[zaloguj się]

CZYŚĆ (216) vb impf

czyść (191), czcić (16), tcić (5), ćcić (4); czcić PatKaz I, BielKom, BielSjem, KlonKr; tcić KromRozm III; ćcić SzarzRyt; czyść : czcić PatKaz II (5 : 4), PatKaz III (1: 2), FalZioł (1 : 1), KromRozm I (1 : 1); czyść : tcić KromRozm II (2 : 3); czyść : czcić : ćcić BielKron (9 : 4 : 1); czyść : tcić : ćcić Mącz (1 : 1 : 2).

Fleksja
inf czyść
indicativus
praes
sg pl
1 cztę ćczemy, tcimy
2 czciesz czciecie
3 czcie cztą
praet
sg pl
1 m czedłem, -em czedł m pers
2 m czedłeś, -(e)ś czedł, -eś czetł, -ś czcił m pers
n subst -ście czciły
3 m czedł, czetł, czcił m pers cztli, czli
f cztła, czciła m an
fut
sg pl
1 m m pers będziem czyść
2 m będziesz czedł, czyść będziesz m pers
3 m będzie czedł, czyść będzie m pers czyść będą
imperativus
sg pl
1 niechać ja czcię, ćczę
2 czci, ćci czcicie
3 niechaj czcie, niech ćcie
conditionalis
sg
1 m bych czcił
2 m byś czedł
f by cztła
3 m by czedł
f by czła
impersonalis
praes czcie się
praet czciono, czczono, ćciono
participia
part praes act cztąc, tcząc
part praet act czedszy
inne formy
pass con pl 3 subst - by się czciły

inf czyść (43).praes I sg cztę (1).2 sg czciesz (8).3 sg czcie (13).1 pl ćczemy (3), tcimy (3); -emy CzahTr; -imy KromRozm III; -emy : -imy KromRozm II (2 : 2).2 pl czciecie (3).3 pl cztą (5).praet 1 sg m czedłem, -em czedł (5).2 sg m czedłeś, -(e)ś czedł (3), -eś czetł (1), -ś czcił (1); -ś czcił KromRozm I; -ś czedł : -eś czetł RejKup (1 : 1).3 sg m czedł (27), czetł (1), czcił (3); czedł : czetł OpecŻyw (1 : 1); czedł: czcił BielKron (3 : 3). f cztła (3), czciła (1); cztła OpecŻyw, PatKaz II; cztła : czciła PatKaz III (1 : 1).2 pl subst -ście czciły (1).3 pl m pers cztli (1) OpecŻyw, czli (1) RejWiz.fut 2 sg m będziesz czedł (6), czyść będziesz (1); będziesz czedł RejWiz, HistLan, RejZwierc (3); będziesz czedł : czyść będziesz RejPos (1 : 1).3 sg m będzie czedł (5), czyść będzie (4); będzie czedł RejKup, RejAp; czyść będzie RejFig, RejZwiercPodw; będzie czedł : czyść będzie RejWiz (1 : 1), RejPos (2 : 1).1 pl m pers będziem czyść (1) MWilkHist.3 pl m pers czyść będą (1) ModrzBaz.imp 1 sg niechać ja czcię a. ćczę (1) RejKup.2 sg czci (7), ćci (1) Mącz.3 sg niechaj czcie (2) Diar, RejAp, niech ćcie (1) BudNT.2 pl czcicie (2).con 1 sg m bych czcił (1) PatKaz III.2 sg m byś czedł (1) HistRzym. f by cztła (1) OpecŻywPrzedm.3 sg m by czedł (4). f by czła (1) SkarŻyw.pass con 3 pl subst by się czciły (1).impers praes czcie się (7).praet czciono (4), czczono (1), ćciono (1); czciono BierEz (2); czciono : czczono : ćciono BielKron (2 : 1 : 1).part praes act cztąc (28), tcząc (1) Diar.part praet act czedszy (1).

stp, Cn notuje, Linde XVIXVII w.

1. Rozpoznawać i łączyć litery w wyrazy; zapoznawać się z treścią pisaną; legere Mącz, Calag, Cn; calcare carmen, lectare, lectitare, pervolutare libros, regustare, relegere, retractare, versare auctores, volvere a. evolvere a. pervolvere a. revolvere libros, in scriptis volulari, sequi seripta oculis Cn (214): OpecŻyw kt; Iako ſyą czczye wnyektorych kſyąſkach PatKaz II 77v, 52v, 60v, 77v; FalZioł V 46; tilko ią [mądrość] cżci, á cżtącż naucżyſz ſie BielŻyw 171; RejPs 114; Lecz podobno czćiesz czáſem wſpák RejRozpr A4, A2, Fv, K4; RejJóz A4v, C3v, Q3v; Mało ten thczie wieczey pija RejKup h8v, e7v, O, t6, Y; MurzNT Matth 24/15, s. 126; LubPs Iv; RejWiz A4v, A6, A8, 131, 147v, 194; RejFig Aa; RejZwierz A4, 93; BielKron 345v; RejAp BBv, BB3v, BB5v, CC2v, Cc4v, 88, [Ff5]; RejPos 188, 208, 215, 260, 269; HistLan ktv; RejZwierc A3v, [203], 239v; RejZwiercPodw 183; MycPrz I A4v, Dv; WierKróc A2, B3v; Calag 334a; KlonKr B3v; CzahTr Dv.

czyść co (78), kogo (2) [w tym: co na czym (3), kogo, co o czym (2), co komu (1)]: BierEz P4; Ten tytul gdy żydowie cżtli/ ku Pilátowi mowili OpecŻyw 140, kt, 7v; PatKaz I 13; gdyſz trzeczy raſz przyſzedl yąl czczycz ony kſyągy/ uſrzal a ono zlotem napyſano PatKaz II 61, 60 [2 r.], 60v, 76v; PatKaz III 109, 143, 147; ale gdzie czciſz lićżbę o puſzcżaniu krwie/ tu licż dni od nowego á od naſtania mieſiącza FalZioł V 46; BielŻyw nlb 5, nlb 6, 171; RejRozpr B2v, K4; RejKup b2, 15, ee7; HistAl C7, K4; MurzHist Gv, G2; Ty figury [= litery] w ſłowách napiſané/ może prawie każdy okrom nauki na to/ dobrze czyść/ ieſli przedtem iakokolwiek czytać vmiáł MurzOrt B; KromRozm II ov; Snadź nie cżli Sálomoná co o tym narodzye/ Nápiſał w ſwoich kſięgach/ y cżyść o tym ſrodze. RejWiz 38, [A9], 3v, Cc3 [2 r.]; Leop 3. Esdr 2/26; Do thego co cżedł thy przeſzłe rzecży. RejZwierz 48; BielKron 124, 131; Mącz 53c; RejAp BB4v [2 r.], 5, 32v, 38v, 165v, 167v, 198v [2 r.]; Y cżedłeś ono piſmo Bog ieſt ſpráwiedliwy ſędzia HistRzym 88, 9, 58v, 88, 88v, 135v; RejPos 132, 203, 241, 264v, 286, Ooo5; Ták gdy cżás brácia mili [...] Będziecie mieć/ cżćicież to kiedy gdzie możecie RejZwierc 239v, A3v, B4, 15v, [283]v, 29v, 199v; Kto chce niech o tem ććie Tertulliana dawnego Láćinſkiego piſárzá BudNT C, b3, c5v; ModrzBaz 1; Wſzákże go y ią ábo cżytać nie vmiem/ abo tego co cżtę/ [...] nie rozumiem SkarJedn 43; SkarŻyw 312; BielSjem 8; CzahTr F3v; Y wy co to ććićie/ Prawdá/ że nie wiećie SzarzRyt A. Cf W formule dotyczącej praktyk religijnych.

czyść komu [w tym: sobie (3)] (4): PatKaz II 81v; Bo thu cżtąc ſobie znaydzyeſz rozlicżne przygody RejWiz [A9]; RejAp 165v; RejZwierc 205v.

czyść na czym (4): Odpowiedział Appollon: wiem/ á cżedłem ie [prawo dworu Antiocha] ná wroćiech HistRzym 9, 55, 58v; Y ſpytał iey ieden: co by ná tych kśiąſzkách ták nabożnego cżłá SkarŻyw 312.

czyść o czym (12), o kim (7) : OpecŻywPrzedm C3v; BielŻyw 4, 73, 80; RejRozpr B4; KromRozm II g4v; Ale y Diakony/ o ktorych poſtánowyenyu tćimy w ſpráwách ápoſtolſkich KromRozm III H; RejWiz 5, 38, 183; Nálazłem tę przypowieść o Ceſárzoch cżedſzy. RejZwierz 32; Potym gdy w nich [w księgach] ćciono o Boſkich rzecżách/ żáłował krol iż wſzytkich nie kupił BielKron 133v; RejAp 88v; RejPos 56v, 82, 258v; RejZwierc 43v; BudNT C; Cżemu doſyć vcżynił on mąż iáko wiemy/ O cżym w roznych Chroynikách to więc cżęſto ćcżemy. CzahTr F3v.

cum A cum inf (3): ktory koly czlowek czcze albo ſzliſchy czyſz [!] thy modlitwi themu bądzye wſzyawyona godzyna ſzmyerczy yego. PowUrb + 4v, +4, +4v.

Ze zdaniem dopełnieniowym [co (5), jako (3), (3), że(by) (3), aby (1)] (15): O wierná duſſo/ gdi by cżtla o ſwiętym Ieronimie o ſwiętym Franciſku/ [...] iako onij w ſwych ſmutkoch nad łudſkié domnimanie mieli cirpliwoſtz. OpecŻywPrzedm C3v; BielŻyw 79, 80, 161; RejRozpr B4; Snaċzes nie ċzetł proſta Swinio Co rzekł Tomás de Aquino RejKup t3; KromRozm I B2v; gdźye tćyemy/ iż poki yeſſcze Pyotr mowił [...] ná wſſyſtkye padł duch ſwyęty. KromRozm II g4, b4v; RejWiz 38, 122v; BielKron 124; RejAp 165v; RejPos 211v; PaprPan Gg.

W formule dotyczącej praktyk religijnych [co] (5): A nat tho ktory koly czlowyek ſzliſchy cziſcz thy modlitwi. then nyemoſze ſzgynącz ſzlą ſzmyerczą PowUrb +4; Theſz wſcheliky czlowyek ktorykoli czczye albo ſliſchy cziſcz thy modlitwi. then ma odpnſta cztirzy ſta lat y thyſzyącz dny PowUrb +4v, +4v [3 r].

W charakterystycznych połączeniach: czyść historyją (2), księgi (książki) (16), list (5), modlitwy (5), pismo (8), słow(k)a (2), sprawy (3), żywot (św.) (2); czyść w historyjej (2), na, w księgach (książkach) (6); czyść z pilnością (2), powoli (2), szyrzej (4).

Przysłowie: Bo kto dobrze cżcie z Bogiem rozmawia BielŻyw 171.
Szeregi: »pisać i (a) czyść« [szyk 2 : 1] (3): RejWiz 5; Zydowie napierwey náwykli piſáć y cżyść od Moizeſzá BielKron 335; RejZwierc 8.

»czyść, (abo, i) słucbać« (4): KromRozm I I2v; RejAp 5; kto ią [ewangelię] iedno s pilnoſcią cżyść ábo iey ſłucháć będzie. RejPos 132; RejZwierc 15v.

»czyść albo (i) uczyć się« (2): Cżemu zle cżiſć albo vcżyć ſie hnet po obiedzie GlabGad K4v; RejAp [Ff5].

»czyść i uważać« (1): ROzumiem temu moy namilſzy brácie/ ieſliż s pilnoſcią cżedł y vważał ty dziwne ſpráwy tháiemnic Páńſkich RejAp 198v.

»weźrzeć albo czyść« (1): Y iákoż thy bez ſtráchu ſmieſz weźrzeć álbo cżyść ty márne á bluznierſkie tytuły twoie? RejAp 38v.

W przen [co] (1): atoli na nim [na niebie] napiſał [Pan Bóg] wolą ſwoię abycżedł kto vmie drugim powiadaiąc GlabGad L8.
a. Odczytywać, wygłaszać jakiś tekst głośno i publicznie, najczęściej w okolicznościach ważnych i uroczystych, np. w kościele, w sądzie, przed dostojnikami, na scenie itp.; obwieszczać, ogłaszać; recitare Mącz, Cn; de scripto sententiam dicere Mącz; sermones e libello habere Cn (39): bo gdy prokuratorowie cztą, tedy co inego wtaczają, co we przy nie było Diar 93.

czyść co [w tym: co przed kim (6), co z czego (1)] (31): BierEz D4v, F; Stało ſie dnia iednego ſobotniego/ gdy był w bóżnicy/ powſtál ij cżedl kſięgi Izaiáſſa proroka OpecŻyw 39v, 133; BielŻyw 114; Paweł ċcże Decret/ ipleny potentia Synowi od Oijcza dana y Pjſmem dowodzi RejKup y8v, y8, aa3v [3 r.], cc3, cc3v, dd2 (11); Aż dnia onegdajszego przyszli są ku nam niektorzy IchM z Rady Koronnej imieniem WKM kartę niejaką tcząc Diar 87, 93; RejZwierz 5y; BielKron 90v [2 r.], 104, 208; Recita ex literis publicis, Cćy prziwiley. Mącz 53c, 53c; RejPos 102; A ten veżynim ordynek Przez teráznieyſzy Act wſzytek. Będźiem cżyść po ſentenciey Text świętey Ewángeliey. MWilkHist B. Cf czyść co komu; co na czym.

czyść co komu (3): RejKup y8, cc3v; á każdy áby pytał narodu ſwego/ á cżedł mu poſtánowienie ono od Páná vcżynione RejPos 102.

czyść co na czym (1) : A kiedy go [list królewski] otworzono/ Tákie ſłowá ná nim cżćiono BierEz F.

czyść z czego (3): Pilat tedy ſiedzątz na ſtoltzu przed wiétnitzą/ [...] cżetl obycżaiem Rzymſkim s táblice ſentencyią OpecŻyw 133; Diar 64; De scripto sententiam dicere, Z piſmá tćić. Mącz 78b.

czyść przed kim (9): BierEz D4v; BielŻyw 114; Y cżedł na plácu/ ktory ieſt przed ſwiętą bramą kośćielną/ od záránku áż do wiecżorá przed mężmi y przed niewiáſtámi [Et legebat ... coram viris et mulieribus]. Leop 3. Esdr 9/41; náleźli ten liſt y przynieſli/ ktory cżcżono przed wſzytkimi. BielKron 104; wezwawſſy Ceſarz wſſytek ſenat/ kazał przed nim cżyść ſpiſek wyznánia wiáry Sáſkow BielKron 208, 64, 90v [2 r.], 97.

Ze zdaniem dopełnieniowym [w tym z zapowiednikiem ono (1); co (2), (1)] (3): Każćie zmowę ieſzcże przecżćić: Cżćiono iż Xántus ſlubował/ Iżby ſam morze wypić miał. BierEz D4v; Nu/ Czczi rychley Pane Czarcze Co tu tam maſs natey ſkardze RejKup cc3v, bb5.

W charakterystycznych połączeniach: czyść dekret (2), księgi, list (2), przywilej, rejestr (6), sentencyją; czyść przed krolem (przy krolu) (2), in senatu, przed wszystkimi (4).

Zwrot: »czcić głosem« (1): A kto by nie ſłuchał yego Iakoby miał byċ karani Zadobro dzeyſtwa nadani Cczys głoſem niech wſſyſczy ſłyſą RejKup y8v.
α. Odczytywać teksty liturgieczne przy obrzędach religijnych [co] (2): Ná znák dobrego Krześćiáńſtwá vſtháwił Mieſzko/ áby/ gdy cżćiono we mſzy Ewángielią świętą/ każdy do puł miecżá dobył BielKron 344v.
Zwrot: »czcić mszą« = odprawiać mszę cichą (1): Po cżterzech leciech cżćił mſzą v ſwiętego krzyżá gdzye zową/ Ieruzálem BielKron 175v.
b. O recytacji wierszy (1): Pomni na to cżytedlniku miły/ By ſie według miáry wierſze cżciły BielKom nlb 7.
2. Interpretować, rozumieć (tekst biblijny) (2): Kto wierzy weń tego nieſądzą (marg) Niepotępiaią Tak cztą niekrorzy [!] ale niepotrzebá od brzmięniá słów gréckich odſtępować (–) MurzNT 218v.
Szereg: »tcić albo rozumieć« (1): á nye káżdemu ſye da [nowy zakon] tćić albo rozumyeć. KromRozm II o.

Synonim: 2. rozumieć.

Formacje pochodne: doczyść, doczyść się, naczyść się, odczyść, poczyść, przeczyść, przyczyść, wyczyść, zaczyść się; doczcić, doczcić się, poczyść, przeczcić, przedczcić; czytać, doczytać, doczytać się, naczytać się, odczytać, poczytać się, przeczytać, przyczytać, przyczytać się, rozczytać, wczytać się, wyczytać, wypoczytać; czytawać, poczytawać, przyczytawać, rozczytawać; czytywać, przeczytywać, wypoczytywać.

Cf 1. CZCIENIE, 1. CZCION, CZTĄC

BC