obacżnoſci GlabGad P5v, N2v, N6v, O2v, O8v, Pv, P4v, P5v; LibLeg 11/43; KromRozm II b; A pijańſtwo też tu rozumiey tákie/ ktore by było ták wielkie/ iże by człowiekowi rozum á bácznoſć odięło. GroicPorz mm, ll4; RejWiz 41; Sanitas animi, Rozum/ dobre baczenie. Mącz 367c, 37a, 105c, [176]c, 188a, 367c; GórnDworz K4; RejPos 23v, 200v, 239v; RejZwierc 268; ModrzBaz 7v, 70; GrabowSet T3; SkarKaz 417a; GosłCast 25. Cf »wedle rozumu a baczenia«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 25 r.]

»(ni) rozum, (ni, a, i) bojaźń Boża (a. Boska); bojaźń Pańska przy rozumie« (5;1): Ale gdzye boiáźń Páńſka przy rozumie rządzi/ Iuż nigdy zá gwiazdámi/ żadny nie zábłądzi. RejWiz 148, 48v, 136v, 175; RejZwierc 3. Cf »z rozumem i bojaźnią boską«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r.]

»rozum a (i) chytrość« (2): RejWiz 77; Interverto, id est callide surripio, Táyemnie á chytrze wykręcam co ná kim/ rozumem á chytroscią czemu záchodzę. Mącz 488b. [Ponadto w przeciwstawieniu 1 r.]

»(ani, i) rozum, (ani, i) ciało« [szyk 2:2] (4): Abowiem mierna praca/ y ćiáło twierdźi y rozum. SienLek 3v; GórnDworz G7v; Iżem pri [Cyrus] widźiał że żaden zwas/ ktorziśćie pili/ niewładał áni rozumem/ áni ćiałem ſwym [neque mentis fuisse, neque corporis compotes] ModrzBaz 52v. Cf »wedle ciała i rozumu«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»(i, ni) rozum, (i, a, ani) cnota; rozum z cnotą; cnota z rozumem; przy rozumie cnota« [szyk 35:24] (42;10;6;1): Miłoſcż y rozum y cznotę odmieni RejJóz E3 marg, D8, L5v [2 r.]; Abowiem rzecż ieſt piękna przy rozumie cnotá RejWiz 42v, 7v marg, 14, 19v, 47, 47v [2 r.], Cc3, Dd2; RejZwierz 51v, 63v, 77v, 88v; Znáią ludźie cnotę/ czuią rozum/ dárom Bożym w tobie Pánie ſye theż dźiwuią OrzRozm A3v; BielKron 101v; KwiatKsiąż E2; GórnDworz Gg5v, Hh6; A zá tym kęſem omylnego á błiſzcżącego złotá á zá pożądliwoſcią iego/ [...] káżdy vmyſł náſz/ by też był naſtalſzy y naſtátecżnieyſzy/ gdy mu gwałtu wielkiego rozum á cnotá nie vcżyni/ muśi záwżdy być ták zámieſzány á záwikłány RejZwierc 19v, A5v, B4v, 4v [2 r.], 5v [2 r.], 13v (29); PaprPan G, Nv, R; Oczko A4; PudłFr 36; GostGosp 6; Nie kłádęć zá powinność cudźich obyczáiów/ ále tylko/ áby ſię im przypátrzył: á będąli ſię z cnotą/ á z rozumem zgadzáć/ czemu ich náſzládowáć niemaſz? KochPij C3; LatHar +3. [Ponadto w połączeniach szeregowych 38 r.]

»rozum i (albo) ćwiczenie; ćwiczenie przy rozumie« [szyk 4:2] (5;1): GliczKsiąż F4v, N8; RejWiz 17v; RejZwierc 15v, 210; Bo ieſzcze iáko ſie świát począł żaden człowiek ták fortunny niebył widzian/ áni ſie s ták ſzczeſliwym rozumem/ y dowćipnym ćwiczenim vrodizł [!]/ ktoryby káżdemu iednemu zoſſobná wſzyſtkim rázem ſie vpodobał StryjKron A6. [Ponadto w połączeniach szeregowych 9 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»(ani) rozum, (i, a, abo, ani) dowcip« = intellectus et intelligentia PolAnt; ingenium et industria Modrz [szyk 18:6] (24): BielŻyw 92; KwiatKsiąż C3v; Excellens ingenium, Známienity rozum/ Dowćip. Mącz 46c, 133c, 145d, [169]b, 210b, 215c, 372c; WujJud a6, b2; BudBib 1.Par 22/12; BudNT przedm b7v; Pobaczywſzy á wyrozumiawſzy rodźicy rozum ábo dowćip [Ingenio ... cognito] młodźieńcżyká ſwego/ niech go wypráwią w tákowe náuki ábo rzemiosłá/ do ktorychby ie przyrodzenie ćiągnęło ModrzBaz 11v, 10v, 134; SkarŻyw 479; StryjKron 288; Calep 318b; GostGospSieb +2v [2 r.]; GDźie ſą dowćipy/ y rozum wyſoki/ Co ſię do náuk zacnych vdawáły GrabowSet H2; WysKaz 4; SkarKazSej 658b. [Ponadto w połączeniach szeregowych 11 r.]

»dowod i rozum« (1): Y owſzem/ [sąd Salomona] ták wiele pewnego dowodu y rozumu w ſobie ma [tantum argumenti ac rationis habet]/ iż káżdy/ kto dobry rozſądek ma/ pochwálić go muśi. ModrzBaz 90. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum i (lub) dusza; rozum z duszą (a. duszycą); rozum przy duszy« [szyk 4:2] (3;2;1): Pátrzże záſię ſtárością gdy iuż ciáło mdleie/ Iuż też rozum z duſzycą pewnie oſłábyeie. RejWiz 119v, 118v, 119, 169v; KuczbKat 305; BudNT l4v marg. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.]

»i dworstwo i rozum« (1): Więc y dworſtwo y rozum ieſt podług potrzeby/ Nie wierzyſzli poznay ich á doznay ſam kiedy. PaprPan N4. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»rozum i fantazyja« (2): Widźiſz iáko oni tego pokármu y tego ćiáłá nie prawdźiwie prziymuią ále go rozumem y fántázyą dochodzą. WujJud 255v. Cf »wedle rozumu i fantazyjej«.

»rozum i filozofija; rozum z filozofiją« (1;2): Poduſzcżać [lege: poduszcza-ć] y mowi rozum z Filozofią/ áby Kryſtus nie był zwan zá Syná Bożego GrzegRóżn K2v, K3; SkarKaz 486b. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»(ani) głowa i (ani, a) rozum; głowa z rozumem« [szyk 4:1] (4;1): GliczKsiąż N2; RejWiz 154v; Mącz 510b; BiałKat 93v; Przeto Bog dał ięzyki/ ábyſmy mowiły/ Przeto głowę z rozumem/ ábyſmy rádziły. BielSjem 11. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum i godność« (1): Ale co was iednym Człowiekiem zábawiam/ mowiąc o dźielnych ludźi rozumie y godnośći poſpolićie OrzRozm P3v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r.]

»(ani, i) rozum, (ani, i, albo) język« [szyk 9:5] (14): GliczKsiąż K7v; LubPs Lv; RejWiz 52v; BielKron 40v; Declamatio, Rzecz á mowienie ſmyſlone dla ćwiczenia rozumu y yęzyká vcziniona. Mącz 55c; RejAp 47v; GórnDworz Mm5; gdyż żadny ięzyk tego [tajemnic Bóstwa] wymowić/ áni żadny rozum temu ſproſtáć nie miał RejPos 149, 321v; WujJud 4v; CzechEp 338; LatHar 206, 595; SkarKaz 122a. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»rozum i loika« (1): iáko ieſt báłwochwálſtwo/ ktorego pełne ieſt Papieſtwo/ że go żaden pokryć y zátynkowáć ſwoim rozumem y Loiką nie może CzechEp 325. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum, (a, i) mądrość« = sapientia et intelligentia Vulg, PolAnt; sapientia et intellectus a. sensus Vulg; ingenium et industria Mącz; ingenium, prudentia Modrz [szyk 16:15] (31): GlabGad M4v; MurzHist B4; iż zacnosć/ moc rycerſka nye w ſukni áni w ſſácye myęſzka/ ále doſtawáyą yey z rozumu á z mądrosći. GliczKsiąż F4v; Nyechayżeby dom był od goſpodárſtwá/ á ſzkołá od rozumu á mądrosći. GliczKsiąż L, F4v; KrowObr A2v, 108v, 110v; Leop Ex 36/1, 2.Par 1/10, Eccli 21/13; BibRadz Iob 28/12; BielKron 81; Mącz 419c [2 r.]; Gdźie tedy wáſzá mądrosć? gdźie rozum Polacy? Prot A2; RejPos 187v, 208v; KuczbKat 265; WujJud a7; BudBib Dan 1/20; BiałKaz M; ModrzBaz 68v; SkarŻyw 260; Sapientia – Mądrośc, rozum. Calep 945a; SkarKaz )(2, 80a, 206b; SkarKazSej 657a, 658a, 672b. [Ponadto w połączeniach szeregowych 11 r.]

»rozum, (i, a) męstwo; przy rozumie męstwo; męstwo z rozumem« [szyk 6:6] (10;1;1): BielKron 241v; Przy rozumie ieſt męſtwo Bártoſzá n[á]ſzego PaprPan D4; Nie nowiná Sienieńſkim rozum ták y męſtwo PaprPan Q3v, F2v, L, P2, S, T2 (11). [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r.]

»(i) rozum a (i) miara« (4): RejJóz L7; Gdy ſłyſzę iż bez tego y rozum y miárá/ Nie może być gruntowna gdzye nie będzye wiárá. RejWiz 49v, 41v, 48v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»mniemanie i rozum« (1): gdyż tylko mniemánim/ y rozumem ludzkim dowodziſz/ iż Piotr Swięty był w Rzymie/ á nie ſlowem Bożym. KrowObr 20. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»rozum, (i, albo, ani) moc« [szyk 4:4] (8): OpecŻyw 40; BielKron 101v, 319v; RejPos 133v; bes mężá rodźić cżłowiecżey mocy y rozumowi niepodobna. CzechRozm 155; NiemObr 14; KochPij C2v; GosłCast 71. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»rozum, (i) mowa« = mens, lingua Mącz [szyk 3:1] (4): Iozeph karze panią z rozlicznych przycżyn [...] Lecz iuż nie dzyw iz tak plecieſz ieſtlis wſtyd ſtraćiła Bo widzę iż ći ſie rozum y mowa zmieniła RejJóz E8, P4; Mącz 396d; Calep 611b. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»mozg i rozum« [szyk 2:1] (3): FalZioł III 5d; Pytamże ćię na prętce y krotkimi ſłowy: Ieſli ma piiánicá mozg y rozum zdrowy? KlonWor 69. Cf »z rozumu i z mozgu«.

»myśl, (i, a) rozum« [szyk 5:2] (7): BibRadz Iudith 8/10; RejPos 63, 90, 286v; iż to z przyrodzenia mamy/ że ku poznániu tych rzecży ktore bywáią ogárnione myślą y rozumem/ żaden przyść niemoże/ iedno przez ty rzecży ktore ſmyſłem iákim poymuiemy KuczbKat 110; RejZwierc 88; Wielki/ niewyſłowiony/ nieśmiertelny boże/ Zaden rozum/ żadna myśl obiąć ćię niemoże. KochPs 210. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.]

»i (ani) natura, i (ani) rozum« (2): iednák wiele pomoże/ álbo przykłády álbo dowody okázáć/ że to co Wiárá ku wierzeniu przekłáda/ nieodſtrzela śie áni od nátury áni od rozumu ludzkiego. KuczbKat 90; CzechEpPOrz **. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»(ani, i) rozum, (i, a, albo, ani) nauka(-i)« = ingenium et artes a. doctrina Modrz [szyk 21:10] (31): MurzHist A2; KromRozm II p3, t3; GliczKsiąż K7; OrzList e4v; BibRadz I 281a marg; [papież Kalikst II] Był cżłowiek oſobliwey náuki y rozumu BielKron 180v; Ludzie vcżone/ ktorych rozum y náuká po wſzytkim świećie ſłynie/ miáłá Hiſzpánia BielKron 279v, 9; Mącz 334b; RejPos 230, [249]v, 287v, 289; RejZwierc 13, 16; BielSpr b3v; ModrzBaz [41], 45v, 97v; SkarŻyw A3 [2 r.]; PaprPan Hv; Dobry tedy przez śię ſam rozum ieſt/ y dobré ſą náuki GórnTroas 4, 5; LatHar 347; KołakSzczęśl C4v; WujNT 582; SkarKaz 42a. Cf »okrom nauki a rozumu«, »z rozumu a z nauki«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 25 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»rozum a (i) obyczaje« = ratio, mores Modrz [szyk 1:1] (2): ModrzBaz 30; Dwie tedy rzeczy człowieká ſzláchćią/ obyczáie/ á rozum KochCn B3v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 8 r.]

»(i, ani) oczy (a. oko), (i, a, (a)ni, to jest) rozum« [szyk 11:6] (17): WróbŻołt nn6v, oo6; KromRozm II o; KromRozm III C; Abowiem nie rozumem/ áni okiem ćieleſnym/ [...] przychodziemy/ ku oglądániu y wyrozumieniu dobrodzieyſtw y zaſług męki y ſmierći Kryſthuſá Syná Bożego/ ále tylko s ſluchánia ſlowá iego ſwiętego. KrowObr 114; RejWiz 148v; RejAp 5; muśimy tho znáć [...] iż ſtráći káżdi z nas/ y rozum/ y ocży/ gdy w miłość zaydzie. GórnDworz C4; RejPos 67v, 148v, 191v, 233, 324; RejZwierc l; NiemObr 97; GostGosp 66; LatHar +4v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»pamięć i (a) rozum« [szyk 6:3] (9): BielŻyw 30; wſzaſzakoż [!] bezmierne iego [wina] pożywanie wadzi mozgowi, gdyż z niego pochodzą dymy á kurzawy miąſſze w głowę, ktore tam żiły zatikaią, á tak ſzkodzi pamięci y rozumowi. GlabGad G8, M6; RejJóz P8v; GroicPorz ii; RejZwierc 100; GostGosp 8; LatHar 665; KlonWor 70. [Ponadto w połączeniach szeregowych 10 r.]

»rozum i (a) pilność; rozum z pilnością« [szyk 2:1] (2;1): RejWiz 56; ktore [kmieci] lepiey pilnośćią y rozumem niż ſrogośćią wpráwić w robotę GostGosp 150. Cf »z rozumem a pilnością«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»(i) pismo, (i, a) rozum« [szyk 3:2] (5): GliczKsiąż C7; RejWiz 128, 152v; Dotkniſz go [duchowieństwo] w iákie rozmowy/ iuż tám nic do piſmá iuż tám nic do rozumu/ iedno iżeś ty powinien thák rozumieć iáko koſcioł á ſtárſzy tobie vſtáwili y roſkázuią. RejAp 80; WujJud 127v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»rozum, poćciwość; z poczciwością rozum« (1;1): RejWiz 2; Bowiem też tám nie może być iedno pan ſrogi/ Ná ten narod [tj. Wołochów] roſkoſzny [...]. Bo tám nic do rozumu nic do poććiwośći/ Wſzytki tám do bułáwy ſpráwy ich miłośći. RejZwierc 242v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.]

»rozum i pojęcie« [szyk 2:1] (3): Bog prawdźiwy/ á my w poięćiu náſzym y rozumie omylni. SkarKaz 485a. Cf »nad rozum i pojęcie«.

»porządek (a. rząd) i rozum« (2): Iego [Jana Tarnowskiego] dźiélność/ y ſpráwá/ znáczna byłá w boiu: Znáczny iego porządek/ y rozum w pokoiu. KochTarn 74; SkarKazSej 690a. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum a praca« (1): Bo y to márna vtrátá/ gdy kto rozumem á pracą ſpráwiedliwie nábywſzy/ zoſtáwi cżłowieku ktory ná to ni cżym nie pomagał. BielKron 79v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»prawda a (i) rozum« [szyk 2:1] (3): Cżytałem to/ iż dawni niektorzi wieldzy wymowce/ [...] pokriwáiąc náukę/ vkázowáli orácyie ſwe ludziom proſciuchno piſáne/ iákoby około cżynienia ich/ iedno rozum przyrodzony/ á prawdá miſtrzowáłá/ nie ćwicżenie/ áni náuká GórnDworz E7v; SkarJedn 318. Cf »przeciw prawdzie i rozumowi«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»(i) rozum, (a, i) przyrodzenie« = ingenium naturaque; ratio, natura Modrz [szyk 7:7] (14): Twarz tłuſtá á ſzyroka znamio⟨nuje⟩ więcey proſtego niż mądrego, grubego przyrodzenia y też rozumu GlabGad N2, N4, N6, P5; RejWiz 65v; RejPos 100v, 218v, 337; CzechRozm 242; Niech ſię niedawa Krol/ ábo ten komu to ſtáránie należy/ tym herbom/ dymowi podobnym/ ſtárożytnych przodkow ábo domow/ oſzukáć: niech pirwey pilnie przypátruie ſię rozumowi y przyrodzeniu tego/ ktorego wywyżſzyć vmyślił ModrzBaz [41], 143v; WujNT 67. Cf »podług rozumu a przyrodzenia«, »wedla rozumu a przyrodzenia«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»i rozum i przystojność« (1): Y rozum tedy y przyſtoyność [Et ratio igitur et aequitas] rádźi/ áby ći ktorzy ledwie kiedy wytchną od ćięſzkich brzemion/ wytchnęli wżdy od tákiego podatku. ModrzBaz 122v.

»rozum i (a) rada« = ratio et consilium Modrz [szyk 6:4] (10): RejWiz 128v; RejZwierz 110; BielKron 189; ále iáko świątośći/ ták téż rozumu y rády v Kápłaná/ iáko v głowy ſwéy ſzukay OrzQuin F2; HistLan F4v; RejZwierc 163; Y owſzem ták ieſt káżde wzruſzenie ſerdecżne/ iż zámyka drogę rozumowi y rádam dobrem. ModrzBaz 7, 102; SkarKaz 519b; SkarKazSej 660a. [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r.]

»rozum a ręka« (1): Ale nie pátrzmy ná przyrodzenie/ pátrzmy ná to/ co cżłowiek rozumem á ręką vrobi. GórnDworz Ll6.

»rozeznanie i rozum« (1): To iuż ia twemu lepſzemu rozeznániu y rozumowi porucżam. RejAp 180v.

»(ani) rozum, (i, a, ani) rozmysł (a. rozmyślanie, a. rozmyślenie)« (6): RejAp 68; Othoż/ iáko Moiżeſz powieda/ położoná ieſt przed cię wodá y ogień/ obierayże ſobie przy cżym zoſtáć maſz/ tho iuż ia twemu rozumowi y rozmyſlániu porucżam. RejPos Ooo5, 140, 142v; RejZwierc 81. Cf »z rozumem, z rozmyśleniem«. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum i (a, abo) rozsądek« (13): ktorego [króla] Pan Bog rozumem á wielkim rozſądkiem we wſzytkim obdárzyć ieſt racżył. BibRadz *2v; KwiatKsiąż E, F2; GórnDworz I4; WujJudConf 206v; CzechRozm 227, 227v; ModrzBaz 7; Oczko 2; CzechEp 151; WujNT Yyyyyv; GosłCast 26. Cf »przeciw rozumowi i rozsądkowi«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»rozum i (ani, a) roztropność; rozum z roztropnością« = ratio ac prudentia Modrz [szyk 4:1] (4;1): y to yeſcze livdzie naſche livdziem Thureczkym powiedą [lege: powiedzą] czo sye ym bedzie wydzialo na ten czas lepszego y potrzebnieyſzego bo mi to ych roſtropnoſczy y rozvmowy poruczami. LibLeg 11/29; Non est in toto corpore mica salis, Niema w ſobie krſzyny rozumu áni roſtropnośći. Mącz 364c; RejZwierc [203], 241; ModrzBaz 80v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.]

»rozum a (i) roztropne (a. pomierne) rozważenie (a. uważenie)« [szyk 4:1] (5): A cżymże ty chući náſze rozne/ á zwłaſzcżá kthoreby były ſzkodliwe/ okroćić mamy? iedno rozumem á roſtropnym vważeniem? RejZwierc 12v, 87v, 130, 142v, 147. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»(i) serce i (a) rozum« = cor et intelligentia Vulg [szyk 6:3] (9): ktore przykazánya nye ſą właſne zakonu żydowſkyego/ ále od początku przez Bogá wſercach y w rozumyech wſſech ludźi ſą yákoby wſſczepyone KromRozm II k2; A pokoy Boży/ ktory przechodzi w wſzelki zmyſł/ niech ſtrzeże ſerc wáſſych/ y rozumow wáſſych w Chriſtuſie Iezuſie. Leop Philipp 4/7; OrzRozm N4; SkarŻyw 173; KochMRot C; WerGośc 243, 254; GrochKal 20; iáko ſię z rozumámi wáſzemi y ſercy dobremi znieść y ſkłádáć do tego możećie? SkarKazSej 673a. [Ponadto w połączeniach szeregowych 9 r.]

»siła i (albo) rozum« [szyk 4:1] (5): KromRozm III L3v; BielKron 54; ieſli mi kiedy gorętſza miłośći iſkrá w ſerce weſzłá/ hnethem ſie wſzytką śiłą/ y rozumem o tho ſtárał/ ábym ią zgáśił. GórnDworz C4v; CzechRozm 226; ModrzBaz [38]v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.]

»(i) rozum i sława« (2): RejZwierc 231; Przednieyſza mądrość/ kto ſye boi bogá: To do rozumu/ y do ſławy drógá. KochPs 171. [Ponadto w połączeniach szeregowych 6 r.]

»(i) rozum i (a) smysł(y)« [szyk 8:8] (16): FalZioł V 4a; Abowim záćmyonę ſą oczy ich y zátkáne vſſy duchowne/ to yeſt ſmyſly y rozumy/ [...] ták iż nyewidzą/ áni ſlyſſą onego/ do ktorego ich zakon prowádźił/ páná náſſego Yezu Kryſtá KromRozm III B5; GrzegRóżn N2, [N3]; RejPos 116v, 129v, 135, 156; KuczbKat 80; NiemObr 16; Ale niebogá mátká zmartwiona vpádłá/ Zła nowiná iáko wąż/ iéy ſerce záiádłá. Nieznośny ból/ y ſmyſły/ y rozum zwoiował GórnTroas 62; Táć ieſt wiárá kośćiołá Bożego/ ktora przy ſłowiech Páńſkich y wſzechmocnośći boſtwá iego ſtoiąc/ ſmyſłow ſię ćieleſnych y rozumu ſwego nie rádźi. SkarKaz 244b, 160a, 205a marg, 242a. Cf »przeciw zmysłom i rozumowi«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 7 r., w przeciwstawieniach 4 r.]

»rozum, (a, i) sprawa« (5): PIus wtory [...] był Papieżem pięć lat y mieſięcy iedennaſcie/ ácżkolwiek krotki cżás miał/ ále rozum á ſpráwę wielką BielKron 189, 17, 105v, 394; RejPos 222. [Ponadto w połączeniach szeregowych 12 r.]

»rozum i (a) stałość (a. statek)« [szyk 3:1] (4): Ale ſtrách á pochlebſtwo á zła wiárá ktemu/ Odeymuie ten rozum y ſtałość káżdemu. RejWiz 55v; RejZwierz 68v; RejZwierc 73v, 87. [Ponadto w połączeniach szeregowych 8 r.]

»rozum i sumnienie« [szyk 1:1] (2): Bo ieſli ſądy duchowne od P. Bogá ſą vſtáwione/ iáko piſmo świádczy: ieſli oſoby duchowne/ ſą około ſumnienia y rozumu beśpiecznieyſze: [...] iáko tákimi ſądy ich gárdźić ma/ kto Bogá zna [...]? SkarKaz 700a. Cf »przeciw rozumowi i sumnieniu«. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»(ani) umiejętność i (ani, a) rozum« = (nec) scientia, (neque) intellectus a. intelligentia PolAnt [szyk 5:3] (8): Obdárzył ie [Bóg ludzi] vmieiętnośćią y rozumem/ y okazał im ſpołu złe y dobre. BibRadz Eccli 17/6; GórnDworz Kk; BudBib Is 44/19; CzechRozm 111; CzechEp 134; LatHar 366. Cf »z rozumu a z umiejętności«, »w umiejętności i rozumie«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»umysł, (i, a) rozum; umysł z rozumem« [szyk 8:4] (11;1): MurzHist K3; nie zda ſie rzecż być rozumna przed dwánaſcye lat dzyeći polecáć komu vcżyć/ ále práwye wſámę dwánaſcye lat gdy yuż y dzyecyę chłopcem będzye/ y rozum nyeyáko vſtáły/ vmyſł też bácżnieyſſy. GliczKsiąż I6v, N7 [4 r.]; Mącz 10b; RejPos 63v; KuczbKat 1; Calep 652b; KochPij C3. Cf »według umysłu a rozumu«. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»(ani) uroda (a. cudność), (ani, i) rozum« [szyk 5:1] (6): Iozeph mu było imię dziecię na wſzem godne Vrodą y rozumem nad zwycżay oſobne RejJóz M4v; RejWiz 85v; BielKron 49, 218v, 379v; LatHar 458. [Ponadto w połączeniach szeregowych 15 r.]

»(i) uszy i (a) rozum« [szyk 2:1] (3): RejPos 262v; Dla rozważenia ſłow náturá nam vſzy y rozum dáłá. RejZwierc B [idem] 91. [Ponadto w połączeniach szeregowych 3 r.]

»rozum i wiadomość« (3): Drugą rzecż bacżyć mamy/ iż ieſt ten ſrogi cżás [tj. śmierć] zákryt przed rozumy y wiádomoſciámi náſzemi. RejPos 7v; SkarŻyw A3. Cf »wedle rozumu i wiadomości«. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»(i) rozum i (ani) wola« [szyk 6:2] (8): gdy broda będzie ſzyroka [...] znamionu⟨je⟩ cżłowieka barzo dobrego w woli y w rozumie GlabGad O5v; KromRozm III A7; SkarŻyw 29 [2 r.]; Pomnię Pánie iżeś dał/ y rozum y wolą/ Lecż niewiem przecż zá świátem ſmysły moie wolą ArtKanc P15v; WujNT 546; SkarKazSej 664a; PowodPr 61. [Ponadto w połączeniach szeregowych 4 r.]

»rozum a (i) wymysł« (3): Abowiem obłądliwy ſwiát/ [...] przedſię záwżdy ſie vnośił y záwżdy ſie vnośi/ zá ſwowolnemi rozumy á wymyſły ſwemi RejPos 118v, 126, 288v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r.]

»(ni) rozum a (i, albo, ani) wywod (a. wykład)« [szyk 5:2] (7): A przeto yákożkolwyek vczony/ á w piſmye ćwiczony człowyek będźye/ ná yego ſye rozumye á wykłádźye piſmá ſádźić nye mamy. KromRozm II p2, p3v; RejWiz 21v; RejAp BB6, 82v; CzechRozm 4v; práwy Kośćioł Boży/ ktory [...] ma w ſobie iedność j zgodę: nie wrzecżách świeckich widomych/ y tákich ktorych rozumem y wywody dość może [...] ále w rzecżách Niebieſkich/ ktorych nikt nie widział SkarJedn 17.

»(i) wzrok(i) i (a) rozum« (2): KromRozm II r2; Bociem ia [...] przed tym ſłychał/ Iż wżdy wam [tj. planetom] Pan niemáło iákieyś mocy przydał. (–) [...] Ale ſobie tę zwirzchność ná wſzytkim záchował. Iż co ſie tu ſpráwuią wedle woley iego/ Nád tymi my nie mamy vrzędu żadnego. (–) [...] Iáko ſie to tám dziwno wſzytko vſádziło/ Ze y wzroki y rozum wſzytkim tu zmyliło. RejWiz 144.

»(i, ani) rozum, (i, ani) zdrowie« [szyk 7:1] (8): Vino miernie przyięthe rozum oſtrzy, ale nie miernie pite rozum y zdrowie kazi. BielŻyw 169; RejKup h3, cc4; RejWiz 56v; RejZwierc 155; SkarJedn 304; ZapKościer 1581/21v; KochPij C2. [Ponadto w połączeniach szeregowych 5 r.]

Wyrażenia przyimkowe: »bez, okrom rozumu« = bezmyślny, głupi; bezmyślnie, głupio; w sposób szalony; sine pectore Mącz; insipiens PolAnt; sine ingenio a. ratione Modrz (33:1): RejJóz E4; KromRozm II f2v; KrowObr 115 [2 r.]; chodzi by ſtłucżony bez rozumu práwie RejWiz 41v, 180v; RejZwierz 50v; Są [u Turków] drudzy ieſzcże chytrzeyſzy co ſie zá proroki máią/ á bez rozumu ſie być vkázuią BielKron 260v; Corpus sine pectore, Człowiek bes rozumu. Mącz 285d; BudBib Bar 5/40; Záś mowię/ nie mnimay mię kto bez rozumu być BudNT 2.Cor 11/16; ModrzBaz 29v; GórnRozm E2v; [Rabiosus. Rabioso. Bez rozumu. Dict 1566 I3].

~ W połączeniach szeregowych (4): RejWiz 49; WEzmi przedſię/ Narodzie Ruſki/ á vważ pilnie: w iákim niebeſpiecżeńſtwie zbáwienia twego ieſteś/ idąc zá temi ludzmi/ ktorzy ćię od iednośći Kośćiołá Bożego [...] oddzielili [...]. Pátrz iáko odniey vćiekáią [...] y ſami tylo Chrześćiánmi być chcą/ inne wſzytki zachodne kośćioły bez práwá/ bez rozumu/ bez dowodu potępiáiąc. SkarJedn 334; Károlſtádius práwi wzbudźił/ álbo wſkrzeſił ten to niepokoy/ cżłowiek ſrogi/ bez rozumu/ bez nauki/ bez żadnego ſmyſłu ćieleſnego/ w ktorym nigdyſmy nie obacżyli znáku iákiego przyſtoyney ludzkośći ReszPrz 63; Amens. Qui a mente sua discessit, mente motus, de statu mentis deiectus – Głupi, ſzalony, bez rozumu. Calep 60b.

W porównaniach (2): Wſzákeś ſie iuż náſłuchał o tákim nałogu/ Kto leży bez rozumu by świniá w bárłogu. Cnotę/ miárę/ wolną myſl prze roſkoſz vtráći RejWiz 54, 175v.

Zwrot: »bez rozumu uczynić, uczynion« = sine ratione factus Modrz (1:1): Záiſte on ſąd Sálomonow choćia nie zdowodow ſtron/ á wſzákże nie bez rozumu vcżynion ModrzBaz 90; Strum G3v.
Wyrażenia: »głowka bez rozumu« (1): Caput vacuum cerebro, [...] id est, O quale caput, et cerebrum non habet. Glowku [!] bez rozumu. De iis qui corporis specie praecellunt ingenio carentes. Calep 163a.

»jakoby bez rozumu« (1): Vſlyſzawſzy to żoná iego/ iákoby bez rozumu wſtawſzy z łożá wźięłá dekę [tj. sztylet] [...] y rzekłá: Pánie moy miły/ záwżdym ćie miłowáłá [...] á ty gdym pocżęłá chceſz mie odiácháć: Pirwey niż ſie to ſtánie tą dęką [!] ſie zábiję. HistRzym 77.

»bez wielkiego rozumu« (1): Wielki to vrząd y ćięſzkie brzemię ieſt/ [...] być ſtrożem Rzecżypoſpolitey/ y obrońcą. Niech żaden niebędźie tego o ſobie mnimánia/ żeby iy przyſtoynie ſpráwowáć mogł/ bez wielkiego rozumu [sine magno ingenio] ModrzBaz 26.

Szeregi: »bez rozumu i bez ducha« (1): Tákże głupio i zdrożnie Kálwinus piſze/ iż Pan Chryſtus zbáwićiel náſz/ bez rozumu/ y bez duchá od Oycá to ſwego proſił/ áby był kielich od niego odſzedł ReszPrz 82.

»okrom nauki a rozumu« (1): miedzy poſpolſtwem ktorzi choć okrom nauki á rozumu mogą wiele mowić/ ći bywáią zá wielkie ludzie miáni. KwiatKsiąż I2.

»bez rozumu a niepomiernie« [szyk 1:1] (2): Boć ſą y drugie affekty w náſzym ciele/ [...] Iáko zbytnia miłość/ zbytnia rádość/ zbytni ſmiech/ zbytnie weſele/ y to wſzytko może być ſzkodliwe kto thego bez rozumu á nie pomiernie vżiwa. RejZwierc 77v, 73v.

»oślep a bez rozumu« (1): Siłá tych męſzcżyzn naydzie/ ktorzy ſie nie boią/ áni mąk żadnych/ áni ſmierći/ á przedſię niemamy ich zá mężne/ zá przeważne/ bo to cżynią oſlep/ á bez rozumu GórnDworz X8v.

»bez rozumu, z prętka« (1): A bárzo to ieſt ſroga dziś ná wſzytki wędká/ Vpornie w rzecż wſkákowáć bez rozumu s prętká. RejWiz 8v.

»częścią z rozumem, częścią bez rozumu« (1): Othworzyłem ſie iey cżęśćią z rozumem cżęśćią bez rozumu/ ále zá to miáłá żem dobrowolnie ſzaleńſtwo przyiął BielKron 458v.

»upornie a bez rozumu« (1): A vpádnie tym rádoſć/ ktorzy vpornie á bez rozumu przeſládowáli mnie RejPs 52.

»bez rozumu i bez wstydu« (1): A przedſię Heretycki vpor przekonáć ſię nie da: á bez rozumu y bez wſtydu wſzelkiego ćwierdzić to śmieią/ cżego im wſzytkiego świátá świadectwo nie dopuśći. SkarJedn 94. ~

»wedle (a. według, a. podług, a. wedla) rozumu« = kierując się rozsądkiem; rationabiliter JanStat (31): zmieſzay, A podług rozumu vcżyń maſć FalZioł V 110v; Ale to nye może być inácey wedle rozumu/ yedno iż yeſli ći dobrze rozumyeyą á wykłádáyą/ tedy oni błądzą: á yeſli oni dobrze/ tedy ći źle. KromRozm II q3v, a4, r2; Ale wedle rozumu pátrz iáko iſtnośći/ Chociay ſą niewidome/ cżynią ſwe możnośći. Kwiatek pyękny máła rzecż choć ſtoi z dáleká/ Nie widáć go/ á wonność záleći cżłowieká. RejWiz 112v, 114, 115v; á ktorzi záś y iędrny dowćip maią/ y ciáło mocznę/ ći niechay tak o woiowániu piecżą maią/ [...] iżeby według rozumu roskázowali. KwiatKsiąż M; SarnUzn E8v; Strum P2; Rzecż pewna ieſt/ iż żadne kroleſtwo wolne/ ná to żadnym práwem obwiązáne nie ieſt: iedno wedle potrzeby ſwey y zwycżáiu pány ſobie ſtáwi/ y práwá iákich wedle Bogá y rozumu ná dobry rząd ſwoy y pokoy potrzebuie. SkarJedn 202; A od Ieśiennych niepogod wołow ſtrzedz/ y wycżás wedle rozumu á cżáſu poſtáwić GostGosp 80; SkarKaz 313b.

~ według (a. wedle) rozumu czyjego (7): FalZioł V 66; GroicPorz b3v, d2; Kiedyby był Pan Bog roſkazał/ domyſláć ſię więcey y przes rozmáite y rozlitzne Cerymonie/ znáki/ y obrzędki [...] ludzi proſtych przywodzić/ y vtzyć/ [...] tedybyſmy to byli mogli ſluſznie y beſpietznie tzynić/ według rozumu náſzego/ ále [...] KrowObr 109; ZapKościer 1580/15v. Cf Zwrot.

Zwrot: »wedle rozumu sprawować (a. sprawić) się, sprawowany« [w tym: czyj (1)] = ratione administrare Modrz [szyk zmienny] (4:1): RejPs 123; De rebus ipsis tuo iudicio utere, nihil enim impedio, Spraẃ mi ſie wedle ſwego rozumu/ yam nie yeſt przećiwko temu. Mącz 294b; Vitam suam ad normam rationis dirigere, Spráwowáć ſie wedle rozumu. Mącz 350b; WujJud 64; Tákći ludzkie Zbory niemogą być dobrze rządzone/ ábo wedle rozumu ſpráwowáne/ iedno od ludźi cżelnieyſzych ModrzBaz 13.
Wyrażenia: »wedle rozumu dalekiego« (1): Ktore kxięgi [tj. Pieśń nad pieśniami] wedle gołey litery y rozumu dálekiego/ ſą o krolu Sálomonie/ y corce krolá Egyptſkiego Leop HHh4.

»podług rozumu miarkowan(y)« (2): A ten wſzyſtek poſtępek [tj. kary i nagrody] ták prziſtoinie má być vważan/ y podług rozumu miarkowan/ yżęby go przi tymże ich dowczipie ná przemiáne podług potrzeby tych nauk wymienionych naucżycielowie vżywali KwiatKsiąż E4v, D2v.

»wedle nawyszszego rozumu« (1): ſpory nowo wſzczęte vgádzáć/ y rozſędzáć wedle nawyſzſzego rozumu á baczenia ſwego opátrowáć GroicPorz b3v.

»według rozumu przyrodzonego« (1): Ieſt v nich ta Kabálá dwoiáka/ iednę zową Berezyt álbo Kaſmologia [!]/ tę to mienią być wieſzcżą s przyrodzenia/ wiedząc rzecży przyrodzone na zyemi y niebieſkie biegi/ Biblią álbo piſmo ſwięte według rozumu przyrodzonego obycżáiem Filozowſkim wykłádáiąc. BielKron 46.

Szeregi: »wedle rozumu a (i) (zdrowego) baczenia; według baczności i rozumu« (2;1): GroicPorz b3v, d2; Gdyby/ mowię/ iuxta rationem, wedle rozumu y zdrowego bacżenia o tym mowić przyſzło. CzechEp 382.

»podług rozumu a przyrodzenia« (1): w tych [łacinie i grece] ieſt Philozophia: w thych práwo podług rozumu/ á przyrodzenia piſáne GórnDworz F7v.

»słuszny i wedle rozumu« = rite et rationabiliter JanStat (2): ſłuſzną y wedle rozumu rzecz [aequum et rationabile JanStat 137] bydź rozumieliſmy/ y też vſtáwiamy: áby [...] SarnStat 50, 1054.

»według starania i rozumu« (1): Wthich czaſiech za Contraktem ſtawic ſię vmyſlil wedlug naiwyſzego ſtarania i rozumu ſwego ZapKościer 1580/15v.

»według umysłu a rozumu« (1): y theż ſtatek thwoy ktori maſz z nadarzenia Bożego: rozſzafować według vmyſlu á rozumu twego. FalZioł V 66. ~

»wedle (a. wedla, a. według) rozumu« = kierując się tylko ograniczonymi możliwościami intelektualnymi (18): wiernych y prawdziwych zwolennikow/ y páná Kryſtuſowych/ świádkow/ ná thym náleży świádecthwo/ áby świadtzyli/ nie tho co ſię im zda/ álbo wedłuk [!] rozumu podoba/ Ale to co ſam Kryſtus roſkazał w Ewánielij Swięty. KrowObr 45.

~ wedle (a. według) rozumu czyjego (10): KrowObr 214; nie należy ná cżłowieká wykłádáć piſmo wedle oſobnego rozumu ſwego. BibRadz II 130c marg; RejPos 126v; Abowiem namniey ſie Pánu Bogu nie podobáią tákowe nabożeńſtwá y vcżynki/ ktore ſobie ludźie wedle rozumu ſwego/ nád ſłowo Boże/ wynáyduią. WujJudConf 106v; CzechRozm 135. Cf »wedle rozumu ludzkiego«.

W przeciwstawieniu: »wedle rozumu ... wedle pisma apostolskiego« (1): ludźi tákowych/ ktorzy máiąc dáry Duchá ś. nie wedle rozumu ludzkiego/ ále wedle zupełnego á cáłego piſmá Apoſtolſkiego náuki zbáwienne powiádáią. WujJudConf 39.

Wyrażenia: »według rozumu cielesnego« (3): Tho ſą twoie ſlowa/ ktore/ niemogę thego inák rzetz/ iedno iż ſą według rozumu ćieleſnego doſić mądre KrowObr 108, 48v, 114v.

»wedle głupiego rozumu« (1): WujNT 171 cf »wedle rozumu i fantazyjej«.

»wedle rozumu ludzkiego, człowieczego« (3:2): RejAp 196; RejPos 17v; WujJudConf 39; A coż záś tákiego tych ku tákiemu mniemániu przywodźi/ że ták grubie y ſproſnie mowiąc o rzecżách BOſkich/ wedle rozumu cżłowiecżego mowią. CzechRozm 156v; A iſz ſię to przez Dawidá ſtáło/ wierzym iſz wedle táiemnego ſądu Bożego ſpráwiedliwie ſię ſtáło: á iednák wedle rozumu ludzkiego niewiemy iáko to vſpráwiedliwić SkarŻyw 213.

»wedle rozumu wrodzonego« (1): iákoby ſię nic nie dźiało wedle ćiáłá y rozumu wrodzonego [...] lecż áby wſzytko ſzło wedle ſznuru ſłowá Bożego CzechEp 5.

Szeregi: »wedle ciała i rozumu« (1): CzechEp 5 cf »wedle rozumu wrodzonego«.

»wedle rozumu i fantazyjej« (1): Przetoż [...] o tym/ y o innych wyſokich táiemnicách wiáry náſzey/ mowią wedle głupiego rozumu y phántázyey ſwoiey. WujNT 171.

»wedla rozumu a przyrodzenia« (1): Y vnieſli ſie byli niebożątká w mnimániu ſwoim/ iż ſie im to wedla rozumu á przyrodzenia zdáłá rzecż niepodobna/ áby kiedy ciáło miáło z martwych wſtáć. RejPos 229v.

»wedle rozumu i wiadomości« (1): nie rządźi go áni ſpráwuie z oney wiádomośći Bogu ſámemu ſłużącey: ále wedle rozumu y wiádomośći ſwoiey ludzkiey. SkarKaz 611a. ~

»wedle (a. według) rozumu [czyjego]« = dostosowany do poziomu intelektualnego (3): KrowObr 214; Kátechizmu náuká wedle rozumu słuchácżow ſtoſowána być ma. KuczbKat 5 marg.

~ Wyrażenia: »według rozumu ludskiego« (1): Aczinięc to niezwymjſłu mego Ale z roſkazania y prżikazania Pawła Swiętego Ktory vcżi Dizatkam [!] młodim naprzod dawaċ miekke a ſłotkie pokarmy to yeſt znoſną aproſta naukę wedluk proſtego rozumu Ludſkiego RejKupSekl a3v.

»według prostego rozumu« (1): RejKupSekl a3v cf »według rozumu ludskiego«. ~

»z rozumu« = opierając się (tylko) na wrodzonych (ograniczonych) możliwościach intelektualnych [w tym: czyjego (23)] (26): BielŻyw nlb 3, s. 29; Kryſtus Syn Boży mowi [...] Bierzćie/ iecćie/ kędy nieprzydał wſzyſcy/ choćiaśćie wy to z rozumow ſwoich przydáli Wemſzalech wáſzych nád roſkazánie Boże KrowObr 202; Toć ieſt oná mátká wſzelkiey nietzyſtośći/ [y] gniewu Bożego/ ktora pánowánie ſwoie vmocniłá y opátrzełá ćieleſną mądrośćią/ [...] vſtáwámi y nabożeńſthwem z rozumu ſwego/ fáłſzywymi wykłády piſm Swiętych [...] KrowObr 241v; RejPos 70; CzechRozm 215v; Gdyż ſámo ſłowo Boże trwa ná wieki: ieſt prawdźiwe/ iáſne, cżyſte y ták doſkonáłe/ żemu cżyſtośći y świátłá do prawdy y doſkonáłośći/ ludźiom przydawáć namniey/ z rozumu ſwego/ Filozofią/ Loiką y dowćipem nie trzebá. CzechEp 139.

~ W połączeniu szeregowym (1): Gdy nas bowiem kto ſpyta/ dla cżego Iezus ieſt ſynem Bożym názwány/ nie będźiem mu odpowiedáć z rozumu ſwego/ áni z wykłádow/ ábo wymyſłow ludzkich: ále [...] NiemObr 97.

W przeciwstawieniach: »z rozumu ... z słowa Bożego (2), z daru Ducha Świętego, z Pisma Świętego« (4): WujJudConf 32v; CzechRozm 2v; Ceſarz Theodozyus/ złożył ſynod w Efeźie: ná ktorym oſądźili/ tego Neſtoryuſzá/ vżywáiąc przećiwko niemu/ dźiwnych wywodow z rozumu ſwego: á nie z właſnego ſłowá Bożego NiemObr 136, 46.

Zwroty: »domyślić (a. domyślać) się z rozumu swego« = wymyślić (wymyślać) (2): Stądże ludzie [...] ſzukáiąc zbáwienia [...] biegáią/ od Kośćiołá do Rośćiolá [!] [...] kośći vmárłych ludzi cáłowáli/ á żywe przeſládowali/ wodą ſię kropili/ nieinák iedno iako Pogáni/ tzego ſię kto mogł domyſlić z rozumu ſwego. KrowObr 80, 109.

»pokazać co z swego rozumu« = okazać się samodzielnym (1): ále z tego zowią dobrego ſługę/ gdy też pokaże co z ſwego rozumu. GostGosp 124.

Wyrażenia: »z cielesnego rozumu« (1): A rzekſzy to wedle pobożnośći Chrizoſtom/ wnet też záś z ćieleſnego rozumu ſwoiego y to przydáie/ [...] iáko [...] CzechEp 39.

»z rozumu ludzkiego, człowieczego« [szyk 3:2] (4:1): KrowObr 90; WujJudConf 32v; ábyś záwżdy racżey wierzył iednemu świádectwu porządnie z ſłowá Bożego przywiedzionemu: niżli náſubtylnieyſzym/ y napodobnieyſzym wywodom y dowodom/ z ludzkiego rozumu vcżynionym CzechRozm 2v, 59v; NiemObr 46.

»z rozumu przyrodzonego« (3): SkarKaz 274b; Y pogánie z rozumu przyrodzonego/ Rzymiánie oni/ ſzczęśćie ſwoie ktorym opánowáli świát/ nabożeńſtwu ku bogom onym ſwoim przypiſáli SkarKazSej 688b, 690a.

»z rozumu własnego« (3): KrowObr 214v; bo ſłowá Piotrá świętego te ſą: że nie z rozumu właſnego proroctwá ſą vcżynione álbo wymyślone. WujJud 32v; WujJudConf 32v.

»z rozumu wymyślon(y), wymysł« [szyk 2:2] (3:1): KrowObr 90; WujJud 32v; wolę z Páwłem/ y z innymi wiernymi ná tym przeſtáć: ktory wſzędy ma zá ſobą świádectwo z piſmá ś. niźli ná tym twoim: terminámi Antychriſtowymi/ á mowámi wymyſlonymi z rozumu ludzkiego/ opiſánym y ozdobionym. CzechRozm 59v; z tey tho Sodomy, gdźie Antykryſt kroluie/ á prawdźiwey chwały Páńſkiey zákázuie. Zfáłſzowawſzy wſzyſtkie święte słowá iego/ náſtáwiał wymysłow z rozumu ſwoiego ArtKanc Lv.

Szeregi: »z rozumu i z mozgu« (1): A co kolwiek z niebá nieieſt przynieſiono/ ále z rozumu y z mozgu ludzkiego wymyſlono/ tho wſzyſtko ieſt przeklęſtwo KrowObr 90.

»z rozumu a z nauki« (1): MIedzy inſzym vććiwym á potrzebnym pracy á ſpráwy iákiey zábáwieniem/ ktorym poſpolicie ludzie dobrzy zwykli z rozumu ſwego á z náuki ſwey pilny ná pożytek rzecży poſpolitey robić/ [...] niemáſz záiſte potrzebnieyſzego [...] iáko bácżne/ vżythecżne/ á dołożne piſánia GliczKsiąż A2.

»z rozumu a z umiejętności« (1): Abowiem ich [panów] nieumieiętność/ á głupſtwo/ ſtowárzyſzywſzy ſie z onym fáłſzywym mnimániem/ [...] iáko by oná władza ktorą máią/ roſłá im z rozumu/ á z vmieiętnoſći/ przywodzi ich ktemu/ że [...] GórnDworz Ee5v.

»z upodobania i rozumu« (1): Toż y Ezdraſz cżynił/ ktory [...] lud znowu/ ku poſłuſzeńſtwu pánu ſpoſobiáiąc/ nie cżynił tego/ z vpodobánia y rozumu ſwego/ ále [...] NiemObr 71. ~

»z rozumu« = przemyślany, mądry (1): Abowiem Iob nie mowił z nieumieiętnoſći/ á ſłowá iego nie ſą z rozumu [cum intellectu]. BibRadz Iob 34/35.

»k(u) rozumowi(-u)« = zgodny z rozumem (9): gdyż ſłuſze káżdemu ſtanowi/ Swe ſpráwy wieść by ſie wżdy miáły k rozumowi. RejWiz [1]v; Bo ná ſwiecie wiecżnie ták nie będzye mądrego/ By mogł kiedy ſtrofowáć ſpráwy Páná tego. Bo chociay ſie nie zdádzą drugie k rozumowi/ Ale ktoż może ſproſtáć tákiemu Bogowi RejWiz 182v, 6v, 7, 17, 147.

~ Wyrażenia: »nic k[(u)] rozumowi(-u)« = nierozsądny; głupi (2): RejKup dd7; Tákże bogacż nádęty á nic k rozumowi/ Podobien ku brzmiącemu grochem pęcherzowi. RejWiz 6; [Potym też Wacław Krol Cżeſki wyrok miedzy Krolem á Krzyżaki tákowy vcżynił/ [...] co nic ku rozumowi nie było/ to ieſt/ Aby [...] BielKron 1597 291].

»nie ku rozumowi« = nierozsądne, głupie (1): Pánieńſtwo nie wſzytko twé/ ieſli niewiéſz tego/ Lecz máią y rodźice poczęśći do niego. Iedná częśc ieſt oycowſka: drugą mátká ſobie Przywłaſcza: trzećia/ tylko ieſt ſámá przy tobie. Ze dwiemá tedy wálczyć/ nie ku rozumowi KochEpitCat 111.

Szereg: »nic k rozumu ani k rzeczy« (1): (nagł) Cżart vmawiá Kryſtuſa aby ſię niedał zwodziċ (–) [...] Ony czo zacznieyſſy byli Wżdy yednak cziſſey mowili I wieczey przedſię dzałali Co tu yawnie okazali [...] Tén yedno ſtoyacz Dutkuye Miłoſierdziem aleguye nicz krozumu ani krzeczi RejKup dd7. ~

»przeciw (a. (na)przeciwko) rozumowi(-u)« = niezgodnie (niezgodny) z rozsądkiem; contra rationem JanStat (25): Zadziwowaliśmy się temu i teraz dziwujemy, bo to się nam zda przeciw rozumowi, aby [...] DiarDop 117; Lecz iednák tu vżywa wiele rzeczy nie przyſtoynych/ czáſem mowiąc przećiw rozumowi BibRadz I 273v; y będzie tám tych fráſzek przećiwko rozumowi thák wiele/ żeby ich ná wołowey ſkorze nie ſpiſał GórnDworz N6v; gdyż nie ieſt Bogiem ktory to tylko ſam ſpráwił przećiw rozumowi Filozowſkiemv/ że z niſzcżego wſzytko to co ieſt vcżynił. CzechEp 160, 405; SarnStat 580.

~ przeciw(ko) rozumowi czyjemu (3): A wielka łáſká Boża ieſt w Kátholikách/ ktorzy/ przećiw zmyſłom y rozumowi ſwemu/ mocno wierzą ſłowom Chriſtuſowym. WujNT 333. Cf Fraza; »przeciwko rozumowi ludzkiemu«.

W połączeniach szeregowych (3): tedy to/ y przećiw rozumowi: y przeciw prawdźie: y przećiw doświadcżeniu: y przećiw ſobie mowi [ks. Powodowski]. CzechEp 405; iáko czynią dziśieyſzy odſzczepieńcy/ ieſt wſzytek rząd y iedność iego tárgáć/ przećiw wſzemu piſmu/ zwyczáiowi y rozumowi. WujNT 461; SkarKaz 381a.

Fraza: »jest (a. zda się być) przeciw(ko) rozumowi(-u)« [w tym: czyjemu (1)] [szyk zmienny] (11): RejJóz Lv; [cesarz pisze do luteran:] yż ſwoie ſtárſze ktorzy zmárli w náſſey wierze/ tą ſwoią nową wiárą odſzcżepieńce cżynićie/ mieniąc ie być w piekle/ co ieſt przećiw Bogu y rozumowi BielKron 208v, 127, 267; mnie ſie to zda być przećiwko rozumowi/ chcieć/ áby [...] wſzytki dobre przymioty/ zá nic nie ſtały GórnDworz D3v, Z8, Ffv; CzechRozm 218v; PowodPr 41; SkarKaz 381a, 517a.
Wyrażenia: »przeciwko rozumowi ludzkiemu« (1): Bo być Kriſtus roſciągáć miał rękę ſwą od niebá áż do piekłá/ wedle cżłowiecżeńſthwá ſwego/ tedyćby to było monſtrum ábo iáki dziw przećiwko rozumowi ludzkiemu. RejPos 78.

»przeciw rozumowi przyrodzonemu« (1): O ſproſnośći tey Konf⟨ederacyjej⟩ iáko ieſt przećiw wſzytkim práwom bozkim y ludzkim/ y koronnym: y przećiw rozumowi przyrodzonemu y cnotom Chrześćijáńſkim/ indźiey ſię mowiło. SkarKazSej 701a.

»przeciw rozumowi samemu« [szyk 2:1] (3): CzechRozm 193; PowodPr 41; Co iż ieſt przećiw zakonowi przyrodzonemu/ przećiw piſmu ś. [...]/ przećiw rozumowi ſámemu SkarKaz 381a.

Szeregi: »przeciw prawdzie i rozumowi« (1): Acżkolwiek wiele ich [proroków] w ſwych báśniach piſáło iákoby [Aleksander Wielki] ſie nie miał ták vrodzić iáko iny cżłowiek/ co ieſt przećiw prawdzie y rozumowi BielKron 127.

»przeciw rozumowi i rozsądkowi« (1): Co wſzyſtko nie tylko ieſt przećiw Bogu ſámemu y ſłowu iego świętemu/ ále też y przećiw rozumowi y rozſądkowi náſzemu: żebym [...] CzechRozm 218v.

»przeciw rozumowi i sumnieniu« (1): Ludzki narod był ktory ſkażoney nátury grzechem pirworodnym náſládował/ zá nią ſzedł/ przećiw rozumowi y dobremu ſumnieniu/ cżynił SkarŻyw 268.

»przeciw rozumowi i zakonowi Boskiemu« (1): Morzże ie [ciało] tu nie dopuſzczáiąc mu chęći iego przećiw rozumowi y zakonowi Bozkiemu. SkarKaz 209a.

»przeciw zmysłom i rozumowi« (1): WujNT 333 cf przeciw rozumowi czyjemu. ~

»mimo rozum [czyj]« = wbrew rozsądkowi (1): aby to IchM przedsięwzięcie mimo wszytkie prawa, nakoniec mimo rozum najprostszego człowieka nie przywiodło ku ostatecznemu upadkowi Korony tej sławnej za panowania WKM. Diar 46.

»na rozum« = kierując się swoim rozeznaniem (6): RejWiz 147v, Cc4; GórnDworz K5; ſámym Rhabárbárum/ ná raz go biorąc poránu/ iáko czerwony złoty Ducat záważy: álbo ieſli z cáły nie będźie/ ná rozum iáko dwá orzechy leśné Oczko 38.

~ Wyrażenie: »na swoj rozum« (2): y roſkazano áby wedle ſthárego wykłádu Biblia byłá rozumianá y dzierżaná/ á żadny áby iey nieśmiał ná ſwoy rozum wykłádáć BielKron 225; Abowiem rozumiał Pan/ iż záwżdy mieli być ná ſwiecie nowi wymyſlácże/ czo ná ſwoy rozum wſzytko ſtáwić mieli RejPos 32. ~

»nad rozum« = przekraczając(y) możliwości ludzkiego intelektu [w tym: czyj (19)] (24): gdim cudá twe nád rozum ſwoj záwżdi wielkie bjć znał LubPs ddv; Porządki w nich [w kościołach itp.] y ſpráwy iáko wyſtáwione/ A cżáſem y nád rozum dziwnie wyſtroione. RejWiz 10v, 10v; BibRadz *4, II 64c marg; SkarŻyw 243; SkarKaz 204a.

~ W połączeniu szeregowym (1): Paradoxum vel paradoxus, Latine inopinatum, inopinatus, Nád mniemánie rzadki to co yeſt nád poſpolite mniemánie/ widzenie y rozum ludzki. Mącz 276d.

Wyrażenia: »nad rozum bystry« (1): iż zá onych dawnych/ dawnych oſobnych ludzi/ kiedy ono ſwiát ták ſie był wynioſł rozumy nád ludzki rozum byſtremi/ iż theż wyſzſzey być nie mogło GórnDworz I2.

»nad rozum ludzki, człowieczy, człowieka« [szyk 9:4] (11:1:1): Czwarthe począczye bylo nath rozum ludzky y nath domnyemanye anyelſkye A to bylo yezuſa PatKaz II 72v; á ták nielza iedno ſie wdáć wpoſluſſeńſtwo twe á wyſláwiáć ſtraſzliwe ſpráwy twe/ á ſnadz nád rozum człowieczy dzywnieyſſe. RejPs 206v; Mącz 276d; OrzQuin H4; GórnDworz I2; RejPos 32 marg, 41; RejZwierc 70v; Bo tobie więcżſze ſą rzecży okazáne nád rozum ludzki [Plura enim intellectu hominum]. BudBib Eccli 3/24; pátrzćie ná ty tákie cudá/ nád rozum ludzki. SkarŻyw 173, 126, 384; SkarKaz 204a.

»nad pospolity rozum« (1): á niżli mówić pocznę/ prośić będę/ ábyśćie mi dozwolili/ ſkrytych onych vżyć náuk/ nád poſpolity poſpolitégo człowieká rozum: któré nas pewną drogą/ do niepewnych rzeczy wiodą. OrzQuin H4.

»nad rozum świecki, świeckiej filozofijej« (1:1): SkarŻyw 337; Słowo ćiáłem tu śię sſtáło/ Pánny cżyſtey nie zruſzyło/ iśćieć to nád rozum świecki/ bo tho ſpráwił nád bieg ludzki. ArtKanc A19.

»nad rozum trudny« (1): A potym mądrzy ludzye álbo z obiáwienia/ Doſięgli ich [gwiazd] właſnośći/ tákże przyrodzenia. A cżęſcią ze zwycżáiu/ cżęſcią też z náuki/ Obacżyli nád rozum ty ták trudne ſztuki. RejWiz 151v.

Szeregi: »boski i nad ludzki rozum« (1): ále moc tego vkrzyżowánego Boſką/ y nad ludzki rozum widzę. SkarŻyw 126.

»dziwny a nad rozum ludzki« (2): Iedni kámienie kuią/ drudzy rozlicżne drzewá cieſzą/ wymyſláiąc dziwne á nád rozum ludzki budowánia. RejZwierc 70v; SkarŻyw 384.

»nad rozum i pojęcie« (2): gdy wielki cud y właſność dźiwną ćiáłá vwielbionego Páná Iezuſowego w tym weſzćiu [do wieczernika, Ioann 20/19] przyznawáią/ nád rozum y poięćie ludzkie: iż [...] SkarKaz 204a, 243b. ~

»pod [czyim] rozumem« = we władaniu (1):

~ Szereg: »pod rozumem i pod łaską« (1): [sułtan Sulejman Wielki pisze:] moyego wyelkiego ymyenya Tatarſkiey ziemie Czarz [...] ſtal ſſie wyelkym wthey ziemy. a tha ziemya. y tho czo yeſth wniey. pod moym rozvmem y (pod moyą laſką) yesth. MetrKor 46/47. ~

»z rozumem« = mądrze, rozważnie; mądry, rozważny; prudens Vulg; cogitate, scienter Modrz (30): RejJóz D5v; BielKom B4v; Bogáty zda ſie ſobie być bárzo mądry: á vbogi z rozumem dowie ſie co w nim ieſt. Leop Prov 28/11; Ten nigdy ni ocż więcey/ Páná nie fráſował/ Iedno iżby z rozumem/ poddánym pánował. RejZwierz 43v; BielKron 372; Bo też zbytnia vkłádność ácż ieſt poććiwa/ ále cżłowieku też ná iáki vtząd [!] przełożonemu ma też być iáka ma być z rozumem vważana RejZwierc 149, B, 71 marg, 77; Pieſzy lud k temu bárzo pomága/ á zwłaſzcża s ſtrzelbą wielką y máłą/ gdj ią z rozumem ná nieprzyiaćielá puśći zátáioną w woyſku BielSpr 71; y ná to nam/ by ſię wſzyścy z rozumámi zebráli/ nie powiedzą: Czemu [...] SkarKaz 606b; Co ſie komu doſtánie/ muśi ná tym przeſtáć: [...] Ieſli dobrze/ dźierż mocno: ieſli źle/ ſztukámi Z rozumem to nápráwić/ ták ſie ſtáráć mámy GosłCast 43.

~ W formule prawnej (1): Lezancz wlozu Pan Florian Bothurzinsky bendącz nyemoczny na ſwim czielie, a wſchakoz sdobrim rozumem, y zdobremi rozmiſlienim cchcząncz wedlug stanu krzecczianskiego, teſtament swoi, toieſt wolią swą oſtateczną vczinicz MetrKor 59/75.

W połączeniu szeregowym (1): Co ieſt tho nam z wielkim podziwieniem/ iż oni [Turcy] przodek máiąc ná świećie cżáſu dziſieyſzego we wſzelkich ſpráwách Rycerſkich [...] á w tych poſługách kośćielnych niemogą ſie obácżyć/ thák iż ná oſtátek ći ſzaleni żebracy imi mamią/ gdyż w innych rzecżách doſkonále z rozumem wielkim rządnie a fortunnie poſtępuią. BielKron 260v.

Zwroty: »z rozumem czynić, postępować« (2:1): Cżego z rozumem nie cżyniſz/ tymże iuż cnoty vmyliſz. BierEz C2v; GliczKsiąż I5v; BielKron 260v.

»z rozumem sprawować, bywa sprawowano« = cogitate tractare Mącz (1:1): Mącz 461a; Wſzytko ieſt dobre co z rozumem bywa ſpráwowano RejZwierc Bbb2v.

»z rozumem używać« = scienter uti Modrz (5): Ktorych duſze co cnotę ná bácżnośći máią/ A z rozumem w ſtałośći ſwiátá vżywáią/ Z wielkiemi roſkoſzámi tu [tj. w raju] cżáſu cżekáią/ Kiedy s ciáły poſpołu/ iż ich záwołáią RejWiz 178v, 9; RejZwierc 142v; ModrzBaz 39v; SkarKazSej 692a.

Wyrażenia: »z dobrym rozumem« (1): MetrKor 59/75 cf W formule prawnej.

»nie z rozumem« = głupio (2): GliczKsiąż I5v; ná wſzytkim ſobie źle pocżynáli Niemcy/ y okopánie było ich nie z rozumem/ bo źiemię z przykopow co mieli miotháć ku wozom/ to od wozow miotáli BielKron 312v.

»z rozważnym rozumem« (1): Abowiem fráſowna myſl á ku cżemu dobremu przygodzić ſie może? [...] A ow ſobie wſpaniły z rozważnym rozumem záwżdy weſoło chodzi/ nic iuż o tym nie myſli co przeſzło/ iedno co przyść ma. RejZwierc 87.

»z wielki(e)m rozumem« [szyk 3:1] (4):BielKron 260v, 289; Mącz 191c; To wiem że ſię temu dźiwuią bárżo/ widząc poiedynkiem káżdego Polaká z wielkiem rozumem/ że Rzeczpoſpo⟨lita⟩ wáſzá/ y to/ y owo prże niedozor/ á niedbáłſtwo ćierpi. GórnRozm Kv.

Szeregi: »z rozumem i bojaźnią boską« (1): Bo kápłani Boży y biſkupi/ krolom z pogáńſtwá grubym y dźikim/ práwo Boże przekłádáli [...]. Czym doſtoieńſtwo ich krolewſkie/ y władza ſię nie kroćiłá áni kurczyłá: ále ſię miárkowáłá/ áby nie pobłądźili/ á mocy oney z rozumem y boiáźnią bozką ſpráwiedliwie vżywáli SkarKazSej 692a.

»z rozumem a miernie« (1): Bo ia tu mowię o tey cnoćie/ ábo o męſtwie/ ktore potem á wielkiemi pracámi bywa doſtąpione: Ktore każe ſwoich rzecży z rozumem á miernie [scienter et moderate] vżywáć ModrzBaz 39v.

»obyczajnie a z rozumem« (1): Pátrz iáko ſie ięzyk kocha kiedy mu czo wdzięcżnego ſmákuie. [...] A to wſzytko mądremu á rozważnemu nic nie ſzkodzi/ bo tego obycżáynie á z rozumem vżywa. RejZwierc 142v.

»z rozumem a pilnością« (1): Libri tres subtiles et diligentes, Troye Xięgi wyborne s wielkim rozumem á pilnością nápiſáne. Mącz 191c.

»z rozumem i z rozmyślenim« (1): MetrKor 59/75 cf W formule prawnej.

»częścią z rozumem, częścią bez rozumu« (1): BielKron 458v cf »bez rozumu«.

»skromnie a z rozumem« (1): [Luter] Kſiążętá y źiemiánye z oſobná też vpominał/ áby tey náwáłnośći morſkiey [tj. buntowi chłopskiemu] ſkromnie á zrozumem zábiegáli/ krocąc ich płochoć [!] bacżenim ſwoim BielKron 203. ~

»po rozumie« = według swojego rozeznania, wiedzy; ratione duce Cn (1): iáko nie ma być wielkie ſzczęśćie tych ktorzy o Pánu Bogu ták wiele wiedzą/ nie po rozumie ktory ſię omylić może domyśláną/ ále pewną y z niebá obeſłáną y ziáwioną wiádomośćią? SkarKaz 274b; [Kśiądz pieſzo idźie od chorego/ Ze wśi inſzey dla śniegu białłonápádłego. Iże nieznáć przed śniegiem (wſzędy rowno) drogi/ Polem ſzedł po rozumie/ z głową wpadł y z nogi. BielawMyśl D2v].

»w rozumie« = rozsądnie, mądrze (1):

~ Szereg: »w umiejętności i rozumie« (1): A indzie záś/ páſterze/ wedle ſercá ſwego/ dáć obiecuie [Bóg ludowi]: ktorzyby w vmięiętnośći y rozumie páſli [scientia et intellectu PolAnt Ier 3/15]. CzechRozm 111. ~

Personifikacje (5):

Szeregi: »cnota z rozumem; cnota, rozum« (3;1): (nagł) [Pierwszych Ksiąg] Kápitulum Oſme. (–) Iáko cnotá z rozumem y fortuná roznemi gośćińcy chodzą. RejZwierc A5v [idem] 21v, 22, 23.

»rozum i nadzieja« (1): Albo ieſli wiátr z żaglem twą wiárę zánieſie/ Albo ieſliże twoy ſlub z łodziámi roznieſie/ Po morzu/ y po wodzie/ gdzie on roſkázuie/ A rozum y nádzieia fortunnie hołduie. PudłDydo A4v.

Żart. i iron. (29): I co może być proſtſzego/ y náprzećiwko rozumowi ſzaleńſzego/ iedno náuká Ewángeliey ſwiętey? KrowObr 48v; Wiedząc iż káżda hárdość nic mu nie przynieſie/ Iedno gęby wznoſzenie [tj. zadzieranie nosa] á rozum gdzieś w leſie. BielKom F5; Mnima iż gdy chce może rozum pożycżyć RejWiz 6, 92v; (nagł) Poſtáwá [dwuznaczne: rzeźba i wygląd zewnętrzny człowieka] bez rozumu. (–) MAlarz iechał do miáſtá/ przedawać obrázy/ Vpuśćił rytą głowę/ [...] Y nálázłá ią Liſzká/ [...] Gdy ią ięłá przewrácać/ potym nárzekáłá/ Szkodáſz tey piękney głowki/ iż mozgu nie miáłá. Siłáż tych pięknych głowek/ co mozgu nie máią RejZwierz 122; Tákże káżdy gdy cnotą/ rozum záhártuie/ Wierz mi natrudnieyſzy pień/ ſnádnie rozłupuie. RejZwierz 139; Prot C, Dv; RejZwierc 191, [193], 241; KochTr 18; GostGospSieb +2v; KlonWor 69.

rozum czyj (4): bo te zbytnie ſtroie/ nic inego nie ſą/ iedno wiechá ná ich rozum/ iż s tych łatwie pozna káżdy/ co wre w ktorey białeigłowie. GórnDworz Ii7v; NiemObr 96. Cf »zdobić rozum swoj«.

W porównaniu (1): Cżemu ſzcżyry Chriſtyáńſki proſtacżek tych náſládowáć ma/ ktorzy z byſtrych rozumow ſwoich/ iáko z ſáydaká iákiego wypuſzcżáią/ rozmáite mowy y powieśći NiemObr 96.

Fraza: »rozum włosy wzjeży« = (ktoś) poczuje się bardzo mądry (2): Mozeſz s nimi [z zuchwalcami] kęs poſiedzieć ráno do obiádá. Ale zaś od obiáda po pozney wiecżerzey/ Gdy nań roſá wyſtąpi/ rozum włoſy wzieży. Hárdzie każe [= chełpi się] ná męſtwo/ ſiedźi by Kocżkodan/ Poſąg ſrogi okázał/ gębę z wąſem odął. BielSat D [idem] BielRozm 24.
Zwroty: »rozum w nożnach chować« = być zapalczywym (1): bym z onemi teraz mówił/ którzy rozum w nożnách/ á rádę w rękách/ nie w głowie chowáią OrzQuin F2v.

[»jadać rozumy«: á przećię wy ná obiedźie iadáćie rozumy á ná wiecżerzy mozgi. ŚmiglŁup D2.]

»rozumem się nie przesadzić« (1): boć ſie y ow rozumem bárzo nie przeſádził/ czo mi owo do pánny przyſzedſzy z reyeſtru ſłowká ſtháwia GórnDworz Cc7v.

»rozum mieć« (dwuznaczne: ‘posiadać’, ale teżbyć rozsądnym’) (1): Mądry cżłowiek ieden v nich był/ Ktory rozum śierząc [= srając] ſtráćił. Tedy ći ktorzy rozum máią/ Tego ſie też oſtrzegáią: Wſtawſzy oglądaią ſie ná zad/ By rozum z głowy nie wypadł. BierEz D3v.

»rozum przywieźć« (1): Ieſlić z Sobą rozumu ztámtąd nie przywiozę: Nie vdźwignęli go ſam/ więc ná ſzkápę włożę. PudłFr 31.

»rozum stracić« (1): BierEz D3v cf »rozum mieć«.

»z rozumy szaleć« = przesadzać, wymyślać (1): BOgáty pijánicá związał ſobie głowę/ Doktorowie ſie zeſzli/ cżynić o tym mowę. Ieden rzecże/ pewnie go muśi kliſterowáć/ Ten rzecże/ wieręć y zioł ſzkodá ná to pſowáć. Práwie s tymi rozumy widzę ſzáleiecie/ Mnię łeb boli á wy mi dupę lecżyć chcećie. RejFig Ee.

»jakiegoś rozumu użyć« = bardzo się wysilić intelektualnie, wykombinować (1): To był na Swiecże Lotr taky Gdże mam tego wſſythy [!] znaky I trzy Piekła by zaſłużjł Iakegos rozumu vżjł RejKup dd8v.

»zdobić rozum swoj [czym]; [czyj] rozum się zdobi« (1;1): ktorzy [ludzie swowolni] folguiąc pożytkom ſwoim/ ábo zdobiąc rozumy ſwoie/ wymyſły á wynáláſki ſwemi/ śmieli vpornie á ſwowolnie wywrácáć ſłowá/ wolą/ y poſtánowienie mocne tego Páná ſwoiego RejPos [340]; GostGospSieb +2v.

Wyrażenia: »bystry rozum« (2): z onych to pewnie byſtrych rozumow [...] poſzło/ y wyroſło/ w ktorych [ile słów, tyle błędów] NiemObr 144, 96.

»daleko od rozumu« (1): Dáleko od rozumow ich tá wyádomość byłá LubPs G3v.

»krzywy rozum« (1): Ruſza krzywym rozumem/ kłáma/ bredźi/ mata/ Spráwy ſwe vwikłáne báłámuctwem łata KlonWor 2.

»rozum obfity« (1): Możeċz ſie y pużką doſtaċ Będzesli daley ſwiegothaċ. Gdzies taky rozum obfity Wſział ſie małpie yadowity. RejKup m7v.

W przen (115): Rozum vmiey nawodzić aby zle nie mowił BielŻyw 7; Ocży wodze ciała, nacżynie ſwiata, vkażyciele rozumu. BielŻyw 137, 137, 140, 165; Bowiem natrwalſze y naſtalſze bywaią one rzecży ktore w młodym wieku to ieſt, za młodu w pamięć cżłowiecżą bywaią wlane, á to wſzitko dla miekkoſci rozumu w onych leciech. BielŻywGlab nlb 13; Wſzakoz miłoſiam [!] waſzim chcząc ten klin twardego rozumu na to nowe latko wyrębić/ [...] ieſtem miłoſciam waſzem ti kxięgi vymyſlił LudWieś ktv; KromRozm II q3v; KromRozm III L3v; Cżego nigdy nye vcżyni ten/ ktory ſobye rozumu ſwego proſtego/ náuką yáką poććiwą nye wypráwił. GliczKsiąż I2v; Bo to ieſt wielkie więzienie ná mocarze ſwiátá tego/ iż rozumy ich ſą związáne ſłowem Bożym LubPs ff4; Bo thymi czáſy [...]/ ták ſye rozumy rozkrzewiły w Polſzcze/ iż v poſtronnych Narodow/ máło ich trzebá żebráć. GroicPorz B4v; [obrońca] bárzo zlęnieie w twey ſpráwie y zgłupieie/ ieſli w nim nie będźie dobywał rozumu częſtymi złotymi/ talermi/ kleynoty GroicPorz dd3; [nauka biskupa krakowskiego] ieſt náuká Dijabelſka/ z rozumu y mądrośći ludzkiey y ćieleſney od Antykryſtá vprzędzioná y zmyſloná. KrowObr A2v; prętko by tę opokę przemogły brany piekielne iakoſz iednák przemogły/ gdy Piotr potym niebudował ná Kryſtuſie opoce/ ále ná ſwym właſnym rozumie KrowObr 15, 108v, 199; Bo ſie gołą tablicą ták náſz rozum rodzi/ A co ná niey nápiſzą to iuż więc s tym chodzi. RejWiz 8; Ale gdy co rozumem á boiáźnią Bożą/ Nadobnie potrzęſione przed kogo położą/ A ſáłátá z miernośći vcżynioná ktemu/ Tá potráwá ſmákuie nadobnie káżdemu. RejWiz 48v; By więc ćwiecżki przibijał do rozumu ſłowá/ tedy ſnádnie odpádną gdy ſzáleie głowá. RejWiz 68; Bo pewnie ná tey drodze káżdy ſnádnie zbłądzi/ Kogo ſwiát bez rozumu á ſwawola rządzi. RejWiz 180v; Gdyż twoie márne ciáło iáko płonká roćcie/ [...] Náſzcżeṕże w nie gáłązek z rozumu á s cnoty/ Z wiáry/ s Páńſkiey boiáźni/ á s ſzcżyrey dobroty. RejWiz 194v, 16, 21v, 48v, 65v, 89 (13); Leop 4.Esdr 5/9; RejFig Dd3v [3 r.]; NIe przećiẃ ſie iż ſłowá/ iáko piorum [!] trzaſkał/ Ale rozum ſnadź ieſzcże/ w powiciu go záſtał. RejZwierz 51; ROgizius ten Hiſzpan/ choć ma krzywe ocży/ Ale rozum ten wierz mi/ iż mu proſto krocży. RejZwierz 76, 92v, 111v, 138v; Y z kądże ſzukáć mądroſći/ á kędy ieſt mieyſce rozumu? BibRadz Iob 28/12; OrzRozm B4v; GrzegRóżn O; OrzQuin H2; SarnUzn G4; Dziwnie ſie o to wſzytki białegowy ſtáráią/ áby były [...] czudne/ á przeto kiedy im náturá cżego nie dáłá/ thedy ony rozumem chczą tego nadſtáwić GórnDworz Gv; nieſtrzymawáłość ieſt defect/ á wádá okęſzona/ bo ma w ſobie nieco rozumu GórnDworz Ff5, Ff4, Hh4; HistRzym 47v; tedy ſie nie dáley z rozumem náſzym wyciągáć mamy/ iedno iáko nas do tego ſłowo Boże wiedzye RejPos 88, 283v, 337v; HistLan F6; Tákże też bácżny cżłowiek cokolwiek widzi/ ſłyſzy/ álbo przecżyta/ tho też zebrawſzy co s potrzebnieyſzych ziołek ma znieść do onego vliku/ to ieſt do rozumu/ á nadobnie pámięcią ono zálepić y zápiecżętowáć/ iżby to tám długo trwáć mogło. RejZwierc 16; niech ſie perfumuie iáko chcze/ ieſliże od niego nie będą zálatáwáć perfumy á prochy s cnoty/ z rozumu/ á z vważney poććiwośći vtłucżone/ wierę Szpikánárdy áni Muſzkum áni Ambrá nic mu nie pomoże. RejZwierc 104; Ale iáko Pan roſkazał pleẃcie kąkol ze pſzenice/ tákże tego ieſt potrzebá/ kto w ſobie ten nieſláchetny kąkol obacży/ trzebá gi roſtropnie pleć á gáśić gi w ſobie rozumem á roſtropnym káżdey rzecży vważeniem. RejZwierc 142v; Káżdy ſtroy ſzpetny napiękniey vpſtrzony/ Gdzye cnotą rozum nie ieſt ozdobyony. Napięknieyſzy ſtroy gdzye bramy ze cnoty/ Z rozumu ſtrzępki á s ſławy forboty. RejZwierc 214, 22v [2 r.], 67v, 68, 72, 73v (18); O głupi rozumie Miſtrzow wáſzych. Toć tedy też/ iż Cżłowiecżeńſtwo Páńſkie z Boſtwem było złącżone/ nie mogło ćierpieć/ niemogło być iáko y Boſtwo widźiáne? WujJud 45, 259v; bo wſzechmocny Pan ieſtći Bog ieden [...]. Ktory iáko rzeká Fiſon wſzytko nápełnia mądrośćią ſwoią [...]. Ktory iáko Eufrátes cżyni płodny rozum BudBib Eccli 24/30; Ná to twoie ſubtylne kráſomowſtwo/ nie z ſłowá Bożego/ ále z rozumu ludzkiego vprzędzione CzechRozm 58v; (marg) Kroleſtwá Chriſtuſowego oko ćieleſne vpátrzyć nie może. (–) Możeli też oko ćieleſne rozumu ludzkiego/ kroleſtwo to duchowe vpátrzyć? CzechRozm 185, 226; (nagł) Káſper Woiakowſki. (–) [...] Bo tu męſtwo/ fortele/ k temu rozum tanie/ Naydzieſz wſzytko porządnie iák w Weneckim kramie. PaprPan N4v, Mv, T2v; Niech iácy będźie rozum powodem/ á ſprawcą wſzytkich poſtępkow: rzecż pewna/ że może w tey mierze żaden niewątpić ModrzBaz 8v; Nie wieſz/ nędzny rozumie/ gdy ćiáłu wſzytkiemu zle będzie/ iſz ty mdleć y zginąć y ty pierzśćienie porzućić muśiſz? SkarŻyw 115; oſtrożnie znaymość z oną iego niewiáſtą wziął: chcąc onę liſzkę rozumem vłowić. SkarŻyw 119, [197]; O miła Antichryſtowſka Teologia/ o miłe wymowy Boże/ toć ták maćie być mowione: o niezbedna logiko/ o rozumie/ o Filozofia/ cżegożeśćie nábroiły. Ze ſłowo Boże proſte y ſzcżyre zá nic v was ſtoi. CzechEp 183; KochFr 98; KlonŻal C3v; Komu tedy nie ſtęka rozum/ bez wątpienia Vrody nie odſtąpi dla dobrégo mienia. KochDz 106, 107; Wſzytki tám zmyſły zwabił do rozumu. Potym ſie dobrze długo námyſliwſzy/ Wſtał/ y rzekł [...] KochSz C3; KochPieś 25; Cziliſcie ſie zafraſowali [senatorowie] na libertatem naſze/ ze ya [lege: ją] wam ono ſzpetnie opiſal on Doctor ſtari z rozumu wiwietrzali PaprUp D3v; Owa kto chce bydź dobrym goſpodarzem/ trzebá mu pilnośći do tego y pracey przyłożyć: á rozum mieć domá/ y pámięć GostGosp 8; brzuch/ co rozumy y dowćipy w dźiał puſzcża/ [...] przez ſkáły/ przez ognie/ ludźmi [...] cżáſem więc y z vtrátą żywotá/ rzuca. GostGospSieb +2v, +2v; rozumie záśię náuki ſię prziymuią/ których ieſt wiele: Napiérwſzé mieyſce/ rycérſkié/ y práwné/ po nich náuki wyzwoloné máią. KochCn B3; á Pánu powolność poday/ á głowę ſwoię y rozum/ y zmyſły ná oſtrym ſłow iego kámieniu rozbijay. SkarKaz 160a; Gdy ćię rozum potárgnie á będźieſz chćiał ſzperáć w máieſtaćie bozkim y dochodźić trudnośći: nágotuy wiárę á moẃ: [...] SkarKaz 277b, 276b marg; Niebaczyłám/ by któré zmyślné niepokoie/ [...] miáły nápáśdź kiedy/ Z ſtolcá rozumu mię zbić/ álbo vwiéźdź kędy. GosłCast 32; Dla ſławy tylko/ rozum z śmierćią ma ſie bráćić. GosłCast 39; Drudzy ſą/ ktorzy máią mądrość táką/ iáką tenże Apoſtoł opiſał: Ziemſką/ bydlęcą/ y dyabelſką [...]: y w źiemi wſzytek ich rozum zoſtáie/ nie oglądáiąc ſię ná wieczne SkarKazSej 658a; KlonWor 58; Wieczna dobroći/ Przyczyno wſzytkiego/ [...] Dałeś ſie poznáć/ day niech ſerce pali/ Co rozum chwali SzarzRyt B4; [CerGór 100].

W przeciwstawieniu: »słowo Boże ... samołowka rozumu« (1): Ten wywod nie ieſt ſłowo Boże/ ále ſámołowká rozumu ludzkiego/ y to przećiwna duchowi Bożemu. CzechRozm 84v.

Fraza: »rozum kwitnieje; rozumem zakwitnąć« (1;1): á látho czterdźieſne y dźiewiąte/ [...] czyni człowieká doſkonáłego wieku: ponieważ ná ten czás y moc w ſobie ieſzcze dobrą czuie/ y rozum mu práwie kwitnieie LeovPrzep Iv; RejZwierc 267v.
Zwrot: »chramać w rozumie« (1): Ten [Bielski] nam podał napierwey w piśmie Polſkim drogę/ Aby káżdy cżytáiąc/ zgoił ſwą vłogę. By niechramał w rozumie/ áni ná vtráćie: Bierz tho ſobie w ſwą głowę namileyſzy bráćie. BielKronCies Mmmm3.
Wyrażenia: »droga rozumu« = via intelligentiarum PolAnt; rationis via Modrz [szyk 3:1] (4): BielKom B6; BudBib Is 40/14; Abowiem przyſzedſzy iuż ku doſtałemu wieku/ niemożeſz iuż ták łácno ná drogę práwego rozumu náſtąpić ModrzBaz 14; GosłCast 26.

»iskierka rozumu« (1): y drudzy zá tákową ſproſność (zá ktorą ſie iemu ſámemu było podobniey/ ieſli miał iáką iſkierkę rozumu) [poczęli się] wſtydzić. GórnDworz Dd.

»promień rozumu« (1): wſzákże nie rowno więtſza cżęść ieſt tákowych rzecżj/ ktorych promieniem rozumu przyrodzonego [człowiek] poiąć nigdy niemogł KuczbKat 1.

Przen (23):

rozum czyj (2): SkarJedn 359 cf »wielki rozum«; SkarKazSej 665a cf »rozumy i głowy«.

Wyrażenie: »wielki rozum« (1): Wielki rozum kośćiołá Rzymſkiego/ iáko głowj/ y cżołá doſkonáłośći Chrześćiáńſkiey. Cżyſtość kápłanom [...] chowáć każe. SkarJedn 359.
Szeregi: »rozumy i głowy« (1): przezacni obmyślácze dobrá poſpolitego [tj. posłowie]: [...] Wyśćie rozumy y głowy náſze SkarKazSej 665a.

»pisma i rozum« (1): iż począwſzy od Greków/ Plato ie [cieplice] záléca/ dobrze/ przed nim Homerus/ y inſzy których piſmá rzeczy tych dotykáć ſye mogły. Stámtąd gdy ſye Piſmá y Rozum z Páńſtwem do Rzymu przenióſł/ [...] opiſániu Cieplic przypátrzyć ſie możem Oczko 2v.

a) Metonimicznie: Człowiek (18): Bowiem tákie rozumy nawięcey ſłynęły/ Co bacżyły cżás przyſzły y ty co minęły. Drogę ſobye znáyduiąc życia pocżćiwego/ A nic ſie nie lękáiąc przypadku żadnego. RejWiz 62v; RejFig Ee4; RejZwierz 82; thákowe zátrefnowánie/ z rzecży/ ábo ſłowá dwuwykłádnego/ podoba ſie ſkoro naybárziej ludziom: bo to nieledá rozum/ ktori może rzecż/ ktorą wſzytczy iednáko w ten cżás rozumieią/ ku inákſzemu wykłádu przyciągnąć GórnDworz P7v; Przebrawſzy rozumy do tego godne/ niechby o tem było ſtáránie/ áby ſtudenći przećwicżywſzy ſię w pirwſzych trzech náukách Grammatiki, Dialektiki, y Retoriki, káżdy ſię wdał w tę náukę/ ktoreyby ſię naywięcey vcżył ModrzBaz 134v; Przeto też náuki oźiębły/ rozumy oſobne [ingenia]/ ktoreby ku cżemu dobremu [...] przyść mogły/ zwątpiwſzy o ſobie/ biorą ſię zá te náuki/ z ktorychby pożytek iáki mieć mogli ModrzBaz 135v; Iák Iudaſz wytucżony ná Miſtrzowſkim chlebie. [...] Cżyni kontrákt o Páná. [...] O nieſzcżęſny rozumie/ przemyśle przeklęty: Iáko śmieſz cżynić tárgi o towar ták święty? KlonWor 28, 29.

rozum czyj [w tym: G sb (1), pron poss (1), ai (1)] (3): okázáć ſye może/ iáko rózné rozumy náſze/ róznym chorobam/ róznych czáſow/ z róznemi przypráwy/ y z róznym théż effectem lékárſtwá náydowáć/ y dáwáć muśiáły. Oczko 2; SkarŻyw 595; SkarKazSej 694b.

Wyrażenia: »rozum filozofski« (1): Krzyż ś. y moc iego/ to ieſt moc kazánia o vkrzyżowánym/ po wſzytkim świećie rozſzerzona/ sſtáłá ſię zbáwieniem y śiłą Bożą wierzącym/ y potępiłá wſzyſtkie rozumy Philozophſkie/ y podbiłá pod wiárę mądrość ſwiecką SkarKaz 83a.

»mądry rozum« (1): Wſzakoż mądremu rozumowi nie zda ſie tho rzecż ſłuſzna, aby [...] GlabGad A2v.

»sprosny rozum« (1): O ſlepoto wielka: O śmiáłośśi [!] nie wſtydliwa: O ſproſny rozumie y domyſle ćieleſny. A gdzie to ták duch Boży mowi? á gdzie o tym ſłowo Boże? CzechRozm 44.

»stary rozum« = mędrzec (2): Piotr pochodnia wſzytkiey ziemie/ biały y cżyſty gołąb/ rzezwy Apoſtoł/ [...] mocna opoká wiáry/ ſtary kośćielny rozum. SkarŻyw 595; SkarKaz 80a marg.

»wielki rozum« (1): Rzeczpoſpolitą ſtánowić wielkich ieſt rozumow rzecz. OrzRozm Dv marg.

»rozum żywy« = (1): Gdy poźrzyſz ná niebieſkie ony ſtráſzne dziwy/ Ktorych nigdy nie doſiągł zaden rozum żywy. RejWiz 10.

Szeregi: »żadny rozum ani anjeli« (1): á nic ſie nie dziwowáć Boſkiem ſpráwam iego/ gdyż ich żadny rozum áni Anyeli thuż pátrząc ná Máyeſthat iego ſwięty wyrozumieć nigdy nie mogą RejAp 130.

»rozum i domysł« (1): CzechRozm 44 cf »sprosny rozum«.

b) Metonimicznie: Atena (2): PArys miedzy pięknemi pániámi obierał/ Pállás/ Iuno/ á Wenus/ ktorey iábłko dáć miał. Ominął zacność [tj. Junonę]/ rozum/ á Wenuſá plotkę/ Obrał RejZwierz 43, 43.
** W objaśnieniu imienia Argus (błędne utożsamienie cieślibudowniczego okrętu Argo i mitycznego potwora o stu oczach) (1): Y vcżynił Argus okręt ták wielki/ iż go ieſzcże ſwiát nie miał tákiego ná ten cżás/ przeto go Poetowie piſáli mieć ſto ocży/ to ieſt/ ſto rozumow/ y pirwſzy okręt ná ſwiecie vcżynił. BielKron 54.
α. Jako cecha wyróżniająca człowieka w hierarchii bytów (też wyjątkowo o zwierzętach) (92): nędznemu czlowiekowi ktoregos ſtworzyl na wyobrazenie ſwoie rozumem podobnego ku ſobie vczynices go raczyl y prawie iako krolem nad wſſytko ſtworzenie przelozyc RejPs 218v; Bo przetochmy ná ſwiát tu od Bogá wyſłáni/ Bychmy od inych źwirząt byli rozeznáni. A to iedno rozumem muśi ſie okázáć/ Bo bez tego/ káżdego może wołem názwáć. RejWiz 17v; Zwirzętá ſłuchy wzroki oſtrzſze niż cżłek máią/ Y niektore wżdy rzecży widząc rozeznáią. Ale cżłowiek to wſzytko rozumem popſował/ A ty wſzytki przypadki źwirzęce celował. RejWiz 29; Bo ia widzę y w tobie chuć z zwycżáiem broi/ Aleć rádzę nieboże niech cie rozum ſtroi. RejWiz 29v, 17v, 119 marg; zá ktorym poznániem ſiebie/ [człowiek] náidzie ták/ iż w iego mocy to ieſt/ álbo náſláduiącz ſmyſłow zoſtáć źwirzęciem/ álbo náſláduiącz rozumu/ zoſtáć Anyołem/ bliſkim vznawczą Boſkiey pięknośći. GórnDworz Ll3; Bo y rozum y vznánie Boſtwá ſwego [...] dałći/ cżego żadnemu inemu nie vcżynił ſtworzeniu/ áni dał. [...] Toś iuż przez ten rozum zrozumiał co ieſt Bog/ cżego żadne inſze ſtworzenie zrozumieć nie może. Toś iuż przez ten rozum zrozumiał co ieſt niebo/ co ieſt ziemiá RejPos 146; Iáko ſam rozum ćżyni cżłowiekiem/ ták też ſám rozum cżyni błogosłáwionym. KołakSzczęśl C4.

rozum czyj [w tym: ai (3), pron poss swoj” (2), G pron (1)] (6): RejZwierc 99; Ale cżłowiek iż ieſt rozumnym ſtworzenim mśćić by ſie iuż nie miał/ ták iáko ſie mſzcżą beſtye: ale by miał rozumem ſwym wſzyſtko złe y wſzyſtkie przećiwieńſtwá zwyćiężáć. CzechRozm 242v; SkarŻyw 136. Cf »rozum ludzki«.

W połączeniach szeregowych (3): RejZwierc 156v; iákobyśćie wy Angioły byli/ álbo onych celowáć mogli dowćipem/ rozumem/ ſtátecżnośćią/ świątośćią/ cudámi. etć. WujJud 34v; Co mowiſz iż ſie beſtye y gádźiny bezrozumne [tj. zwierzęta] obrażone będąc mſzcżą: tedy to prawdá że ſię mſzcżą: ále ſie mſzcżą: iż rozumu/ bácżnośći/ y rozſądku nie máią. CzechRozm 242.

W przeciwstawieniu: »rozum … smysły« (1): aby każdi mogł wiedzieć ſkim ma towarzyſzić, albo kogo ſie chronić [...] (rozumiey miedzy tymi ludzmi ktorzy ſą zwierzęci, to ieſt, kthorzy ſie nie rozumem ale ſmyſły tilko ſprawuią). GlabGad M.

W porównaniach (8):

~Jako comparatum (1): Nie chowáyże też tego rozumu/ ieſlić gi Pan Bog dał/ iáko cżyżá w klatce/ ále ſie ſtáray ábyć zákwithnął pięknemi ſpráwámi á obycżáymi thwoiemi RejZwierc 18.

Jako comparandum (1): Abowiem iáko ſłońce bez ſwiátłośći/ cżłowiek bez rozumu nie może być/ tákże też/ ieſli Syn nie ieſth ieden z Oyczem obycżáiem ſwym/ tedy oſobno zoſtawa bez tego wſzytkiego Ociec/ co ieſt Syn boży/ to ieſt/ bez ſwiátłośći/ bez mądrośći/ bez formy etc. ponieważ miał iego być ſwiátłoſcią/ mądroſcią SarnUzn H2.

Jako tertium comparationis [zawsze przekład lub nawiązanie do Ps 31/9] (6): WróbŻołt 31/9; A nie chciey iuż być ták ſproſnym iáko Muł ábo Koń/ Ktorzy żadnego rozumu nic w ſobye nye máyą LubPs H4; BielKron 97v; ArtKanc L10v; LatHar 161, 608. ~

Fraza: »rozum panuje [= kieruje postępowaniem]« (1): A ręką właſną zábić [swoje dziecko]/ ſrogość vkázuie Zwiérząt niemych/ v których rozum nie pánuie. ZawJeft 40.
Zwroty: »da(wa)ć rozum; nadany (a. dan) rozum« [szyk zmienny] (10;3): RejJóz E5; A gdy rozum cżłowieku ná to nawięcey dan/ Aby od inych źwirząt był w ſpráwach rozeznan. RejWiz 30, 10v, 134v; Táż to ieſt piękność od naywyſzſzey dobroći nie oddzielona [tj. Bóg] [...]. Tá dáie Anyołom iſtność/ ludziom rozum/ źwirzęthom ſmyſły/ ziołom moc/ kámieniom właſność. GórnDworz Mm5v; A gdy ſie przypátrzyſz dziwnym á rozlicżnym ſpráwam á wymyſłom á wynaláſkom tego to iemu nádánego rozumu/ maſz ſie nacż rozmyſlić [...] y ſam wielekroć wydziwowáć [się] nie możeſz/ iákie ſą dziwne ſpráwy cżłowieká tego. RejPos 191v, 49, 74v, 146, 191v; RejZwierc 18; HistHel ktv; KochPieś 51.

»rozum mieć« = być rozumnym, posiadać zdolność myślenia; [alicui] inest intellectus Mącz [szyk zmienny] (16): bo zadna yna rzec niema rozumu aby wierzila w boga wtroyci iedinego krom człowieka SeklKat V2; żaden też inſſy rod myedzy rzecżámi ſtworzonymi/ nye rodzi ſie áby myał być godzyen ku poznanyu Bożemu/ yedno ſam cżłowyek/ ktory y rozum ma/ y ná tho wyſadzon yeſt. GliczKsiąż C8; LubPs H4; RejWiz 18v, 138; BielKron 97v; Mącz 188a, 431c; SienLek 11; Dał Bog to przyrodzenie ſnadź niemem źwierzątkom Ktore ácż mniey rozumu niźli ludzie máią/ Wſzákże [...] HistLan B2; Niezbożny Ceſarzu/ beſtye Bogá znáią tworce ſwego: á ty rozum máiąc/ wierzyć weń niechceſz. SkarŻyw 553, 258; KochFr 124; ArtKanc L10v; LatHar 161, 608.

»rozumem obdarzyć, opatrzyć, obdarzon(y), opatrzon(y)« [szyk zmienny] (1:1:4:2): ktore [ptaszęta] oto nie będąc tákiem rozumem obdárzeni od Páná Bogá/ iáko my nędzni niebożątká: A wżdy iákie miłośći okázuią nád narodem ſwoim. LubPs A5; RejWiz 32, 129; RejPos 194; RejZwierc 62, 150v; Ale ty przedſię/ iáko rozumem opátrzone ſtworzenie/ y iáko Chryſtuſow rycerz/ Chrześćijáninie miły/ nieuſtráſzone miey ſerce LatHar 576, 161.

»oświecić [= obdarzyć] rozumem« [szyk zmienny] (3): Y wnet ieſzcże w Ráiu/ gdy go [człowieka Bóg] iuż był oſwiećił rozumem przed inemi źwirzęty/ niechciał go mieć iáko proſtym bydlęciem RejPos 83v, 337v [2 r.].

»rozumem ozdobić, ozdobion(y) (a. ozdobny)« [szyk zmienny] (3:5): RejWiz 7, 134; Iáko Pan Bog obacżywſzy rozność przyrodzenia ludzkiego y rozumem y przykazániem ſwym ozdobić y przeſtrzegáć go racżył. RejZwierc 4; A cżemuż owſzem tho ſláchetne źwirzę cżłowiek/ ktory ieſt y rozumem ozdobion/ y obietnicámi viſcion/ [...] nie miałby tego przodku mieć przed źwirzęty? RejZwierc 150v, 18, 75, 214; GrabowSet V4v.

»rozumem się rządzić, sprawować się« (2:2): GlabGad M; Przedſię wſzytko nędznemu cżłeku porucżono. Ktory iż ſie nádánym rozumem ſpráwuie/ Wſzytko to wbił pod ſwą moc á wſzem roſkázuie. RejWiz 10v; Pan záſię głośno woła w przykazániu ſwoim/ Abyś nie był morderzem nád bliźnim nád twoim. Zwłaſzcżá kiedyć rozum dał áby ſie im rządził/ A s ſwoim przyrodzeniem záwżdy ſie im ſądził. RejWiz 134v, 29.

»rozumu używać« (2): Abowiem człowiek ktory niechce źwierzęćiem być/ tedy ieſt żyw poki Rozumu vżywa: á thedy vmárły kiedy rozumu niema. SienLek 11; GórnDworz Gg3v.

»rozum wyćwiczyć [czym]« (1): Abowiem to ieſt pewna rzecż/ iż iáko cżłowiek wſzytkie źwierzętá przechodzi przyrodzonym rozumem/ [...] ták też záśię/ ieſli onego przyrodzonego rozumu/ niewyćwicży [nisi rationem ipsam excoluerit] vmieiętnośćią ábo wiádomośćią rzecży oſobnych/ [...] niebywa nádeń nic ſzaleńſzego ModrzBaz 6.

Wyrażenia: »rozumem domyślny« = myślący (1): Ten powiadał że dyabli ſą żywi cicho, á wezwani cichożywowie (iako y ludzie) rozumem domyſlni, ducha cirpiącego, ciała powietrznego, bytu wiecżnego, z tego lepak pięciorga, troie z ludzmi ieſt im poſpolite, cżwarte ich oſobliwe, piąte lepak ſpołu z bogi nieſmiertelnymi maią. BielŻyw 91.

»rozum ludzki, człowieczy« = taki, który ma większe możliwości niż zwierzęcy [szyk 2:1] (2:1): Pſcżoły záſię/ proſto iákoby rozum ludzki miáły/ w thákiey cżći ſwego krolá máią GórnDworz Gg; ktora chćiwość [spełnienia żądz cielesnych] bywa cżáſem ták można/ iż cżłowiecży rozum wyſzpoći. GórnDworz Ll; WujNT 791 marg.

»ostry rozum« (1): Bo orzeł oſtry wzrok ma/ á człowyek oſtry rozum. KromRozm II r2.

»przyrodzony rozum« (2): ModrzBaz 6 [2 r.] cf »rozum wyćwiczyć«.

»roztropny rozum« (1): Thym iedno ludzye ku Bogu podobni/ Iż ſą roſtropnym rozumem ozdobni. RejZwierc 214.

»bez rozumu, z rozumem stworzony« (1:1): RejPs 218v; Wſtyd mówić: że był/ z rozumem ſtworzony Człowiek/ do niemych kloców nákłoniony: Sam żywym będąc/ cześć dawáł mártwému ZawJeft 18.

»święty [= dany przez Boga] rozum« [szyk 2:1] (3): RejWiz 137v, 139; Y ten [św. Jan Rzymianin]/ by był od rodzicow nie vćiekł/ nigdyby był do tákiey świątośći nie przyſzedł. święty iego rozum/ ktorym rodzice oſzukał SkarŻyw 136.

»rozumem władający« (1): niemowiłem do krzemieniow/ áni do dębow [...] álem do ludźi mowił. A pod tym przezwiſkiem nierozumiałem obrzymow/ áni żadnych dźiwow ludźiam podobnych: ále źwierzętá ludzkośćią ozdobione/ rozumem władáiące [rationis capacia] ModrzBaz 142v.

»rozum wysoki« (1): Ale Pan Bog cżłowieká/ nie k temu obroćił/ Zeby wſzytko ſwe cyáło/ iákoby woł tucżył: Ale mu dał táki ſmyſł/ y rozum wyſoki/ Ze też może rozeznáć/ gwyazdecżne przeſkoki. HistHel ktv.

[»zwirschny rozum«: zwirschny rozvm, zamknyony anagoge d⟨icitu⟩r excellens vel superior intellectus, ut de Deo de angelis et homini (!) ReuchlinBartBydg b8.]

Szeregi: »rozum a baczenie (a. baczność); z rozumem baczenie« [szyk 2:1] (2;1): RejWiz 29; Columbis inest quidam gloriae intellectus, Gołębie máyą w ſobie nieyáki rozum á báczność gdy ye chwalą/ rozumieyą gdy ye chwalą. Mącz 431c; PudłDydo B4. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum i cnota« (1): Dał mu [Bóg człowiekowi] duſzę rozumną z Máyeſtatu ſwego/ Aby mu wſpárł onego przyrodzenia mdłego. [...] Ktora iż ieſt od niego thák dziwnie ſpráwiona/ A rozumem y cnotą hoynie obdárzona RejWiz 129. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum, (i) mowa« (2): Niechćiał nas Bóg położyć równo zbeſtyámi/ Dał nam rozum/ dał mowę/ á nikomu z námi. KochPieś 51; Rzeki tą puśćić ſtroną/ drugie ową; Cżłeká ozdobić/ rozumem y mową: Dáć żywot cżuły źwierzęćiu niememu/ Smyſł iákikolwiek/ y władzą káżdemu; Twych to rąk władza/ twoie włąſne [!] Boże To ſpráwy GrabowSet V4v.

»rozum i nauka« (1): Opátrzę ćię rozumem/ y náukę damći ná tey drodze/ ktorą ſię vdaſz/ y vmocnię nád tobą ocży moie. LatHar 161.

»i rozum i poćciwość« (1): A wſzákoż y w źwirzętach ten ſrogi przipadek [tj. gniew] ieſzcże wżdi vmiárkowáńſzy ieſt niżli w tym ſláchetnym źwirzęciu czo ye cżłowiekiem zową/ chociay ieſt y rozumem y poććiwoſćią ozdobion RejZwierc 75.

»smysł a (i) rozum« (2): Zwierzęthá nye cżuyąc nic zmyſlu á rozumu do ſiebye/ dzieći ſwe zábawiáyą nye około ſkubánya ſierchla/ álbo pyerza/ ále ćwicżą ye álbo ná byeg/ álbo ná latánie/ álbo ſkakánye GliczKsiąż F3; HistHel ktv. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r., w przeciwstawieniu 1 r.]

»rozum i wola« (1): ponieważ wſzytcy [ludzie] ná wyobráżenie Boże ſtworzeni ſą/ wſzytcy od niemych źwierząt rozumem y wolą [ratione et voluntate] ſą rozni. ModrzBaz 89.

»rozum i wolność« (1): Abowiem gdy był Pan ſtworził pirwſzego cżłowieká [...]: Dał mu rozum y dał mu wolność w ſpráwach iego/ iedno iż chciał áby on był záwżdy rozumiał o zwirzchnośći Boſtwá iego RejPos 49.

»rozum, zdrowie« (1): A ktoby thy dáry á ty vpominki wylicżyć mogł co ich ty maſz od Páná ſwego. Dałći rozum/ zdrowie/ dałći cżłonki ſláchetne przed inemi źwirzęty RejPos 74v.

Wyrażenia przyimkowe: »bez rozumu« (1):

~ W porównaniu (1): Piſze ieden Mnich Ormiánin Haythonus onich [o Tatarach]/ iż było ich pierwey mieſzkanie zá gorą wielką Belgian ná wſchod ſłońcá/ żywiąc bes rozumu iáko zwierzętá/ bez wiáry/ bez ſpráwy y bez piſmá BielKron 438v. ~

»podług rozumu« (1): bo niemoże być więtſza Philozophia/ iáko ludzie źwirzęczych obycżáiow/ [...] przywieść ku życiu podług rozumu GórnDworz Kk5v.

W przen (5): Ale ci ludzie/ ktorzy ſie ni cżym inym nie pętáią/ ni o cżym inym nie myſlą/ iedno żeby ćiáłu ſwemu wcżas wſzytek vcżynili/ [...] wſzákoż że ſą w licżbie rozumnych źwirząt/ muśimy ie przedſię mieć zá ludzie/ chocia tyle ſie ich telko rozum trzyma/ ábo oni rozumu/ co go troſzkę z wirzchu znáią GórnDworz Gg3v; Są też niektorzy co dobrodzieyſtwá áni bacżą áni rozumieią/ y dziwno im to bywa iż im tego przyrodzenie nie dáło co inſzym źwirzętom. [...] A tego nie bacży co ieſt iemu dano/ że y Orłá rozumem ſwym záleći/ y Párduſá záſkocży RejZwierc 99, 156v.
Fraza: »rozum zakwitnął« (1): RejZwierc 18 cf W porównaniu jako comparatum.
[Cf 1.β. RejWiz 171; δ. KochPij Cv.]
β. Intelekt jako jedna z autonomicznych władz funkcjonujących w człowieku (często w opozycji do ciała) (146): Naprędſza z bytnoſci ieſt rozum bo wſzędy zbiega. BielŻyw 3; RejJóz F6v; Ale gdzye ſie záś vpor záplecie w rozumie/ Wielki gwałt przyrodzeniu záwżdy czynić vmie. RejWiz 8v; Wſzák iáwnie w káżdym widaſz kiedy łeb záleie/ Ieſli lepiey niż dzikie źwirzę nie ſzáleie. Wnet tám rozum on wdzyęcżny iuż ſwoy vrząd ſtráći/ Iuż ſie tám ſzalona myſl ze wſzytkim złym zbráći. RejWiz 30; A gdyć ogyeń [tj. gniew] álbo chłod do wzroku przypádnie/ [...] Ocży widzą poſtáwę nadobną łágodną/ Kreẃ záſię zápalona mnima być niezgodną. A ták rozum z náturą záwżdy woynę wiedzye RejWiz 118v; Ale iż inſze źwirzę nie ma tego żadne/ Cżymby miáło ochełznáć przyrodzenie zdradne. Ale nam dał Pan rozum krygowe wędzidło/ By ciáło nie buiáło/ iáko inſze bydło. RejWiz 171, 8v, 39, 42, 137v [2 r.], 171; Bo gdzye weźmie rozum moc/ á pocżnie mędrowáć/ Temu iuż káżdy afekt/ muśi vſtępowáć. RejZwierz 50v, 45v, 50v; SienLek 1v; Abowiem chocia niepowſcięgliwi grzeſzą waháiącz ſie/ [...] y chocia ſie im złe złem/ á dobre dobrem widzi/ przedſię iednák niemáią oni o tym gruntowney/ á doſkonáłey wiádomośći/ áni tego thák znáią/ iákoby znáć mieli: Ale mnimánie tho iákieś w nich ieſt wątłe/ zá ktorym pozwaláią tego chćiwośći/ áby ná rozumie przewiodłá. GórnDworz Ff5; ták powiedam: że tá cznotá ktora [...] walcży/ á podáie zwycięſtwo rozumowi/ ieſt dáleko doſkonálſza/ niż tá/ kthora s chćiwoſcią á z affectem o płatne nie cżyniąc wygrawa GórnDworz Ff6; Y ták/ gdzie miárá ieſt/ niethelko iż ogień ten/ żądzy cżłowiecżych vtłumi/ ále iáko ow mądry pan ktory w záburzonym páńſtwie ſwym rzecży bácżnie vſpakaia/ buntowniki karze/ á rozumowi zwierzchność á władzą dawa: ták ta cnotá GórnDworz Ff6v; Ciáło á duſzá ſą dwie rzecży/ á duſzá záſię/ dzieli ſie ná dwie cżęśći/ iedná cżęść ieſt/ kthora ma w ſobie rozum/ á druga/ kthora ma w ſobie chcenie: [...] pirwej tá cżęść duſze podleiſza/ w ktorey ſie chcenie zámyka/ w nas náſtawa/ toż dopiero tá cżęść/ ktora ma w ſobie rozum/ ná iáſnią w nas wynidzie. GórnDworz Hh4, Ff4, Ff5 [2 r.], Ff6, Ll2v, Mm2; HistRzym 73; Iedno ſie też trzebá ſámemu pánu o tho przycżynić/ áby temu ſláchetnemu rozumowi tego płochego źrzebcá [tj. naturę ludzką] obieździć dopomogł RejZwierc 155, 214v; Przetoż y tákowego złego wzruſzenia ſerdecżnego/ cżelnieyſzi Pánowie powśćiągáć máią/ á rozumem ie iákoby w koło kręćić/ y rozruchow wyſtrzegáć śię pilnie máią ModrzBaz 27, 8, 30; gdzie grzechu nie było/ á ćiáło ſię z rozumem zgadzáło/ ták teſz y wſtydu być nie mogł [!]. SkarŻyw 260, 261; W Tym twárdym wieku/ rozum vſtępuie Gniewom GrabowSet F2, N2; WujNT 546; Naprzod wiemy iż gniew ieſt w nas/ iáko inne namiętnośći bydlęce z beſtyámi ſpolne/ iáko ſługá y niewolnik v rozumu: ieſt iáko chárt ná ſmyczy v myśliwcá: [...] Pożyteczny ieſt y potrzebny gdy nie rządźi pánem/ to ieſt rozumem: ále ſłucha iáko ſługá SkarKaz 313b; Day mi ná gniew wielkie rozumu męſtwo/ ábych zbroynego tego żołnierzá vkroćić y trzymáć vmiał SkarKaz 316b, 313b marg, 314a [2 r.].

rozum czyj [w tym: pron poss (3), G pron (2), ai (2)] (7): vkazowál ſie [Jezus] nitz nieumietz miedzy ludzmij/ będątz mądroſtz wiecżná boga oyttza/ bo lepſſy ieſt mąż pokorny nad męża motznégo/ a kto ſám ſobie ieſt/ ſwému rozumowi panuie/ motznieyſſy ieſt niż ktory miaſta podbijá. OpecŻyw 35; GórnDworz Ff4v, Mmv; Inſzą mi rzecż moy rozum/ á inſzą gniew rádźi ModrzBaz 7. Cf »rozumowi się sprzeciwić«, »rozum człowieczy«.

W połączeniu z określeniem funkcji (tytułu), którąsprawujerozum [w tym: krol (8), wodz (6), mistrz (2), pan (2), hetman, podskarbi, prymas, wojt; w tym: wodz i mistrz (1)] (21): RejWiz 112v; GórnDworz Mmv; (marg) Co ſłyſzyſz ſłuſznego to pámiętay. (–) ále donoś wſzytko do onego wſzech ſmyſłow woytá á do woytowey/ to ieſt do rozumu á do pámięći RejZwierc 15v; Niech ſie nie chłubi nikt bogáctwem/ bo tho wſzytko plewy/ kto tego niepomiernie vżywa/ á iż v tego nie będzie cnotá ſzáfárką á rozum podſkárbim RejZwierc 145; Weźmiſz ſobie do rády ony co naprzednieiſze pány/ to ieſt ſpráwiedliwość/ pomierność [...]. A odwiernym miey ſławę/ á primás niech będzie nád wſzyſtkiemi rozum/ á boiaźń Boża Kánclerzem RejZwierc 146v, 19 marg, 68 [2 r.], 81v [2 r.], 102, 153 (15); Bo dla tego rozum z łáſki Bożey ieſt ludźiom dan/ áby był wodzem y miſtrzem żyćia ludzkiego ModrzBaz 70; Kazałeś theż by rozum był nád wſzytkim Pánem/ przećię ia widzę żem ieſt od ćiáłá związánym. ArtKanc P15v; KołakSzczęśl C4; Wiele rzeczy w ſercu ſwym rozmyślam: á myśląc Boleię, y ſámego siebie trapię, ſuſzę, Morduię. Miſtrz rozum mię obráca: y ztądże Pochodzi to. CiekPotr 16. Cf też W porównaniach.

W połączeniach szeregowych (4):Bo widziſz przez iákie ſie mieyſcá przebijaſz/ widziſz przez iákie morze płynieſz/ widziſz iáko ieſth ná nim wiele dziwnych á ſrogich rozboynikow po tych gośćińcoch rozſádzonych/ że do onego wdzięcżnego porthu gdzie cnotá/ rozum/ á boiáźń Boża wyſiádłá/ trudno ſie bárzo przed nimi przebić maſz. RejZwierc [121]v, 126v; KochDz 105; Nic vczynionego z pożądliwośći [...] gdy duch/ rozum y wola ludzka nie zezwala/ nie może człowieká winnym przed Bogiem vczynić. WujNT 547.

W przeciwstawieniach: »rozum … ciało (2), przyrodzenie (2), smysł« (5): RejWiz 119v; Co ſie ćiáłu podoba/ rozumowi ſzkodźi. BielKronCies Mmmm3; To iuż tám nie rozum rządzi ále ſmyſł niebácżny. RejZwierc 80v, 18v, 180.

W porównaniach (7): Ale widaſz v ieźdzcow gdy koń twárdey gęby/ Mocno mu więc żelázy záłámuią zęby. Tákież rozum ná byſtrość miałby mieć wędzidło/ A nie dáć iey ſwey woley iáko ine bydło. RejWiz 29v; y tho ná mię dziwna/ Iż tho iedná náturá [zmysłów] od drugyey przećiwna. Ale dziwnieyſzy rozum iż tho [zmysły] vmie rządzić/ A iáko Woyt ty krzywdy miedzy nimi ſądzić. RejWiz 119; Bo tak wiedz/ iſz w człowieku ſą mocarki dziwne/ Nie tilko ſobie rozne/ ale i przećiwne. [...] Boiaźń mdła/ żałoſć ſmutna radoſć niepokrita. Nad ktorimi ieſt rozum/ iako Hetman/ ktori Ma ſtrzedz/ aby znich żadna niemogła wźiąć gori. KochSat B4v; Owa iáko powiedam rozum cżłowiecży ma thyle moczy/ iż chocia on w koſciach/ w żyłach/ w cżłonkach nie ſiedzi/ przedſię kiedy ſie ocknie/ iáko ow ieździeć [!] kthory dobremu koniewi wodzą potrząſnie/ wſzytko ciáło cżłowiecże wzruſzyć ſie/ y w ſpráwie ſwey ſtánąć muśi GórnDworz Ff5v, Gg3; ták iáko o onym Adámie cżytamy/ iż wpuśćił weń Pan duchá żywiącego/ [...] áby áni tym biegom niebieſkiem/ áni themu záwikłánemu [...] przyrodzeniu ſwemu nie dał ſie rządzić [...] ále iáko twárdym munſztukiem onym ſwiętym rozumem wſzytko w ſobie hámował y ſtánowił RejZwierc 4v; Iako prżez Kśiążę álbo wodzá bywa woyſko záchowáne w zdrowiu/ ták rozum z wyćwicżeniem ięſt wodzem żywotá y duſze. KołakSzczęśl C4.

Frazy: »rozum rozkazuje« [szyk zmienny] (3): Lecż pánowánie dwoiákie ieſt/ iedno oſtre [...]/ drugie pánowánie ieſt łágodne/ głádkie/ á znoſne/ iáko kiedy dobrzy Krolowie poddánym ſwym podług práwá roſkázuią: y thymże theż kſtałthem roſkázuie rozum chćiwośći. GórnDworz Gg3; RejZwierc 142v, 144.

»rozum rządzi (a. ma (a. umie) rządzić); rozumowi dać się rządzić; rozumem się rządzić; rządzenie rozumu« = ratio regere debet, ratione regi, imperium rationis Modrz [szyk zmienny] (4;1;1;1): RejWiz 119, 121; BibRadz I 4a marg; RejZwierc 80v; A ácżkolwiek to dobrze powiedźiano/ że rozum popędliwe chęći ſerdecżne rządźić/ á pod moc ſwoię podbijáć ma/ á wſzákże doznawamy tego/ iż prożno śię rozum o to kuśi ModrzBaz 8, 27, 71v.

Zwroty: »przyrodzenie rozumem gwałcić; przyrodzeniu gwałt rozumem czynić« (2;2): Iáko przyrodzenie rozumem gwałćić. RejZwierc 151 marg, b2, 151, Aaa4.

»rozumem hamować, pohamowan(y) (a. zahamowan)« (1:3): A ták ſmyſły náſze ieſli nie będą rozumem pohámowány/ tedybychmy pewnie byli niewolniki v nich. RejZwierc 80v, 4v, 6, 76.

»podbić pod rozum, pod moc rozumowi; rozum pod moc swoję podbijać ma« = in potestatem rationis subigere, ratio suo imperio subicere debet Modrz [szyk zmienny] (2:1;1): ModrzBaz 6v, 8; KochPs 77; Tu męſtwo pokażeſz/ gdy ſámego śiebie zwyćiężywſzy/ gniew pod rozum podbijeſz. SkarKaz 313b.

»poddać, poddany rozumowi; poddany pod rozum« = rationi subdere Modrz [szyk zmienny] (2:2;1): W czym ma dobra opátrzność być/ áby ie [uczucia] powolne człowiek miał/ á owſzeyki/ iáko niewolniki poddał rozumowi. SienLek 2; HistRzym 73; ModrzBaz 6v; WujNT 524; PowodPr 61.

»rozumem (po)wściągać, miarkować, powściągnion (a. zawściągniony)« [szyk zmienny] (3:1:3): RejJóz F; Wſciągay gniewu rozumem/ choć ſpráwiedliwego. BielKom C; RejWiz 171; gdyż wieſz iż nie tylko przyrodzenie twoie/ ále y namędrſzego cżłowieká/ ieſt ták grzechem zgwałcone/ iż nigdy nie może wytrwáć/ ieſliże nie będzye gwałtem á rozumem powſciągniono RejPos 306v, 322v; A ták widząc ták ſproſny przypadek przyrodzenia náſzego/ nielza poććiwemu cżłowiekowi/ iedno gi rozważáć/ á onym wſzech ſpraw krolem poważnym rozumem wſzytko w ſobie miárkowáć. RejZwierc 81v, 6.

»rozumu słuchać« (3): bo to/ cżym wygrawa chćiwość ná rozumie/ nic inego nie ieſt/ iedno głupſthwo/ á niewiádomość: [...] Ale rozum ma tyle moczy/ iż ſmyſły cżłowiecże záwżdy go ſłucháć muſzą GórnDworz Ff5v; RejZwierc b4; SkarKaz 488a.

»rozumem (się) sprawować« [szyk zmienny] (3): A cżymże ią [duszę] ſpráwowáć/ wierz mi żeć nie pługiem/ Lecż ſláchetnym rozumem á ćwicżeniem długim. RejWiz 78v, 138; A tu pátrz pilno/ iż káżdy kto ſie cznotą wſpaniłą á ſławą nieſmiertelną á rozumem poważnym onym wodzem wſzech cnot ſpráwuie/ [...] dobry á pożytecżny być może. RejZwierc 102.

»rozumowi się sprzeciwić, sprzeciwiający się, przeciwianie« [w tym: czyj (1)] [szyk zmienny] (2:1:1): yſz [grzech pierworodny] nyeyeſth uczynek czlouyeczy [...] Nyeyeſth teſz ono przeczyuyanye ſmyſlow rozumouy/ Nyeyeſth teſz [...] PatKaz I 16v; Zkąd [z grzechu pierworodnego] śmyerć/ choroby/ żądze nyerządne/ y namyętnoſći rozumowi ſye ſprzećiwyáyące/ [...] y nyedoſtátki moc nád nim [nad człowiekiem] wźyęli. KromRozm III A7v; SkarŻyw 260, 261.

Wyrażenia: »rozum człowieczy« = ratio hominis Modrz (2): GórnDworz Ff5v; Rozum cżłowiecży odrzućiwſzy one wotá/ ktore drugie cżłonki powiedźiáły/ choćia ich było wiele/ ná ſámych ocżu wotum pozwolił/ y zá nimi ſkazał. ModrzBaz 29v.

»panowanie rozumu« (1): Sámá cnotá/ iáko nieiáki Duch Boży/ miárkowáłáby złe żądze/ y wſzytkie ſpráwy obrácáłáby do pánowánia ſtátecżnego rozumu [ad rectae rationis imperium]: pożądliwośćiby ſproſne hámowáłá ModrzBaz 136v.

»rozumowi, rozumu (G) posłuszny; przywodzić rozumowi pod posłuszeństwo« [szyk 3:2] (3:1;1): BibRadz I 1d marg; tá cnotá mierność/ ma ten vrząd/ przywodzić rozumowi pod poſłuſzeńſtwo to/ co ſie w áffekciech pocżćiwośći przećiwi. GórnDworz Ff7; ábowiem ciáło ná to ſie rodzi/ żeby duſze było poſłuſzne/ á chćiwość tákież áby byłá poſłuſzna rozumu. GórnDworz Gg3v, Ff5, Ff6v.

»rozum prawy« [szyk 2:1] (3): Tákżeć y káżda duſzá cżłowieká káżdego/ Gdyż nam pewnie przypádłá do ciáłá náſzego/ Z iego Boſkiey opyeki/ z iego dziwney ſpráwy/ To iuż możeſz rozumieć że z nią rozum práwy. RejWiz 119, 121; To Boſkie wyobráżenie i podobieńſtwo vkázuie Páweł s. [...] temi dwiemá ſłowy [świętość i sprawiedliwość] zámykáiąc wſzytkę doſkonáłosć nátury człowieczeńſkiey/ to ieſt ſwiátłosć prawdźiwego wyrozumienia/ ktorey wſzytki duſzne zmysły y żądze służyły/ áby práwemu rozumowi posłuſzne były. BibRadz I 1d marg.

Szeregi: »rozum, (a) bojaźń Boża« (2): Iáko nadobny płomień gdy ſie dymem duśi/ Ták ći ſzkodzą rycerze [tj. gniew, fałsz itp.] rozumu i duſzy. A wierz mi gdy nędzną myſl ći wſzyſcy oſkocżą/ Iuż rozum/ boiaźń Bożą/ k zyemi wnet potłocżą. RejWiz 137v; RejZwierc 146v. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»cnota z rozumem; cnota a rozum; rozum z cnotą« [szyk 6:3] (4;3;2): (nagł) Kriſztow Krupſki [...] (–) TEgo knechći ćwicżyli/ więc dworſtwo przypádło/ Y oboie poſpołu/ w iedney głowie ſiádło [...] Bo ſie cnotá z rozumem/ też przyſiedli ktemu RejZwierz 79v; Aby ſie y ſpráwy/ y poſtháwy/ y ſłowká/ práwie ſciągáły do onego celu á do onego znáku/ gdzie cnocie z rozumem goſpodę zápiſano/ boć rzádko gdy poſpołu w iedney goſpodzie nie ſtoią RejZwierc 19; Ale cżłowiek vmyſłu wielkiego/ ktory ſobie przypadki ty Fortuny lekce waży/ bo ty zá Cnotą á zá Rozumem ſkákáć muſzą/ [...] RejZwierc 22, 6, 71, 116, 142v, 144, 155. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»rozum i dusza (a. duch); rozum z duszą; dusza z rozumem« [szyk 6:5] (7;2;2): Gdzież ſłuſza wiedzieć iż trzy ſą ſiły w cżłowiecże. Pirwſza ieſth ſiła przirodzenia/ wtora ſiła żywota/ trzecia ſiła duſze y rozumu. GlabGad Lv; Iż záwżdy więcey ciągnie káżdego do złego. A rozum on zgwałcony y z niewolną duſzą/ Iuż więc márnemu ciáłu wiele ſłużyć muſzą. RejWiz 133v, 119v, 120, 120v, 137v, 171; y ćiáło od złey żądzey wolne/ dwá miáło wielkie przywileie [w Raju]. pierwſzy iſz na nim nic ſzpetnego y niewſtydliwego być niemogło: bo we wſzytkim duchowi y rozumowi powolne było/ [...] Drugi przywiley miáło ćiáło/ iſz zá tą powolnośćią/ ktorą duſzy y rozumowi cżyniło/ vmieráć nigdy niemogło SkarŻyw 260, 261; SkarKaz 488a.

»rozum a (o)baczenie« (2): RejPos 322v; Tákżeć też przyrodzenie ſwowolne ieſli nie będzie rozumem á roſtropnym bacżeniem vgłaſkano/ pewnie iż záwżdj płoche być muśi/ á trudno cżym inſzym vkrocono być może. RejZwierc 73v.

»rozum a powinność« (1): ábyś ie [przyrodzenie] vſtáwicżnie miał ná wodzy/ á nie dał mu ſie tám vnośić gdzie by ono chciáło/ iedno tám gdzie ty chceſz/ á gdzie cie rozum/ á powinność twoiá poććiwa ſłuſznie pociągáć muśi. RejZwierc 151.

»rozum i prawo Boże« (1): Dobry gniew ále ovzdány. gdźie o chwałę Bożą/ o cnotę/ o ſpráwiedliwość idźie/ á rozum y práwo Boże każe: popuść go/ oſtrog przyłoż. SkarKaz 313b.

»rozum i wola« (2): SkarŻyw 261; Iádam pierwſzy rodźićiel ludzki/ miał doſkonáłą wolność/ gdy rozum y wola iego byłá Bogu zupełnie poddána: rozumowi záś y woli ćiáło z áffektámi ſwymi. PowodPr 61. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»zmysły ani rozum« (1): Wiárá nie ma być zmyſłom áni rozumowi poddána WujNT 524. [Ponadto w przeciwstawieniu 1 r.]

W przen (1): Tákże też ieſli iáki fráſunk ná kogo przypádnie/ by przyrodzeniu ſwey woley dopuśćił/ iużby ſobie nigdy żadnego ſłuſznego poſtánowienia ználeść nie mogł/ ále dáć przyrodzeniu policżek rozumem RejZwierc 151v.
γ. teol. (14):
αα. Jeden z darów Ducha Świętego (7):

W połączeniach szeregowych (2): Siedm dárow Duchá S. Mądrość/ rozum/ rádá/ męſtwo/ vmieiętność/ pobożność/ y boiaźń Páńſka. LatHar +++; iż P. Bog mowi: (Nápełniłem go Duchem Bożym/ mądrośćią/ y rozumem/ y vmieiętnośćią do roboty.) SkarKazSej 660b.

Wyrażenie: »Duch rozumu« (5): yakoſz byl napyſſal Eſayas [Is 11/2] [...] odpoczynye nad nyą duch ſzwyąty a rozumu duch rady a ſtaloſzczy duch nauky PatKaz III 111v; BielKom B3; BielKron 34v; KuczbKat 70; LatHar 553.
Szeregi: »mądrość i rozum« (2): A wſzákże celnieyſze y właſnieyſze Duchá S. ſkutki Prorok wylicża: Iáko/ Duchá mądrośći y rozumu/ Duchá porády y mocy: [...] kthore zowiemy dármi Duchá Swiętego KuczbKat 70; LatHar 553. [Ponadto w połączeniach szeregowych 2 r.]

»rozum i nauka« (1): Potym rzekł pan Bog do Moiżeſzá: A tom wezwał imieniem Beſelehel ſyná Hury/ ſyná Hur z narodu Iudá/ y dałem mu duchá rozumu y náuki we wſzelkim dzyele ná domyſł cokolwiek robić może. BielKron 34v.

ββ. Jedna z części składowych (sił) duszy (7): grzech pyeruorodny tak ſyą vypyſuye yſz yeſt ſtradanye pyeruorodney ſprauyedlyuoſzczy ktorą ſthworzenye naſz bycz poſluſzno myało/ naſze ſmyſly rozumouy rozum pamyącz uola duſzy duſſa naſza ſamemu mylemu bogu PatKaz I 5v; (marg) Wykład tey pieśni. (–) Duſzę y duchá w tym pieniu Bázylius ś. zá iedno bierze. Może ſię przedſię duſzá do rozumu/ duch do woley śćiągáć. LatHar 67, 662.

W połączeniach szeregowych (4): PatKaz I 5v; SarnUzn E4v; iż dźiwno pan Bog/ w iednym źwierzęćiu/ to ieſt człowiecze: wſzyſtki ty świáty zgromádźił [...]. A naypierwey począwſzy od głowy/ w ktorey Duchowne ſpráwy/ á iáko Anyelſkie/ Rozum/ Myśl/ Dumánie/ Pámięć/ Wola. SienLek 28v; DO tey ſerdecżney y wnętrzney modlitwy/ ktorą rozmyślániem názywamy/ trzy ſię częśći álbo śiły duſze náſzey ſchodzą: Pámięć/ rozum/ y wola. Pámięć/ máteryey y rzecży do rozmyślánia y vważánia ſłużących dodáie. Rozum ná nich ſię zábáwia LatHar 662.

δ. W opisach upojenia alkoholowego (22): Bo ieſli wdźięczen tego/ y człowiekiem ſię rad widźi: czemu rozum/ którym od innych źwiérząt ieſt rózny/ dobrowolnie ſwym piiáńſtwem tłumi? KochPij Cv.

rozum czyj [w tym: pron poss – „swoj” (2), ai (1)] (3): Cf »rozum utopić«, »rozum człowieczy«.

W połączeniu szeregowym (1): Abowiem gdźie opilſtwo pánuie/ rozum/ zdrowa rádá/ roſtropność/ mądrość vſtępuią/ á ná ich mieścu niebácżność/ obłędliwość/ głupſtwo/ ſzaleńſtwo/ záśiadáią. WerGośc 203.

W przeciwstawieniach: »rozum … chmiel i jagoda, głupstwo a szaleństwo, niebaczność, trunek« (4): ále ſtráćić zdrowie prze marne pijańſtwo/ [...] toć to záprawdę nie rozum/ ále głupſtwo á ſzaleńſtwo wielkie. WerGośc 226, 203; Gdyż máło od martwego piiánicá rozny: [...] Ták ná tárgu iáko y przed Vrzędem błądźi: Bo go chmiel y iágodá/ á nie rozum/ rządźi. KlonWor 69, 68.

Fraza: »[kogo] rozum rządzi« (2): Nie oſzukuy bliźniego/ choćby náder głupi. Głupi wiedźieć nie może/ dźiećię y piiány: Zamętkiem przemożony/ ſmutny/ rozgniewány. Bo tych áffekt y trunek/ á nie rozum rządźi KlonWor 68, 69.
Zwroty: »od rozumu odpoić« = spić do nieprzytomności (2): Pukárzewſki prośił ná wiecżerzą Skotniczkiego/ y był mu ták rad/ że go y od rozumu odpoił GórnDworz S6v [idem] WerGośc 247.

»rozum przepić« (1): Ow też cháłupę przedał y miłą oycżyznę: Záraz y rozum przepił/ y przegrał iśćiznę. KlonWor 68.

peryfr. »stracić od rozumu i kłotki i klucze« (1): Wſzák iáwnie w káżdym widaſz kiedy łeb záleie/ Ieſli lepiey niż dzikie źwirzę nie ſzáleie. [...] Leie/ wrzeſzcży/ kołáce/ á śklenice tłucże/ Bo ſtráćił od rozumu y kłotki y klucże. RejWiz 30v.

»rozum utopić, zalać« [w tym: czyj (2)] = submergere rationem Modrz [szyk zmienny] (3:1): Atoż wáſzá byeſiádá á toż krotochwilá/ Iedno tákiey vżywa ogolony wiłá. Coby rad kiedyby mogł dobrowolnie ſzálał/ Tákżeć y ow co wolno rozum ſobye zálał. RejWiz 66v; ModrzBaz 52; Ták y káżdy cżłowiek opiły/ [...] w winie/ álbo w gorzałce rozum ſwoy wſzytek vtopić/ y ſam vtonąć/ á gárdłem przypłáćić muśi WerGośc 228, 213.

Wyrażenie: »rozum człowieczy« (1): KlonWor 69 cf W przen Wyrażenie.
Wyrażenia przyimkowe: »bez rozumu« (5):
~ Zwrot: »bez rozumu chodzić, być« (3:1): Bo pátrz kiedy pijány bez rozumu chodzi/ Ani ſam wzwie by bydlę kiedy nacż vgodzi. RejWiz 137v, 137v marg, Dd; Gdy ſię tedy wſzyścy ſpili/ á práwie bez rozumu byli/ [...] WerGośc 231.
Szereg: »szalony i bez rozumu« (1): żadnych zchadzek nie mogą odprawić [Niemcy] żeby ieden drugiego áż do vpaśći niemiał dolać abo vpoić. [...] A gdy ná poły ſzálony/ y owſzem prawie bez rozumu/ będźie iuż do ſpánia położony/ tedy [...] wielkie śmiechy/ y chechotánia będą z tego cżynić. PowodPr 73. ~

»przeciw rozumowi« (1):

~ W połączeniu szeregowym (1): (marg) Opilſtwo iáko ná wſzem ieſt ſzkodliwe. (–) Bo naprzod ieſt przećiw Bogu [...]. Ieſt przećiw przyrodzeniu [...]. Ieſt przećiw rozumowi: ktory opilſtwo pſuie/ á cżłowieká iáko niemotę cżyni. PowodPr 71. ~

Iron. (1): (nagł) Ná Piwnice. (–) [...] Tu ſie wnet odmieni głowá/ Krok poſtáwá wzrok y mowá. W tym gmáchu rozum ſzychtuią/ Ná wywrot go wynicuią. RejZwierc [238].

W przen (2): (marg) Pijánicze czo máią w zyſku. (–) [...] Rzkomoby chciał mądrym być/ áno ſie łeb ieży. A rozum ieſzcże bárzyey wſzędy ſie nápierzył/ A práwie ná wſzytko złe márnie ſie rozſzyrzył. RejWiz 175.
Wyrażenie: »płomyk rozumu« (1): Prawdá iż w ćiemnym dymie nie widźiſz y ſłońcá: Aż mgłá y cżarny obłok podeydźie do końcá? Ták też piiáne dymy/ płomyk przyrodzony Rozumu cżłowiecżego bárzo oſłábiony Záćmiáią KlonWor 69.
[Cf 1.β. RejWiz 30.]
a. O Boskim rozumie: o nieskończonej potędze (33): (marg) Kto nyebo tocży. (–) A iż to niebo nie ma ktoby im obrácał/ To tu záſię rozumu będzyeſz znowu mácał. RejWiz 148v; KochPs 11, 12; Rządź mnie głupſzego/ rozumem vcżcżony/ Niewiádomego wiedź wodzu ćwicżony GrabowSet X3v.

rozum czyj [w tym: pron poss (9) – „swoj” (7), G sb (4), ai poss (2)] (15): Słuchayże iż mu też tu [Luc 10/25-29] Pan nic odpowiedzyeć nie racżył/ ále go odeſłał do onego vmienia iego o rozumie ſwoim RejPos 209v, 320v; BudBib Ier 10/12; CzechRozm 5; Twym rozumem ták miernie źiemiá vſádzoná/ Ze ná wieki nie będźie nigdy poruſzoná. KochPs 155, 203; Przede wſzytkim Bog był ſam/ on ſam ſobie świátem y mieyſcem y wſzytkim. A ſam/ iż oprocż niego zewnątrz nic nie było. Wſzákże y ták nie był ſam/ ábowiem miał z ſobą/ ktory w ſobie miał (rationem) rozum ſwoy. CzechEp 254; WIecżney porády Boże nápełniony/ Ty ſam ſwoy rządźiſz rozum nieśćigniony KmitaPsal A2. Cf Zwroty; »rozum Boski«.

W połączeniach szeregowych (3): RejPos 320v; Ktory vcżynił ziemię śiłą ſwą/ ktory ſtánowi świát mądrośćią ſwą/ á rozumem ſwym rozćiągnął niebioſá. BudBib Ier 10/12 [przekład tego samego tekstu] CzechRozm 5.

Zwroty: »karać [kogo czyim] rozumem« = upominać (1): Odchowałeś go twoią ſpráwiedliwośćią/ y wyćwicżyłeś w zakonie twoim/ y karałeś go twym rozumem [corripuisti eum tuo intellectu]: y vmorzyſz go iáko ſwe ſtworzenie Leop 4.Esdr 8/12.

»rozumem rządzić, sprawować, kierować« [w tym: rządzić i (a) sprawować (2); czyj (1)] (2:2:1): á wielkiem rozumem ktorego vżywał wewſſech ſpráwach ſwoych rządził á ſpráwował ie [lud]. RejPs 117v; CzechEp 239; GrabowSet Iv.

Wyrażenia: »rozum Boski (a. Boży)« [szyk 3:2] (5): A ty wſzechmogący Pánie/ ktoryś w ten cżás racżył okázáć Boſki á nie dziećińſki rozum mędrcom onym ſwiáthá tego/ rácż miłośćiwie obiáſnić [...] rozumy náſze RejPos 40v; A ieſli we wſzyſtkich rzecżách Boſkiego rozumu poiąć niemożemy/ tedy [...] KuczbKat 400; SkarŻyw 15; CzechEp 177; SkarKaz 277b.

»głębokość rozumu« (1): O dziwna głębokośći mądrośći/ rozumow/ á ſpraw Páná tego RejPos 320v.

»wieczny rozum« (1): PAnie/ co wiecżnym rozumem kieruieſz/ Niebo y źiemię: cżáſom roſkázuieſz/ Iść záwżdy GrabowSet Iv.

»wielki rozum« (2): RejPs 117v; iż początek wſzytkiego Bog ktory wſzytko ſtworzył/ muśiał mieć wielki rozum y mądrość. SkarKaz 486b.

Szeregi: »rozum i (a) mądrość« [szyk 3:1] (4): Iż pan Kryſtus był w poſtáći bożey/ to yeſt/ podobny Bogu rozumem á mądroſcyą KromRozm II r2; CzechEp 239; SkarKaz 277b, 486b.

»rozum, moc« (2): CzechRozm 227v; Kto miał rozumu/ kto ták wiele mocy? Ze świát poſtáwił króm żadnéy pomocy? KochFrag 15.

»rozum i opatrzność« (1): A ták pokłoń ſię rozumowi y opátrznośći Boſkiey/ ktora [...] ćiebie ſpráwuie SkarŻyw 15.

α. teol. Bóg lub aniołowie (jako czysty intelekt) (1): Ponyeważ rozum człowyeczy w ćyele wſobyony [...]/ y nád to [...] pirworodnym grzechem záćmyony/ tęmpy yeſt/ nyemoże ſąm z ſyebye/ yáko bog álbo ányeli (ktorzy nic inego nye ſą/ yedno ſſczyre/ ſláchetne/ yáſne/ á doſkonáłe rozumy) żadney rzeczy iſtnoſći [...] poyąć KromRozm III B6v.
β. W przekładzie i interpretacji greckiego λογος – ‘słowo’, odnoszącego się do Boga [cf Ioann 1] (7): y iáko rzecż widźiáną w ludźi głupie chcąc wmowić/ iż ten tam ſyn BOży ktorego Logiem zowie według tego iáko ieſt Logiem/ nawłaśniey rozum znácży/ ábo ſłowo vmyſłem poięte/ choćiażby nie było wymowione. CzechEp 177; Abowiem Bog ieſt rozumny: á rozum w nim pierwſzy: á ták od niego wſzytko. Ktory rozum/ zmyſł iego ieſt/ ktory Grekowie λογον zowią CzechEp 254, 186, 240, 276, 277.
b. Dojrzałość, dorosłość (33): GliczKsiąż M5v; Potrzeba tedy ieſt ábyſmy ſie chnet od niemowlęſtwá na to vdali/ y o rozum yżebyſmy ſie wſzelakim vśiłowanim ſtarali. KwiatKsiąż E2; iedno ia tu ſtárego rozumiem/ nie tego ktory iuż ſobą nie włada/ [...] ále tákiego/ v kthorego rozum przyſzedł ku ſwej zupełney śile/ á żywośći GórnDworz Ll2v, Hh4; Bo po zeſzćiu rodźiców náſzych/ máiąc ón nietylko láty/ ále y rozumem przed inſzą bráćią/ wſzyſtki trudnośći náſzé ſpólné/ któré więc po zmárłym oycu ná dźieći poſpolićie przypadáią/ wźiął był ná ſwoię pieczą KochFrag 48.

rozum czyj (1): SkarKaz )(4v cf »dorosły rozum«.

Zwroty: »rozum mieć« = być dojrzałym [szyk zmienny] (4): bacż iako wielkié mocy ieſt wiara/ ktorá oto nie telko ſobie/ ale ij drugiemu pożytecżná ieſt. Dowod tego w dziátkach okrzcżonych ieſt/ ktoré niemaiątz rozumu/ bierą laſkę bożą przez wiarę kmotrowſką oyttzow krzeſnych. OpecŻyw 43v; BielKron 214; BiałKat 186; SkarKaz 576a.

praw. »mieć rozum« = być dostatecznie dojrzałym, by mieć zdolność prawną (1): Sądowni máią tego doyzrzeć kto przed niemi wyznawa ábo zápiſuie/ ieſli iuże ma látá álbo rozum UstPraw C2.

»k(u) rozumowi(-u), do rozumu przyść (a. przychodzić); rozumu dojść, przyście; rozum przychodzi, przystąpi« = osiągnąć (osiągać) dojrzałość; ad rationem pervenire Cn [szyk zmienny] (6:1;2:1;1:1): PatKaz III 112; RejKupSekl a3v; ktory [heretyk Donat] vczył/ iż dźyatki máłe nye máyą być krzczony: A ktore ſą okrzczony/ z nowu krzczony być máyą/ kyedy ku rozumowi przyydą. KromRozm III E3; ktore [dzieci] hnet vrodziwſzy ſie/ y záchcieć tego czo im lubo/ y gniewáć ſie gdy im co przykro vmieią: á rozum potym nie rychło tám przyſtąpi. GórnDworz Hh4, Kk7; RejZwierc 8; WujJud 264v; KarnNap B3v; SkarŻyw 269, 507; CzechEp 85; SkarKaz )(4.

Wyrażenia: »dorosły rozum« (1): ktora [Anna Jagiellonka] tu ná chrzeſt iego [królewicza Władysława] przyiechawſzy/ poćiechę wielką odnioſłá. á Boże áby więtſzą/ gdy ná doroſły rozum iego pátrzyć/ y vpominániem y wzorem poſtępkow ſwoich/ przyuczáć go będzie. SkarKaz )(4v.

»doskonały rozum« (2): Ktory [św. Paweł] vċzi Dizatkam [!] młodim naprzod dawaċ miekke a ſłotkie pokarmy to yeſt znoſną aproſta naukę wedluk proſtego rozumu Ludſkiego/ [...] aż przidą ku doſkonałſemu rozumowi RejKupSekl a3v; BielKron 463.

»niedoszły, nieustały [= niedojrzały] rozum« [szyk 3:1] (3:1): Bo dzyecyę ácż ſámo dla nyedoſzłego rozumu yeſſcże ná błędzye á nyecnocye ſie nie zna/ przedſię łatwye ſie z oycá y z mátki przez zły ſpoſob záráźi GliczKsiąż D7, I5v, I7v; RybGęśli Cv.

[»rozum słuszny« = dojrzałość: Ten przerzeczony opiekun bandzie powinowat dochować [do] [interpolacja wydawcy może zbędna] rozumu słusznego [w] sinowcak swych. KsięgiSądŁąck 1559 nr 157.]

»rozumu wzięcie« = osiągnięcie dojrzałości (4): SeklKat X; Ia grzeſzny cżłowiek/ ſpowiádam ſię Pánu Bogu [...] y tobie oycże duchowny/ moich wſzyſtkich grzechow/ ktorychem ſię dopuśćił od pośledniey ſpowiedźi (ábo od rozumu wźięćia) LatHar 136, 130 [2 r.].

Szereg: »rozum a umiejętność« (1): ábowiem zbytnie rzadko rozum/ á vmieiętność przed láthy przychodzi GórnDworz Kk7.
Wyrażenie przyimkowe: »bez rozumu« = jak dziecko (1): KTo naprzód począł miłoſć dźiéćięćiem málowáć Może mu ſię záprawdę káżdy podźiwowáć. Ten widźiał/ że to ludźie bez rozumu práwie/ A wielkié dobrá trácą przy téy głupiéy ſpráwie. KochFr 81.
2. Rezultaty działania rozumu (41):
a. Rozumienie, rozumowanie; sensus Mącz, Vulg; deliberatio BartBydg; comprehensio Calep (27): RejWiz A3v; Iákub/ Piotr/ Ian/ y Iudás Apoſtołowie/ ſiedm liſtow nápiſáli/ iáko krotkich thák y duchownych/ ácż záraz y krotkie y długie: krotkie w ſlowiech/ ále długie w rozumiech [tj. skomplikowane, złożone] Leop *B4v; Mącz [454]c; day mi rozum [intelligere fac me] á żyć będę. BudBib Ps 118/144; áni ſzáleię áni żártuię/ ále rozumem zwyćiężony wierzę: iſz Chryſtus ieſt práwy Bog. SkarŻyw 126, 126; NiemObr ktv; Calep 229a.

rozum czego (1): Gdiż cżaſu iednego Seneca y wiele innych od dworu Ceſarſkiego k.S. Pawłowi chadzali, iednak wżdy imo inſze Seneca iemu w towarziſtwie był á to dla rozumu piſma boſkiey nauki ktore on w nim widział BielŻyw 142.

rozum czyj [w tym: pron poss (4), G sb i pron (2), ai (1)] (7): Mącz 382d; Iáko też y Izáiaſz ieſzcże ſrożey o tym nápiſał: [...] Abowiem ſtrożowie iey [winnicy] ſlepi [...]. A niewiedzącz nic o rozumie ſwoim [cf BibRadz Is 56/11: á páſterze nic nie rozumieią]/ káżdy ſie ná ſwą drogę vchylił RejPos 60v, 16; KuczbKat 290. Cf Zwrot; »według rozumu«.

Zwrot: »dać się unosić od rozumu [czyjego]« (1): A Prośimy was bráćia [...]: ábyśćie ſię nie łatwie dáli vnośić od rozumu wáſzego [ut non cito moveamini a vestro sensu; ábyśćie ſie rychło nie dáli z pycháć z wáſſego rozumienia Leop] WujNT 2.Thess 2/2.
Wyrażenie: »dobry rozum« (1): Naturalis, matura deliberatio, dobry rozvm BartBydg 96b.
Szeregi: »rozum a (abo) mni(e)manie« [szyk 1:1] (2): talia sunt vulgi sensa, Ták poſpólſtwo o tim dzierży/ álbo ten yeſt rozum á mniemánie poſpólſtwá. Mącz 382d. Cf »według swego mnimania abo rozumu«.

»myśl i rozum« (2): Tákże też y on krzywo przyśięga/ ktory ná to przyśięga co rzecżą prawdźiwą być rozumie/ choćiażby oná fáłſzywą byłá: chybá iżby wſzyſtkę pilność y wſzyſtko ſtáránie vcżynił/ áby śię rzecży dowiedźieć y wypytáć doſtátecżnie mogł. Bo ácż táka przyśięga/ z myślą y z rozumem iego śie zgádza/ przedśie on temu Przykazániu winien zoſtawa. KuczbKat 290. Cf »przeciwko myśli i rozumowi«.

»rozum a uwierzenie« (1): Rozumieyże temu/ iż to dziwna rzecż miáłá być ku rozumowi á ku vwyerzeniu ludzkiemu/ iżby cżłowiek ná ſwiecie národzony/ ieſzcże w thák vniżonym ſtanie/ miał być rozumian być Bogiem ábo odkupicielem RejPos 16.

Wyrażenia przyimkowe: »według [czyjego] rozumu« (2):
~ Wyrażenie: »według mego nawyszszego rozumu« = najlepiej jak rozumiałem (1): Rzeczy ty ktoreſye przy Sądźie dźieią/ wiernie według mego nawyſzſzego rozumu chcę nápiſáć GroicPorz d4.
Szereg: »według swego mnimania abo rozumu« (1): Ariſtipus rzecż ſwą s powyesći onego oycá ſtoſuye/ y wedle nyego onę cżyni/ á nye według ſwego mnimánya ábo rozumu. GliczKsiąż M4. ~

»przeciwko rozumowi« (1):

~ Szereg: »przeciwko myśli i rozumowi« (1): Bo gdy kłamſtwo dla tego kłamſtwem y nieprawdą ieſt/ iż ie przećiwko myśli y rozumowi mowimy/ (inácżey wiedząc y rozumieiąc) tedyć to iáwna rzecż ieſt/ iż (kto co tákiego twierdźi) ten kłáma y krzywo przyśięga. KuczbKat 290. ~

»z rozumem« = prawdopodobnie: w sposób zrozumiały (1):

~ Zwrot: »prosić z rozumem« (1): [Kolumb] Płynąc imo drugi wyſep/ ſtánął mało/ wneth do niego wielkość ludźi przybiegłá/ maiąc w ręku chleb ich obycżáiem piecżony z źioł/ banie ryby/ Káſztány wielkie/ nas prośili ná vcżtę z rozumem. BielKron 442v. ~

α. Interpretacja [w tym: czyj (4) – zawsze pron poss] (7): iż ſię w tym nie cżuie [ks. Powodowski]/ że przedśie miáſto iednego dwu ſtworzyćielu/ przećiw piſmu świętemmv y ſwym oycom y kośćiołowi/ tym rozumem ſwym cżyni. CzechEp 277.

W połączeniu szeregowym (1): Cżemuż ſie nie vlękniecie tego/ gdyż tu oto ſłyſzycie/ iż ty rozumy wáſze/ ty wymyſły á omylne wynáláſki wáſze/ muſzą ſie wam wſpák obroćić RejPos [290].

Zwrot: »wywodzić rozumem« (1): Przecż ſie ták w dziwnych ſpráwach narody mieſzáią A w rozlicżnych roznoſciach myſli záwieſzáią. Iż gdy co iedny mierźi podoba ſie drugim/ [Ipokrates] Wywodził to rozumem y rozwodem długim. RejWiz [1]v.
Wyrażenie: »surowy, twardy rozum« (1:1): RejZwierz A2v; Abowiem obácz/ nie máſzći w niczym ták ſurowych rozumów/ iedno ná tym haku wieczerzéy Páńſkiéy BiałKat 293v.
Szeregi: »objawienie i rozum« (1): ná ſámey gwiaźdźie y wnętrznym nátchnieniu/ przeſtawáć tym Krolom Bog nie kazał: poſłał ie [...] do vczonych ktorzy im piſmo Prorockie vkazáli. Ná vpomnienie náſze: áby nikt ná ſwym obiáwieniu y rozumie nie przeſtawał SkarKaz 518b.

»wymysł a rozum« (1): [Jezus pyta faryzeuszy:] A co ſie wam zda/ ieſliby kto wedle tych wymyſłow wáſzych/ á wedle tych rozumow wáſzych/ gdyżeſcie náucżeni w zakonie/ mogł vzdrowić chorego á nędznego cżłowieká w ſobothę? RejPos 225v. [Ponadto w połączeniu szeregowym 1 r.]

»rozum i wywod (a. rozwod)« (2): RejWiz [1]v; A thák dopuſzcżam inſzym báwić ſie twárdemi rozumy/ y wywody rzecży trudnych ku wyrozumieniu RejZwierz A2v.

** W przekładzie Pisma Świętego (1): y zádźiwuią ſię mieſzkáiący ná źiemi [...] widząc beſtyą ktora byłá/ á nie ieſt. A tuć ieſt rozum [hic est sensus]/ ktory ma mądrość. WujNT Apoc 17/9.
b. Pomysł, rozwiązanie (14): Gdzie rozumu nie/ cżás pomoże. BierEz I2; Gdyby ty wżdy rozumy cżáſem wychodziły Nacż dobrego/ lecż niewiem by nam nie ſzkodziły. RejZwierc 239v; GosłCast 22.
Zwrot: »podać rozumu« = prawdopodobnie: zaproponować (1): Praefigurare verbis, Formam vestis, Podáć komu słowy rozumu yáką ma ſzatę ſtánowić. Mącz 127c.
Wyrażenie: »nowe rozumy« (1): A drudzy záſię ták ſie vnoſzą w tákie odſzcżepieńſtwá/ iákie ſnadź nigdy nie bywáły/ y teraz ich nigdziey ná żadnym ſwiecie nie ſłycháć/ iedno w náſzey miłey Polſzcże ty nowe rozumy powſtáły. RejZwierc 259v.
α. O boskim: zamysł [czyj] (1):
Szereg: »i rozumy i tajemnice« (1): Gdyż on [Pan] záwżdy obiecował poháńbiáć ty mędroſtki á wymyſły ludzkie. A proſto wierzączym záwżdy obiecał obiaſniáć y rozumy y táiemnice ſwoie. RejZwierc 198.
β. Sentencja, aforyzm [w tym: czyj (6) – zawsze G sb i pron] (7): PRzypowieśći (marg) wł. podobieńſtwá/ álbo powieść. (–) Solomoná [...]. Dla náwyknienia mądrośći y ćwicżenia/ dla wyrozumienia powieśći (marg) wł. rozumu (–) [ad intelligendum eloquia] rozumnych. BudBib Prov 1/1.
Wyrażenia: »domyślny, zmyślny rozum« (2:1): Ktorego [Teofrasta] domyſlne rozumy ty ſą. Tak nam ſłuſze doſwiadcżone przyiacioły miłować, iako ie miłuiąc doſwiadcżać. [...] BielŻyw 107, 7, 17.

»dowcipny rozum« = aforyzm (2): Tego to Taleſa dowcipne rozumy ty to ſą iako piſze Laertius. Naſtarſzy wſzech bytnoſci ieſt Bog, bo ieſt nieſtworzoni. Nalepſzi wſzech bytnoſci ieſt ſwiat bo ieſt Boże ſtworzenie. BielŻyw 3, 15.

Szereg: »nauki i rozumy« (1): DYogenes [...] nazwan był Cynicu[s] iakoby pſal [tj. psi; w nawiązaniu do greckiego κυνικος] dla pieſkich obycżaiow bo on y iego naſladowci [...] przeciw ludzſkiemu ſromu y obycżai[om] nauki y rozumy wydawał BielŻyw 69.
γ. Inwencja literacka (1):
Zestawienie: »źrzodło rozumu« = Homer (1): Fons ingeniorum, Homerus, Zrzodło rozumu y dowćipu Homerus. Mącz 133d.
Szereg: »rozum i dowcip« (1): Mącz 133d cf Zestawienie.
3. Porozumienie, wzajemne zrozumienie (1):
Szereg: »zgoda i rozum« (1): IAnus napierwey przyſzedſzy od wſchodu Słońcá we Włoſkich źiemiách pánował/ przyiąwſzy kſobie w thowárzyſtwo Sáturnuſá krolá Kreteńſkiego [...]. Ci dwá będąc w wielkiey zgodzie y rozumie/ záłożyli wiele miaſt we Włoſzech/ kthore w pokoiu wielkim rządzili BielKron 275v.

Synonimy: 1., 2. dowcip; 1., 3. porozumienie; 1. smysł, umysł.

Cf NIEROZUM, ROZUMIENIE

PP, AN