[zaloguj się]

CIĄGNĄĆ (1099) vb impf

Fleksja
inf ciągnąć
indicativus
praes
sg pl
1 ciągnę ciągni(e)my, ciągni(e)m
2 ciągniesz ciągniecie
3 ciągnie, cięgnie ciągną
praet
sg pl
1 m ciągnął(e)m m pers ciągnęlismy, -smy ciągnęli
2 m -ś, -eś ciągnął m pers -ście ciągnęli
3 m ciągnął m pers ciągnęli
f ciągnęła m an
n ciągnęło subst ciągnęły
plusq
pl
3 subst były ciągnęły
fut
sg pl
1 m m pers ciągnąć będziem
3 m m pers będą ciągnęli, ciągnąć będą
n będzie ciągnęło subst ciągnąć będą
imperativus
sg pl
1 ciągnimy, ciągńmy
2 ciągni, cięgni, ciągń ciągnicie
3 niech ciągnie niech, niechaj ciągną
conditionalis
sg pl
1 m bym ciągnął m pers bysmy ciągnęli
2 m byś ciągnął m pers
3 m by ciągnął m pers by ciągnęli
f by ciągnęła m an
n by ciągnęło subst by ciągnęły
con praet
sg
3 m ciągnąłby był
impersonalis
praet ciągniono
participia
part praes act ciągnąc, ciągnąć
part praet act ciągnąwszy

inf ciągnąć (172).praes 1 sg ciągnę (19).2 sg ciągniesz (10).3 sg ciągnie (211), cięgnie (1); ciągnie : cięgnie KochPhaen (2 : 1).1 pl ciągni(e)my (7), ciągni(e)m (1) SkarŻyw.2 pl ciągniecie (10).3 pl ciągną (89).praet 1 sg m ciągnął(e)m (2).2 sg m -ś, -eś ciągnął (4).3 sg m ciągnął (295). f ciągnęła (8). n ciągnęło (12).1 pl m pers ciągnęlismy, -smy ciągnęli (2).2 pl m pers -ście ciągnęli (1).3 pl m pers ciągnęli (103). subst ciągnęły (4).plusq 3 pl subst były ciągnęły (1).fut 3 sg n będzie ciągnęło (1).1 pl m pers ciągnąć będziem (1).3 pl m pers będą ciągnęli (1) SarnStat, ciągnąć będą (1) PowodPr. subst ciągnąć będą (1).imp 2 sg ciągni (13), cięgni (2) Rej Zwierz, BielKron, ciągń (1) SienLek.3 sg niech ciągnie (2).1 pl ciągnimy (3) BierEz, BielSat, BielSjem, ciągńmy (1) LeovPrzepSamb.2 pl ciągnicie (2).3 pl niech, niechaj ciągną (4).con 1 sg m bym ciągnął (1).2 sg m byś ciągnął (5).3 sg m by ciągnął (27). f by ciągnęła (3). n by ciągnęło (2).1 pl m pers bysmy ciągnęli (1).3 pl m pers by ciągnęli (11). subst by ciągnęły (1).con praet 3 sg m ciągnąłby był (1).impers praet ciągniono (2).part praes act ciągnąc (56) [cf też CIĄGNĄCY A sg m], ciągnąć (3); -ąć GórnRozm; -ąc : -ąć FalZioł (1 : 1), MiechGlab (1 : 1).part praet act ciągnąwszy (1) Leop Num 22/1.

W znacz. 1-12ciągnąćużyte jest jako czasownik przechodni, w znacz. 13-15jako nieprzechodni.

stp, Cn notuje, Linde XVIXIX w.

Znaczenia
1. Przyciągać ku sobie za pomocą rąk, sznura itp.; wprowadzać w ruch, wyciągać z dawnego położenia; nadawać kierunek; wlec; verrere Mącz, Calep; trahere Mącz, Cn; tractare Mącz (161): á także ciągnąć lekko/ á żelazem nie naproſt/ ale tak iżby ciągnąć y na tę/ y na onę ſtronę: [...] płod wyriwała. FalZioł V 33v, V 26, 33v [3 r.], 34; RejZwierz 109; Mącz 460c, d, 485c; SienLek 168; zá pierwſzym rázem gdy ciągnęli Rybitwowie/ trzy máłe Rybki wywlekli StryjKron 351; Reprehendo – Nawraczam, wząd cziągne. Calep 914b, 920b, 1113b; KlonFlis E2v.

ciągnąć kogo, co [w tym: co czym (2), co za co (1)] (38):Tedy przywiązawſſy powroz ku ręce/ ciągnęli ią opiéraięcy ſie z wielką motzą o krzyż OpecŻyw 139; [plastr z saletry] khurcż kthory głowę na zad ciągnie: lecży FalZioł III 41b, III 31b, V 18b; RejRozpr I4v; BielKron 392; Mącz 477a; á ſam iáko idzie/ thák idzie ſznur ciągnąc w koło GórnDworz T7; RejZwierc 159v, 241v; KochMon 32; SkarŻyw 599; Remulco ‒ Dłupaskiem poiesdzaiącz łodz cziagnę. Calep 910b; Vectiarius ‒ Ten ktori praſſe cziagnie. Calep 1105a; WujNT Ioann 21/6; poki rożczká młoda/ dáie ſię náchylić y náwieść gdźie potrzebá/ a vroſłą trudno ćiągnąć. SkarKaz 420a; KlonWor 22. Cf ciągnąć kogo z czego, Zwroty.

ciągnąć kogo z czego (1): A Plácidus mowił/ iſz mu ſię zdáło iáko by płaſzcż S. Benedicta ná iego głowie był/ á onego zrzeki ćiągnął. SkarŻyw 250.

ciągnąć za co (3): Záłoż koniowi dwá powrozy ná ſzyię/ vwiążyſz ieden do czego/ álbo komu káż ciągnąć á ſam zá drugi ćiągń SienLek 168; KlonWor 22, 23.

ciągnąć czym (7): OpecŻyw 140; FalZioł V 33v; BielKron 392; Ductarius funis Powroz którym ciągną/ to yeſt/ Liná. Mącz 96a; Vecticularius, Ten który kołowrotnym riglem co ciągnie. Mącz 477 a. Cf »ciągnąć wiosłem«, »ciągnąć włokiem«.

Przysłowie: Ciągnie łyczko poki ſtawa RejRozpr I4v.
Zwroty: »łuk ciągnąć« = tendere arcum Vulg, Calag, Cn [szyk zmienny] (13): Gotuyćie ſie przećiwko Bábilonowi wſſyſtcy okolicżni kthorzy ćiągniećie łuk Leop Ier 50/14 [przekład tego samego tekstu BibRadz], 1.Par 12/2, Ier 50/29; BibRadz Ier 50/14; BielKron 319v; KochSat Cv; GórnDworz K; BudBib Ier 46/9; ModrzBaz 111; Calag 455b; Bo y Apollo łuku bez przeſtánia Nie ciągnie/ pilen cżáſem y ſpiewánia. KochSz A2; BielSjem 21; GrabowSet G2.

»ciągnąć do siebie, k sobie [kogo, co]« [szyk zmienny] (1 : 1): Telum manu reciprocare, Strząłę záś k ſobie ciągnąć/ wycięgáć z czego. Mącz 324c; RejZwierc [203].

»ciągnąć sieć« [szyk zmienny] (2): TarDuch C8; Lecz drudzy vczniowie przypłynęli w łodźi [...] ćiągnąc śieć ryb [trahentes rete piscium]. WujNT Ioann 21/8.

»ciągnąć wiosłem« = wiosłować (1): Remigo, Wieść ſie ciągnąć/ wiosłem. Mącz 351d.

»ciągnąć włokiem« (1): ták żeby czáſu łowienia ſtáwu/ włokiem mógł wolno ćiągnąć. Strum E4v.

»ciągnąć wodę« (1): Studnią nadobnym kſtałtem z mármoru ſpráwiono/ Láńcuchy wodę ciągnąć pięknie przypráwiono. RejWiz 46.

»ciągnąć po ziemi [kogo, co]« (2): GrzepGeom B; porwawſzy S. Márká związáli y na ſzyię powroz włożywſzy/ ćiągnęli go po ziemi/ błoćie/ y kámieniu SkarŻyw 363.

W przen [kogo, co] (22): Opáth to ieſt Bog/ kthory [...] záwżdy nas ćiągnie przes łáſkę/ z nędze grzechu HistRzym 40; á puſzcżay żagle beſpiecżnie po wiátru ktory cie ciągnie do portu obiecánego twego RejZwierc 177, 18v; Oná [miłość] ku mnie ciągnie rogi/ A ia conadáléy w nogi. KochFr 7; Kóń záś o téy dobie Tonie/ á ogón cięgnie Lábęći przy ſobie. KochPhaen 22, 24; GrabowSet L; KołakCath B4; á ogon iego ćiągnął trzećią część gwiazd niebieſkich/ y zrzućił ie ná źiemię WujNT Apoc 12/4.

ciągnąć za co (3): Ná zachodźie ćiągnie noc zá głowę Chyroná KochPhaen 23. Cf »ciągnąć jako za rękę«.

Zwroty: »ciągnąć jako za rękę, rękaw« [szyk zmienny] (1 : 1): ále tám gdzie go náłomne á ſwowolne przyrodzenie/ nie inácżey iedno iáko zá rękaw/ ciągnie. RejZwierc 18v, 133.

»ciągnąć rzemień, torkmysz« = przebierać miarę w wydatkach (1 : 1): Y nie ciągną Torkmyſzu/ poki go nie sſtawa RejZwierz 85v; [Panie] W miárę nie názbyt ćiągnąć rzemień każą. KochFr 10.

»łuk ciągnąć« = arcum tendere Vulg, Modrz [szyk zmienny] (4): RejPs 55; Leop 4.Esdr 16/13; ModrzBaz 127v; Czárt nań z piekłá łuk ćiągnie KochMRot C.

»ciągnąć za sobą« [szyk zmienny] (4): CzechRozm 26v; Ponieważ cżęſto Papieżowie Rzymſcy/ wynośili ſię z Rzymv/ y kędy indźiey mieſzkáli/ ćiągnąc zá ſobą władzą y powagę zwierzchnią NiemObr 53; KochPhaen 21; Ná drugim záś mieyſcu, [ypsylon] odmięnia iuż náturę ſwoię w diphtong: y iuż nie idźie tępo ſámo z ſiebie, ále literá druga, która idźie przed nią, ćiągnie ią zá ſobą, iáko tu, day, niechay JanNKar G.

Przen (31):
Zwrot: »ciągnąć kota« = dać się oszukać, wystawić się na pośmiewisko, ośmieszyć się [szyk 29 : 1] (30): RejJóz D5v; RejRozm 401; BielKom F6; RejZwierz 68v; GórnDworz D4, S6; Oſtrzegayże ſie mężu/ byś nie ćiągnął kotá. BielSat D3 [idem BielRozm 28]; Drapye pochlebcá ieſzcże zá żywotá/ A kto mu wierzy bárzo ciągnie kotá. RejZwierc 217, 215, 222, 223, 226, 227v (9); Strum R3; KochFr 10; BielSjem 4; KochSob 59 [2 r.]; BielRozm 28; Mam z ſobą więcéy niż doſyc kłopotá/ A wſzytko mi ſie zdą [!]/ że ćiągnę kotá. KochFrag 23.

Z nawiązaniem do rzeczywistej sytuacji, która dała początek ustaleniu się znaczenia tego zwrotu. Stanowił żart polegający na rzekomym przeciąganiu przez rzekę kota uwiązanego na sznurze, podczas gdy w rzeczywistości wciągano, co kończyło się wpadnięciem do wody, nie uprzedzonego delikwenta (7): RejFig Bb7 [2 r.]; Myły pánie/ dobra to wdy byłá wodá/ przez ktorąś w.m. kotá ciągnął. GórnDworz Qv, Qv; Nie zaźrzy złotnik kowalowi młotá/ Ni temu ſuchy co zmokł ciągnąc kotá. RejZwierc 224; KochFr 10, 94.

Parafraza zwrotu: »ciągnąć kotkę« (1): Kotá ſię boiſz/ á kotkę miłuieſz. Więc kotá niechceſz/ á chceſz ćiągnąć kotkę KochFr 46.

a. O zwierzętach pociągowych: iść w zaprzęgu; hamaxari Cn (24): Powiada iże ieſth riba wielka/ na dwanaſcie łokci: iż iey maią doſyć cżterzy konie ciągnąć FalZioł IV 35a; GliczKsiąż F6v; RejZwierz 101; Triga, Wóz/ wáſąg w ktorym trzi konie yeden podle drugiego wprzężeni ciągną/ też konie tyż iſte które ciągną. Mącz 465a, 176d.
Zwroty: »w jarzmie ciągnąć« [szyk zmienny'] (3): RejZwierz 128v; Hypozygia, Latine subiugalia, Zwierzętá które w yárzmie ćiągną robotne woły. Mącz 161a, 177a.

»ciągnąć w pługu« [szyk zmienny] (2): RejFig Cc2; Wołowie y oſłowie ktorzy ćiągną w pługu [operantes terram] będą ieść vmieſzáną ſieczkę y plewy z zgoninámi. BibRadz Is 30/24.

»woz, w wozie ciągnąć« = trahere currum Calag (2 : 1): miał kiedyś leczowego kthory w wozie ciągnąc kuropatw záwietrzył GórnDworz P6v; Calag 123b; I iuż ſwego ſzlachectwá wiele ten vroni/ Komu wozá nie ćiągnie proceſsia koni. KlonWor 55.

W przen (2): Diabeł cię niechay prośi/ niech iuż ćiągną moie. KochFr 133.

ciągnąć co (1): Ciągni tedy [...] ochotnie Arkę Páńſką LatHar 513.

Przen: Pracować, ponosić ciężary (3):
Zwroty: »ciągnąć w (jednym) jarzmie, jarzmo, jarzmem rownym« [w tym: z kim (3)] = współpracować, współdziałać, być w stosunkach [szyk zmienny] (2 : 1 : 1): Bądźże moią á ia twoim/ Ciągnimyſz ták iárzmem rownym BierEz R; Nie ćiągnićie iárzmá [Nolite iugem ducere] z niewiernemi. Leop 2.Cor 6/14; CzechRozm 253; WujNT Z zzzz.

»(za)rowno ciągnąć« [szyk zmienny] (4): y thák gdy zá rowno ciągnąć będzyem/ iednemu zá wſzytki/ horowáć nie przydzie. GórnDworz H4; BielSat L4v [idem] BielSjem 28; GostGosp 36.

Szereg: »robić i ciągnąć« (1): Vrzędnik bácżny/ ma też nie z mnieyſzą pracą tego doyźrzeć/ áby Kmiotká doſtátecżnego [...] dla złego á vbogiego robotniká/ nie tárgał. [...] Rowno máią robić y ćiągnąć/ bo tym doſtátecżnego ſkáźi/ á łotrá nie nápráwi. GostGosp 36.
b. Prowadzić przemocą, wlec, wyprowadzać, kazać wyprawiać się; abripere, obtorto collo trahere Cn (13): ięli ciągnątz niemiloſciwie ij bitz/ aby tym rychléy poſſedl na mieſce Kalwarie OpecŻyw 136v.

ciągnąć kogo, co (7): Gdy ie ćiągną na zábićie: Cżemu owcá idąc milcży/ A wieprz záśie śilno kwicży? BierEz C3v; TarDuch C2; ciągnęli [trahebant] Iaſoná z niektorą bráćią do przełożonych mieſckich Leop Act 17/6, Cant 1/3; SkarŻyw 363; LatHar 152; y nas zá gránicę koronną nigdy nie ciągnąć żadnym obyczáiem SarnStat 117.

Zwrot: »jako wołu ku ofierze ciągnąć« (1): ku Annáſſowi iako lotra ſromotnie wiedli/ [...] iako wolu ku ofierze przed ſobą ciągnęli OpecŻyw 108v.
W przen (4): GrabowSet N4; Niewola ćiągnie/ choć kto nie rad idźie. KochFrag 18.

ciągnąć kogo (2): Diar 86; ktorymi [naukami] ie do piekłá ná męki wietzne wiedziećie/ mocą y gwałtem ćiągniećie zá ſobą KrowObr 203v.

c. Targać, szarpać [kogo, co] (5): y włoſy ſlicżne ciągnąć cierpliwies dopoſcił [!]. TarDuch C3.

ciągnąć za co (4): RejRozpr II; BielKron 458; Kthory koń mocno ſtoi/ á gdy go zá ogon ćiągnieſz/ á ogon záſye mocno odwiedźie/ dobry bywa SienLek 187; Gdy okrutnik królewſką poświęconą głowę Zá włoſy ćiągnął GórnTroas 10.

d. Wydłużać, rozciągać, nadawać cienki podłużny kształt (substancji luźnej); ducere, ductile opus facere, infila diducere, in fila tenuia a. tenuita extendere Cn (4): iż widzyał w Rzymie tákiego miſtrzá co śkło rozbierał y ciągnął iako woſk BielKron 26v; Ductilis, Co ſie łatwie da ciągnąć á cienko vczinie. Mącz 96a, 384d.
W przen (1):
Zwrot: »przędzę ciągnąć« = prząść (1): Gdyż czarné śioſtry Zawiſną przędzę Subtelnie ćiągną GosłCast 22.
2. Budować coś długiego (tu o drogach lub odnogach rzecznych) [co] (4): Napierwey Ceſaz [!] Krześćijáńſki [...] miałby trzy gośćińce ćiągnąć/ z Niemcy/ Cżechy/ Węgry. BielSpr 58v.
Przysłowie: Sibi sapere, O ſię ſámego ſie ſtáráć/ ná ſwóy młyn wodę ciągnąć. Mącz 368a; PaprUp L2v; Kázdy ná ſwoy młyn pilno ćiągnął wodę KlonKr E2v.
3. Wchłaniać, wyciągać, wsysać, wysysać (przeważnie o procesach fizjologicznych samoistnych lub wywołanych zabiegami medycznymi) (31): FalZioł V 70v; To też wiedzieć maſz/ iż báńká lepiey ciągnie gdy ſie ćiáło dobrze zágrzeie Goski *2; Oczko 13v.

ciągnąć co (31): ma cżeluſć odſpodnią zakrzywi[o]ną iako orzeł/ á ma dziurę w ni[ey] ktorą ciągnie pokarm FalZioł IV 34d, I 125a, V 46v, 60v; iż wilgotnoſć ſubtilnieyſzych potraw richley ſtrawiona, ciągnie z ſobą wilgoſć grubą á nie ſthrawną z onych pokarmow grubſzych GlabGad G4v,I3. Cf ciągnąć co z czego, Zwroty.

ciągnąć co z czego (8): Theż proch tey Coloquintidy mocżnie zził zagniłą flegmą y kolerę ciągnie FalZioł III 31b, V 60v [2 r.]; GlabGad Ev; Goski *2; SienLek 3v, 16; [różne rośliny] roſſę/ á rośćieniu y właſnośći ſwéy/ ſok ćiągną: z iednégo mieyſcá Oczko 4.

Zwroty: »w się ciągnąć [co] [szyk zmienny] (12): á to iż ſłodką rzecż żiły więczey w ſię ciągną niżli iaką inſzą GlabGad C7; także z niego pochodzi para zimna [...] y ciągnie ią w ſię cżłowiek dychanim GlabGad C8v, Ev, F [2 r.], Gv, H2v (10); Wątrobá z żołądká wśię ćiągnie wilkośći SienLek 16, 3v.

»ciągnąć k(u) sobie [co]« [szyk zmienny] (4): A ſamy ziarna zeżwane w vſciech á przyłożone na mieſtce vkąſzone, wſzelkiego pſa iad kſobie ciągnie. FalZioł III 25a, III 28c, V 70v; GlabGad 14.

»za sobą ciągnąć [co]« (1): tedy ſok ón [...] hoyniéy płynie/ y zá ſobą ogniá więcéy ćiągnąc/ nierychléy ſye zśiáda Oczko 9.

4. Zagarniać, przywłaszczać, brać sobie; kraść; devivare (in suam domum) Mącz, Cn; harpagere, rapere Mącz; clepere, convasare Calep [co] (15): Pánowie wędzonkę ćiągną RejRozpr F2v.

ciągnąć z kogo (1): By miely przedać y dziatky Czyągnie żnich dziwne poplatky. RejKup b8v.

Zwroty: »na (swoj) pożytek, do pożytku ciągnąć« (2 : 1): Mącz 356d; Zadne záprawdę niemoże być bacżenie na rzecż ſpráwiedliwą á vcżćiwą/ gdźie wſzytko do pożytku ćiągną [omnia ad utilitatem conferuntur]. ModrzBaz 20v, 90.

»k(u) sobie, do siebie ciągnąć« (2 : 2): Mącz 153b; Lecż prawdźiwey poſługi y vrzędow kośćielnych nikt ku ſobie ćiągnąć nie ma WujJudConf 146; Clepo ‒ Kradnę, obierąm, kſobie cziągne. Calep 206a, 255b; ieſliby káżdy z nas cudze pożytki do śiebie chwytał y ćiągnął coby iedno mogł zágrábić dla ſwey korzyśći KlonWor ded **3v.

Przen (5):
Zwrot: »do siebie, k(u) sobie, na się ciągnąć« = przypisywać sobie, uzurpować [szyk zmienny'] (3 : 2 : 1): Káżda z onych ſekt kſobye koſćyoł ćyągnye KromRozm III C2; Omnem in se gloriam derivat, Wſziſtkę sławę ná ſię ciągnie. Mącz 356d; Lecż prawdźiwey poſługi y vrzędow kośćielnych nikt ku ſobie ćiągnąć nie ma WujJudConf 146; Zebyſmy ſię my mieli wybijáć z posłuſzeństwá zwierzchności á ſámi ią do śiebie ćiągnąć. CzechEp [394] marg, [395]; WujNT 93.
5. Posiadać siłę przyciągającą (20):
a. O przedmiotach konkretnych; allicere, pellicere ad se Cn [cn] (11): Tego kamienia mała ſztucżka włożona no [!] kamień Adamas: wiąże gi iż żelaza ciągnąć nie może FalZioł IV 55d, IV 56a; GórnDworz 17.
Zwroty: »k(u) sobie, do siebie ciągnąć« [szyk zmienny] (5 : 1): Ten kamień poranu bywa czudnieyſzy/ á ogień barzo ku ſobie ciągnie FalZioł IV 51a; Ieſt theż rodzay Magneſow/ kthori ciało cżłowiecże k ſobie ciągnie. FalZioł IV 56a; A gdy będzie ten kamień na głowie o włoſy tart/ tedy ciągnie k ſobie pazdziorko. Iako Magnes żelazo. FalZioł IV 57b, IV 46d, 55c; Mącz 460d.

»na się ciągnąć« (1): Caecias, Wiatr który chmur á obłoków nie rozbiya/ ále na ſie ciągnie Mącz 29c.

W przen (1):
Zwrot: »ciągnąć ku sobie« (1): LAkomy grobie/ Vmárłych żłobie/ Ciągnieſz ku ſobie/ Wſzech/ w káżdey dobie. WisznTr 20.
b. O abstraktach (9):
Zwroty: »ciągnąć ku sobie, do siebie« [w tym: co (5)] [szyk zmienny] (3 : 3): GlabGad C7; Táż to ieſt piękność [...] kthora ſwą ſwiátłoſcią wzywa/ y ciągnie ku ſobie wſzytki rzecży. GórnDworz Mm5v, 17; RejZwierc 12v; Cżym wielką miłość ludzką on ciągnie do ſiebie. PaprPan F4; iż roſkoſz ćieleſna wſzytki zmyſły wnętrzne do śiebie ćiągnie SkarKazSej 661a.

»ciągnąć (ludzkie) oczy za sobą, ku sobie« [szyk zmienny'] (2 : 1): GórnDworz 17; żáłoſné vbiory/ Moiéy namilſzey cory: Po co mé ſmutné oczy zá ſobą ćiągniećie? KochFr 8; ZawJeft 47.

»za sobą ciągnąć wzrok człowieczy« (1): Ale porządek/ y ozdobá rzeczy Nieták zá ſobą ćiągną wzrok człowieczy KochPs 27.

6. Torturować przez wyciąganie kości ze stawów; fidicularum tormento distendere, fidiculis exquirere, adhibere quaestionem a. tormenta, tormentis a. per tormenta quaerere Cn (7): ręce mu tak motzno okolo ſlupa przywiązali. [...] ij tako twardo ciągnęli/ ijż ſie na iego ſwiętych ręku ſkora padala OpecŻyw 125v, 139v.

ciągnąć kogo, co (5): gdźie vbogiego człowieká ćiáło ſzárpáią/ tárgáią/ ćiągną/ pieką/ męczą/ wiele kroć tylko przy oblicznoſći iednego álbo dwu opiłych Ceklarzow GroicPorz hhv; SkarŻyw 328, 441; Drugi zęby śćiſnąwſzy ćierpi boleść mężnie: Choć go nielutośćiwy ćiągnie miſtrz potężnie. KlonWor 39 Cf ciągnąć kogo czym.

ciągnąć kogo czym (1): Przed ktorey ocżymá pierwey ſyny potym mężá kiymi zbiwſzy: ná palách powrozy ćiągnąc [!] [...] okrutnik roſkazał. SkarŻyw 63.

Szereg: »ciągnąć i męczyć« (1): wznák położyli/ ćiągnąc y męcżąc go cáły dźień SkarŻyw 328.
7. Przedłużać trwanie, odwlekać [co] (3):
Zwrot: »ciągnąć rzecz« [szyk zmienny] (3): Verbum pro verbo reddere [...] Verba de verbis trahere, Rzecz z rzeczy ciągnąć. Mącz 484c; Abowiém vmyślnie zwykli ćiągnąć rzeczy [extrahunt causas JanStat 519]/ ták iż nietylko Sędźiowie powiátowi/ ále też Krol Iego M. z Aſseſsory ſwémi nie w ten czás kiedy chćieli/ ále kiedy Prokuratoróm ſie podobáło ſądźili. SarnStat 571 [idem] 788.
8. Skarżyć, sądzić [kogo] (7): Summo iure agere, Ku zwierſchniemu wyrozumienimu [!] ſtatutu kogo ćiągnąć á nie wedle łáski álbo ſpráwiedliwośći. Mącz 178d.

ciągnąć przed kogo, przed co (3): nie chcemy ich na ten czas więcej ciągnąć żałobami swemi przed WKM naszego MP Diar 47; OrzQuin Aa2v. Cf »przed prawo ciągnąć«.

Zwroty: »przed prawo ciągnąć« (1): Item kogoby przeszwyanthczono yſzby pothwarzą na kogo sedl [...] abo go przed prawo czyagnal pothwarnye. LibLeg 6/116v.

»do sądow, na, w sąd ciągnąć« [szyk zmienny] (2 : 4 : 4): Diar 85; OrzQuin Aa2v; á ciągną was do poniewolnych ſądow wáſzych RejPos 243v; GrabowSet E3.

9. Powodować, przyczyniać się, wywoływać; nastręczać [co] (25):

ciągnąć do czego (2): który członek nabarźiéy z kluby swey wypadſzy/ drugié zá ſobą do choroby ćiągnie Oczko 13, 25.

Zwroty: »ciągnąć z sobą« = secum trahere Modrz [szyk zmienny] (2): ModrzBaz 50v; To ieſt błąd wielki/ y ćiągnie z ſobą wiele nieprzyſtoynośći. SkarJedn 347.

»za sobą ciągnąć« [szyk zmienny] (22): SarnUzn B2v; ábowiem by w nailepſzy obycżay tá miłość byłá/ iednák zá ſobą oſławę ciągnie GórnDworz Cc, P4v, Sv; CzechRozm 26v, 38v, 98, 197v; áby ieden wyſtępek drugiego zá ſobą niećiągnął [ne unum delictum trahat post se alia] ModrzBaz 114v; Oczko 13; NiemObr 9; WerGośc 255; GórnRozm Lv; Rozumieiąc/ iż ten cżłonek [język] wiele zá ſobą pożytkow ciągnie/ gdy w dobrym rządźie y moderácyey bywa Phil G3; ten Czech z Lechem brátem [...] ćiągną zá ſobą ieſcze nieco wątpliwośći KochCz A4; WujNT 204; SarnStat 116, 1067; PowodPr 45 [2 r.]; Zátym/ vchoway Boże/ domowe woyny powſtáć mogą/ ktore [...] vpadek domu wſzytkiego/ y ſpuſtoſzenie zá ſobą ćiągną SkarKazSej 673b, 701a.

10. Odnosić do czegoś, przypisywać, przystosowywać, wykładać, interpretowaćzwykle fałszywie, tendencyjnie, naciągać do własnych tez (o opiniach, sformułowaniach lub tekstach); assumere, insimulare Mącz (38): BibRadz II 118b marg; Alio vorsum dixeram non eo quo tu insimulas, W ynſzym ſpoſób to był rzékł niżli ty ciągnieſz/ rozumieſz/ wiedzieſz. Mącz 394d.

ciągnąć co (30): KromRozm I M3; KrowObr 53v, 140v, 143, 180; Mącz 432c, 511b; gdzie tákim gwałtem ciągną ty ſłowá/ że ſie káżde ſłowo puka y trzeſzcży. SarnUzn D5; ReszPrz 17; Nie poczytał tego zá drapieſtwo [Philipp 2/6]. Y te ſłowá [...] Budny ták fáłſzuie: Nie ćiągnął/ ábo nie żądał tego wydárku áby był rownym Bogu: to ieſt nie cżynił ſię Bogu rownym. WujNT 687; INDIGENATVS iáko go ćiągną, y iáko ſie ma rozumieć SarnStat 484. Cf ciągnąć co do kogo, do czego; co na co; co przeciw czemu, »za sobą ciągnąć«.

ciągnąc co do kogo, do czego (10): co żydowie nie do Iezuſá/ ále do Iozuego ćiągną/ y iemu to przypiſuią CzechRozm 105, 44v, 105, 109, 142, 177; ponieważ ſłowá te ćiągnie przećiw ſmyſłowi prorockiemu/ do przedwiecżnego rodzenia ſyná Bożego CzechEp 156, 257, [397]; y práwá potrżebá [...] y człowieká mądrego ktory by wykłádał práwo/ ad aequitatem, to ieſt do ſłuſznośći ie ćiągnąć GórnRozm Ev.

ciągnąć co na co (3): KrowObr 224v; GrzegŚm 17; A przećię Budny z Czechowicem te ſłowá ćiągną ná Oycá á nie ná Syná. WujNT 828.

ciągnąc co przeciw czemu (2): Y te ſłowá haeretycy głupie ćiągną przećiw wzywániu y cżći świętych WujNT 699, 563.

ciągnąc ku czemu (6): przeſto tedy piſmo Swięte ktorekolwiek porwawſzy fáłſzywie ku ſwoim zmyſlonym ſlubom gwáłthem ćiągniećie KrowObr 143, 53v; Assumere oratores dicuntur aliquid cum quid ad causam faciens assumunt, Nieco ku ſwey rzeczy ciągnąć. Mącz 432c. Cf »sobie ku pożytku ciągnąć«, »ku swej myśli ciągnąć«.

Zwroty: »sobie ku pożytku, ku swemu pożytkowi ciągnąć« (1 : 1): ále iákośćie inne mieyſcá piſmá ſwiętego zwykli wywrácáć/ ták theſz y to mieyſce/ ku ſwemu pożytkowi y brzuchowi wywrácaćie y ćiągniećie. KrowObr 180; Legibus ad quaestum abuti, Práwá ſobie ku pożytku ciągnąć/ obrácáć. Mącz 511b.

»na swoje, na swą stronę, ku swej myśli ciągnąć« (1 : 1 : 1): KromRozm I M3; Tu naprzod obácż/ iáko ná ſwoie ciągnąc nie tym kſtałthem wſpomináią tę ſentencią iáko tám ſtoi SarnUzn D5y; bo też Heretycy toż piſmo ná ſwą ſtronę ćiągną ReszPrz 17.

»za sobą [= na potwierdzenie swoich tez] ciągnąć [co]« [szyk zmienny] (6): SarnUzn F marg, Gv; CzechEp 50; y przywodźi wiele mieyſc/ piſmá Stárego teſtámentu zá ſobą ćiągnąc NiemObr 125; GórnRozm Hv; Pánowie záśię Rády Litewſkié ſłowá tego Artykułu zá ſobą ćiągnęli SarnStat 1013.

a. Być zdania, skłaniać się [k czemu] (1): Niektorzy w mozgu/ drudzy w ſercu powiedáli ią być [...] wſzákże ktemu ciągną wſzyſcy/ iż duſzá ieſt nieiáka moc przyrodzona ku ruſzániu ciáłá. BielKron 127v.
b. Robić aluzje, nawiązywać; alludere Mącz (2): Alludit ad dictum Catonis Frons occipitio prior, Przirzina álbo nátucha/ álbo prziwodźi przirácza/ ciągnie ku tym słowóm/ Czoło yeſt pierwe niżli tył. Mącz 199a; Przetoż błędow heretyckich ktoremi nas do Zydow ćiągnęli/ á mowili iż tenże ieſt Oćiec co y Syn/ kośćioł ś. potępia. SkarKaz 276b.
11. Skłaniać, kusić, wabić, nawoływać, namawiać, pociągać lub odciągać; kierować; revocare Mącz; assuefacere, ducere, hortari Modrz [w tym: kogo, co (87)] (96): Kácerzomći przywoita koſćyoł tárgáć/ [...] ludźye zá ſobą ćyągnąć/ ſtrony/ ſekty/ á bunty czynić KromRozm I O4v; A ták nie chodź iáko woł tám gdzye ciáło ciągnie RejWiz 190; RejPos 325; iáko inego błędnogo źwirzęciá/ ktore tylko ták żywie iáko go iego nieme przyrodzenie ciągnie RejZwierc 4, B4v, 148v; GrabowSet Lv; Ciągnie każdego roſkoſz właſna iego. WujNT 329, 329.

ciągnąć do kogo, do czego (49): ciągnieſz vporną myſl do fáłſzywey zdrády. RejWiz 134, 75v, 129v, 133v, 135v; RejPos 180; A wſzákoż thu do Krákowſkiey ziemie bárzo go záwżdy przyrodzenie ciągnęło RejZwierc Aaa, B4, 4v, 21v, 26v, 91v, 151; WujJud 102v; BudNT c3v; że tákowe kochánie młode ſerce do wſzelákiey roſpuſtnośći ćiągnie [animos teneros ad molliciem omnem delabi] ModrzBaz 13, 10, 11v, 14v, 71v (8); NiemObr 9; Phil G4v, R; OrzJan 17; LatHar 64, 219; WujNT 875; PowodPr 41, 65; CiekPotr 49; SkarKazSej 672a. Cf Ze zdaniem, Zwrot.

ciągnąć od czego [w tym: od czego do czego (2)] (4): SienLek T4v; ModrzBaz 71v; Fáryzáyſka to bowiem dumá byłá/ Oycámi y Miſtrzámi ſię názywáć/ ćiągnąc lud poſpolity/ od iáſnych wyrokow Bożych NiemObr 82, 9.

ciągnąć k(u) komu, k(u) czemu (27): zálicie niewięcyi/ wiecżny żywot i nieſkonczoné weſelé/ kſobie ciągnie MurzHist M2v, K3v, L3v; RejWiz 37 [2 r.], 171; BielKron 248v; Si qui mente aetate studiosi venandi fuerint Yeſly kogo z młodu ku mysłiwſtwu [!] mysl ciągnie. Mącz 105a, 505b; GórnDworz C4v, L18v; RejPos 54v; RejZwierc B4v; WujJud 77v; BudNT Kk3; ModrzBaz 88v; BielSjem 28; iż Pan k ſobie ćiągnie ludźi/ przez słodkość słowá ſwoiego ArtKanc N20v, L2v, S16v; Iednákié téż obyczáie [...] człowieká ku człowieku poſpolićie ćiągną KochCn B4v; GrabowSet X, Yv; SzarzRyt B4. Cf Ze zdaniem.

ciągnąć na co (7): RejWiz 90v; RejPos 300v; RejZwierc 3v [2 r.], 116; iedno kiedy zupełnie człowiek vmyſłem zezwala ná grzech/ ná ktory go pożądliwośc ćiągnie WujNT 787. Cf Ze zdaniem.

ciągnąć w co (1): kthore [ciało] cie záwżdy co dáley to więcey ciągnie w ſproſność grzechu káżdego RejPos 180.

Ze zdaniem dopełnieniowym [w tym z zapowiednikami: k(u) temu (3), do tego (1), na to (l); aby (4), że (2)] (6): MurzHist K3; KrowObr B4; RejZwierc 150; Wſzákoż cne vrodzenie ciągnie ich ku temu/ Ze ſie tym báwić muſzą co przyſtoi cnemu PaprPan L2v, H3; w ktorem ći co żywą/ wſzytkie ſwoie prace/ ſtáránia/ roboty/ pilność y dowćip/ do tego ćiągnąć máią/ áby ſię onym wſzytkim Mieſzcżánom [...] ná wſzem dobrze wodziło ModrzBaz 2v.

Ze składnią łacińską (1): iedni ad clementiam Krola ciągnęli, drudzy ad seneritatem ActReg 3v.

Przysłowie: bo trudno tego/ powiedáią/ do tańcá ciągnąć/ kto nierad ſkacże. RejZwierc 26v.
Zwrot: »ciągnąć do siebie« = comprehendere Modrz (13): RejPos A2v, 29; Iáko nas pan Bog do śiebie ćiągnie. WujJud 67 marg, L12; ModrzBaz 20; iż ich káżda ſektá ktorych ſię námnożyło/ do śiebie ćiągnie SkarJedn 111, 110 [2 r.]; KochPs 36; iáko rzecż piękna y droga milcżąc ſama do ſiebie ćiągnie SkarŻyw A3v, 164; SkarKaz 347b; SzarzRyt A3v.
Szeregi: »namawiać i ciągnąć« (1): Iáko ſie go páni potym rozmiłowáłá/ iáko go dziwnie ku ſvey myſli námawiáłá y ciągnęłá RejZwierc [203].

»powoływać i ciągnąć« (1): Bo on pierwey nas miłuie [...] y powoływa y ćiągnie do ſiebie SkarKaz 347b.

»ciągnąć i przywodzić« (1): wierne ſlugi Boże mocą y gwałtem/ ná to ćiągnie y przywodzi áby ſnim weſpołek Dijabłá [...] chwalili KrowObr B4.

»wabić i ciągnąć« (1): ále mię wabi y ćiągnie moc y dobroć twoiá do ćiebie LatHar 219.

»wieść a ciągnąć« [szyk 1 : 1] (2): gdyż krewkość á przyrodzenie nędznego cżłowiecżeńſtwá náſzego/ záwżdy nas wiedzye á ciągnie ná powyzſzennośći á ná pochłubki ſwiátá tego RejPos 300v, 54v.

»ciągnąć a zniewalać« (1): Izali to nie ſrogie ſłowo Páná náſzego/ ktorym nas do zgody ćiągnie y práwie zniewala SkarKazSej 672a.

12. Określa pewien proces techniczny (2):
a. Ciągnąć świece = wyrabiać świece na przemian zanurzając knoty w wosku i wyciągając je (1): Cząſzcz thich pyenyedzi dala kaſzcze nyeyakyey na Glynkach v Nyewyaſthi kthora ſzwyecze czyagnye myeſzkayaczey LibMal 1551/163v.
b. Ciągnąć miedź = kuć na cienkie blaszki lub wyciągać w druciki (1): Regulare aes, Miedź która ſie łatwie da ciągnąć/ Rospłáskowáć/ wolna miedź. Mącz 351a.
13. intransit. Udawać się, podążać, kierować się, wyprawiać się (idąc, jadąc lub płynąc); proficisci Mącz, PolAnt, Modrz, Cn; abire Mącz, Vulg, PolAnt; pergere Mącz, Vulg, Cn; ire, vadere, venire Vulg, PolAnt, Cn; contendere Mącz, Cn; ascendere, descendere, egredi Vulg, PolAnt; procedere Vulg, Modrz; iter facere Vulg, Cn; adventare, capessere (urbem aliquam), carpere, tendere Mącz; ingredi PolAnt; prodire (rura) Modrz; gredi, incedere, iter agere a. conferre a. conficere a. dirigere, pertendere, petere, redire, tendere cursum, viam facere Cn (649): Remulco [...] W máłey łódce wielką gálią cziągnę. Mącz 351d; Tendo aliquando, Yść/ yecháć/ mknąć/ kwápić ſie/ ciągnąć. Mącz 444a; Dare viam alicui per fundum suum, Dopuśćić mu ciągnąć przes swą máyetność. Mącz 492a, 39b, 352b, 444b.

ciągnąć dokąd [w tym: do czego (5), na co (1), „dokąd” (1), „tu” (1)] (8): Quo diversus abis, Dokąd ciągnieſz. Mącz 104c; Sermo est eum huc adventare, Powiedáyą że tu ciągnie. Mącz 386d; Cum contento cursu in Italiam pergeret, Gdy wielkim pędem do włóch ciągnął/ yechał. Mącz 444c, 35c, 221a, 296a, 444a, b.

Zwrot: »ciągnąć precz« (1): Missio, Posłánie też dozwolenie ciągnąć precz Mącz 225b.
a. Gromadnie (najczęściej o wyprawie wojennej) (617): Potim Alexander daley ciągnął dobywaiącz miaſt á wſi BielŻyw 152; MetrKor 61/224; HistAl D3v; Iedź/ á ćiągni [ascende, et vade] forthunnie/ bo dać Pan Bog nieprzyiaćielá w ręce Krolewskie. Leop 3.Reg 22/15, Ios 7/3, Iudic 20/19, 4.Reg 3/9, 1.Mach 5/17, 10/78; Z Káſztellanem ma ſláchtá ćiągnąć. UstPraw D2v, D2; RejZwierz 4v, 21v, 45; BibRadz Ios 10/5, 3.Reg 22/6, 15, Iudith 2/10, 1.Mach 10/1; BielKron 28, 64v, 233v, 243, 247 (21); Mącz 22b, 55c; ci nie dáią płáthu iedno ku potrzebie [...]/ gdy ſam Ceſárz ćiągnie z woyſkiem. BielSpr 51, 6v, 15v, 53, 59v, 65, 68v; BudBib Num 10/14, 21/36 [22/1], 2.Par 25/8; ModrzBaz 117, 117v; SkarŻyw 503 [2 r.]; StryjKron 265, 416, 677, 742; ActReg 3v; SarnStat 129, 135, 301 [3 r.], 302 [3 r.].

ciągnąć do kogo (8): yſſby Czeſarz Tureczky [...] ſąm glową ſwa czego boſſe uchoway, do nas cziągnąl. ConPiotr 33v; HistAl G8; Krol Fráncuſki wyciągnąwſzy z Niemiec/ cżynił ſzkodę w Lucemburſkim kráiu [...] potym do Atrebáteńſkich ćiągnął BielKron 236v, 48, 157v, 202, 255v, 373.

ciągnąć k(u) komu (8): gdy odćiągnęli ná dziewięć ſtáiani/ y ćiągnęli drogą [iter facrent] ku Timoteuſsowi/ podkáło ſie ſnim Arábcżykow pięć tyſięcy mężow Leop 2.Mach 12/10; BielKron 91, 202v, 250v, 352v; Postquam tendere ad se, Romanas naves vidit, Yáko skoro obaczył że k niemu Rzimskie łodzie ciągnęli/ ſzli. Mącz 444a; BielSpr 20; ActReg 61.

ciągnąć przeciw(ko) komu, przeciw czemu (94): BielŻyw 160; HistAl F7v, G6, H4; Leop Iudith 5/24, 2.Mach 12/20, Luc 14/31; Sennácheryb ćiągnie przećiw Kroleſtwu Iudſkiemu. BibRadz 4.Reg 18 arg, Ios 10 arg, 3.Reg 15/17, 4.Reg 7/6, 18/9, 2.Par 35/20, 21, 1.Mach 46/48; Dowiedzyał ſie tego Alexánder/ ciągnął przećiw Dáryuſowi ſkokiem BielKron 125, 11v, 45v, 47v [2 r.], 54v, 55 (58); GórnDworz Bb7; BielSpr 9, 25v, 47, 58; BudBib 2.Par 16/1, 36/6, Iudith 6/1, 1.Mach 5/39; ModrzBaz 102v; bo ſłyſzał iż Krol Sigmunt przećiw iemu ná odſiecz ciągnął StryjKron 717, 130, 165, 190, 225, 235 (10); CzahTr Ev.

ciągnąć na kogo, na co (29): ConPiotr 35; HistAl Av; Leop 2.Mach 8/18; RejZwierz 12v, 38v; BibRadz 2.Mach 12/6; żechmy niechćieli z Ferdynándem na Kurfirſtá ćiągnąć OrzRozm L2v, N3v; O Skánderbegu gdzieś ieſt/ poſłuchay máło ná kogo ćiągnieſz BielKron 252v, 88v, 102v, 202, 207v, 230 (14); Chybábyś ty chćiał ćiągnąć na tátárſkie Ordy. Prot Cv; RejPos 64; BielSat G2v; BielSpr 37v; StryjKron 120, 235; BielSen 16.

ciągnąć po kim [= w ślad za kim] (4): BielŻyw 153 [2 r.]; Ale náſzy po nich ćiągnąc/ mieli ſnimi kilko bitew poſtronnych BielKron 417, 347v.

ciągnąć za kim (37): Leop 1.Mach 5/33; zánimi też niedáleko Amurat Othoman z wielkim woyſkiem ćiągnął BielKron 247, 11v, 72v, 131, 202, 228v, 229 [2 r.] (28); Mącz 196b; SkarŻyw 481; StryjKron 46, 310, 497, 787; Ciągnąć za Maximilianem są wielkie impedimenta. ActReg 5v, 4v.

cum inf (13): BibRadz 4.Reg 3/21, I 253c marg; A gdy ćiągnął Ieruzálem dobywáć pod Sáráceny/ przyſzłá Nowiná iż brát Mángo Can vmárł BielKron 439, 57, 192v, 244, 309, 311v (11).

Ze zdaniem celowym [aby] (8): ktory [Turek] tak się ogłosieł, że na przyszłe lato ze wszyćką mocą swą ciągnie, aby ostatek węgierskiej ziemie opanował Diar 23; ćiągnęli áby zwiedli bithwę z Izmáelem BibRadz Ier 41/12, 1.Reg 26/2, 1.Par 18/3; BielKron 69v, 252, 255, 354v.

ciągnąć dokąd [w tym: do czego (230), ku czemu (33), w co (19), pod co (15), na co (12), „tam” (4), „gdzie” (4), nad co (1), za co (1)] (319): BielŻyw 149, 155, 160; gdy Iuhrowie ćiągnęli ku białemu iezioru tedy widzieli na granici białey Ruſi obraz ieden lodowy MiechGlab *4v, 6 [2 r.], 9, 17, 47, 53, 56; y cziagnalem ze wſzitkym woyſkiem ſwim wzyemye wegierſką. LibLeg 10/146v; Potym poruſzywſzy ſie s ſwym zaſtępem ciągnął ná ono mieyſce gdzie Porus leżał HistAl H7v, Dv [3 r.], D4, F3v, G6, G6v (11); GliczKsiąż K8; Leop 1.Reg 25/1, 1.Mach 5/20, 21, 29; UstPraw D2v; RejZwierz 37v; Wroćił ſię z Medyiey y Perſyiey zwoyſki krolewſkiemi ktore były tám ćiągnęły z nim BibRadz 1.Mach 6/56, Deut 1/43, 2.Reg 26/2, 3.Reg 22/6, 12, 15 (11); OrzRozm N3v; Abſálon zebrawſzy lud ciągnął zá Dawidem zá Iordan BielKron 72v; Krol Ferdynánd roſkazał ludu poſpolithemu w Tyrolſkim Grabſtwie zbroynie do Eniponthu ćiągnąć BielKron 226v; ćiągnął zetrzemi ſthy ludzi pod zamek Kroią BielKron 243v; iż Papież Eneás Silwius ćiągnie z wielkim ludem Krzyżakow/ y ſłużebnych wodą y źiemią do Epiru BielKron 254v; Krol Boleſław [...] ćiągnął przećiw iemu nád Bug rzekę BielKron 345v; przypłynął napierwey do wyſpow Kánáryiſkicli/ potym do Heſperydum ćiągnął BielKron 445v, 54v, 55 [2 r. ], 56v, 57, 61 v [2 r.] (200); Minyae, populus Boeotiae et Thessaliae, Z którego ludu ći byli którzy w łodźi Argo do Troyey ciągnęli. Mącz 223b, 21a, 430d, 444a; ćiągńmy do obozá LeovPrzepSamb b4v; Rotmiſtrz ieden ciągnąc z rothą ſwą ná gránice/ miał nocleg w Biſkupiey wśi GórnDworz R4v; ſthąd go łácniey pożyć/ niż tám dáleko ćiągnąć BielSpr 59v, 48, 59 [2 r.], 59v [2 r.], 66v, 67v; BudBib Gen 12/9, Num 10/29, 14/25, 2.Par 25/11; BudNT Act 26/12; SkarŻyw 501; Więc gdy gdzie mieli ciągnąć/ dwá łodź iednę nieśli StryjKron 250; dowiáduiąc ſię/ ieſliby przyiacielſkim albo nieprzyiacielſkim obyczáiem ciągnął do Wołoch StryjKron 672, 81, 100, 120, 121 [3 r.], 130 (47); KochJez Bv, B3v [2 r.]; GórnRozm Mv; ActReg 3v; Phil C4; Ieſliż tedy ſąchmy pielgrzymy/ y do onego miáſtá ćiągniemy/ gdźie P. Bog náſz mieſzka WysKaz 5, 11; Szláchtá z Powiátów z ſwémi Káſztelany ná mieyſce poſpolitéy woynie náznáczoné niech ćiągnie SarnStat 301; KmitaSpit C3v.

ciągnąć skąd [w tym: z czego (17), „stamtąd” (5), „stąd” (4), od czego (3), „odtąd” (4), „skąd” (1)] (31): BielŻyw 149; HistAl K7; RVſſywſſy ſie y ćiągnąwſſy [Profectique] ſtąd ſynowie Iſráelſcy/ położyli ſie ná polach Moábſkich Leop Num 22/1, Iudic 9/43, 1.Mach 5/36; A wſzákże z gránic kroleſtwá náſzego niewinni ćiągnąć UstPraw D2, D2; BibRadz Ios 10/9; BielKron 48, 95, 158v, 191v, 192v (17); Byli też kowale co niedźwiadki cżynili żelázne/ [...] ktore po polu kłádli w táiemne mieyſcá/ s kąd nieprzyiaćiel ćiągnął BielSpr 9; Y ćiągnęli od gory Iehowy drogą trzech dni BudBib Num 10/33, Num 33/8; StryjKron 487, 522; KochJez B3v.

ciągnąć którędy [w tym: przez co (40), czym (5), nad czym (4), imo co (2), „kędy” (2), w czym (1), „ktorędy” (1)] (55): MiechGlab 6, 17, 39, 56; Caſtelląn onego powiatu wktorem ludzie cziągną ma pilnie opatrzać wedlug ſtatutu ktorego ma bydź yſtothnie wypelnienie ConPiotr 32; HistAl M2; BibRadz I 235c marg, 358c marg, Iudith 2/11, 13; Potym tenże gdy przez puſtynie beswodne ćiągnął/ woyſko/ y on ſam prágnienim vmierał OrzRozm N3v; proſząc ich/ áby przez ſwoie kráiny niedopuśćili ćiągnąć ich nieprzyiáćielom BielKron 226, 46v, 191v, 202, 215v, 221v (24); Drudzy ſą co przed Ceſárzem przodkiem chodzą dniem álbo dwiemá/ ći to z drogi ſprzątáią kędy ma ćiągnąć Ceſarz BielSpr 53, 9, 59; Iutro wroććie ſię á ćiągnićie ſobie wpuſzcżą drogą morzá Sufſkiego.BudBib Num 14/25; SkarJedn 254 [2 r.]; Litwá przez Mázowſze ćiągnąc plundruie. StryjKron 406 marg, 81 [2 r.], 91, 120, 121, 406; Nád tąż Lowoćią woyſko kilká dni ćiągnęło KochJez B3v, B2; Strzelby więc y ktorędy ciągnąc nie resolwowało się. ActReg 11; SarnStat 366, 902, 904; Przyſzło mu [Hekulesowi] ćiągnąć imo Kákuſowe progi KlonWor 23.

W charakterystycznych połączeniach: ciągnąć z (wielkim) ludem (38), (z) (wielką) mocą (mocami) (19), z wojskiem (4); ciągnąć wodą a. morzem i ziemią (9), ciągnąć zbrojnie (2); ciągnąć swoją głową (3), swoją osobą (2); ciągnąć pozad (1), przodkiem (z przodku) (3).

Zwroty: »ciągnąć w drogę« (1): Niech tych gęśi przeſtáną/ ciągnąc w drogę gonić. RejZwierz 102v.

»ciągnąć na pomoc, ku pomocy« [szyk zmienny] ( 7 : 1): powiádáiąc/ iż im ku pomocy ciągnie wiele ludzi przez Fránknoią [!]. BielKron 202v, 89v, 235v, 403v; Currere subsidio Ná pomoc ciągnąć. Mącz 73d; Ire opitulatum, Ku pomocy ciągnąć. Mącz 104b; BielSpr 41, 41v.

»ciągnąć ku potrzebie, bitwie, potykaniu« [szyk zmienny] (2 : 1 : 1): HistAl G8; ćięgni ze wſzemi krześćiány ku potrzebie tey z woyſkiem ſwoim BielKron 254, 56v; lecż y oſobá twoiá niech ćiągnie ku bitwie [et facies tua vadat in bellum]. BudBib 2.Reg 17/11.

»precz ciągnąć« (2): rozumiał ták Fáráo krol/ iż Zydowie precż ciągną BielKron 30v, 315.

»ciągnąć na wojnę, potrzebę wojenną, wojenną wyprawę« = in expeditionem educi Modrz; ire ad bellum a. ad praelium PolAnt [szyk zmienny] (17 : 1 : 1): Leop 3.Reg 22 arg; S tymi co ćiągnąc ná woynę ſzkodę czynią/ Hetman [...] może ſpráwiedliwoſć vczynić. UstPraw D2v, D2 [2 r.], D3; BibRadz 3.Reg 22/6, 15, 1.Par 12/19; Mącz 196b; Gdy ſam Ceſarz ſwoią glową ma ćiągnąć ná potrzebę woienną BielSpr 51; ModrzBaz 114; StryjKron 290, 747; áby Káſztelan gdy będźie miał ná woienną wypráwę [... ] ćiągnąć [ad bellicum expeditionem [...] prosecturus JanStat 715]/ cztérzy á namniéy trzy dni ná mieyſcu [,..] czekał. SarnStat 302, 432, 447, 493, 902 marg, 903.

Szereg: »iść i ciągnąć« (1): Y ćiągnął Abram idąc y ćiągnąc [eundo, et proficiscendo] ku południu. BudBib Gen 12/9.
b. Pojedynczo (17): á ſkrzyniá przymierza Iehowy ćiągnęła przed nimi [proficiscebatur ante eos] drogą trzech dni BudBib Num 10/33; Słońce też wſchodzi y záchodzi/ á do mieyſcá ſwego ćiągnie gdzie wſchodzi [ad locum suum transit ubi oritur. Vadit ad meridiem]. BudBib Eccle 1/5.
W przen (2): ABowiem pátrzay iáko Cnotá/ Rozum/ á Fortuná dáleko roznemi gośćińczy od ſiebie ciągną RejZwierc 22; KołakCath B4.
α. Wznosić się lub opadać (11): Ten co go viadł pies wśćiekły/ á ku ſercu mu iad ćiągnie/ boi ſye wody bárzo SienLek 151 v.
Zwroty: »ku dołu, na doł ciągnąć« [szyk zmienny] (3 : 1): ale iże wſzelka rzecż cięſzka ku dołu ćiągnie, przeto y ona flegma gruba á cięſzka ku nogam ſchodzi GlabGad Iv, D6, G7, Kv.

»ku gorze, wzgorę ciągnąć« [szyk zmienny] (2 : 2): Iakoż tego ieſt znak w płomieniu ogniowym ktory zawſze klinem ku gorze ciągnie GlabGad H7, D5v, G7, H7.

»ciągnąć k(u) ziemi« [szyk zmienny] (2): kámień k zyemi ćiągnie RejZwierz 115v; gdy duch chce ku niebu/ á ćiáło ćiągnie ku źiemi. LatHar 603.

β. Wynoś się, idź do diabła [w imp] (2): A ten zá nim z mácżugą/ ciągniſz iuż do ogniá. RejFig Bb5; iuż tám cięgni/ y s ſwoimi ſkoki RejZwierz 121.
14. intransit. Dążyć, zmierzać, skłaniać się, mieć za cel, starać się (34): BielKron 200; Congruenter naturae convenienterque vivere, Wedle tego yáko przirodzenie ćiągnie á yáko yey zdrowie nieſie żyć. Mącz 482a; SkarŻyw [282].

ciągnąć ku czemu (17): ku ſmierci ćiągnie przirodzenie BielŻyw 55, 146; iż wſzelka rzec ſtworzona żawſze ćiągnie ku doſkonałoſci ſwey. GlabGad A4v, L8v, 06; RejWiz 89; Olbrycht z Brandeburgu/ bacżąc iż ku zgodzie Mauryc ćiągnie/ niepodobáło ſie mu to BielKron 236v; BielSpr 57v; PaprPan Y2v; BielSjem 10; ArtKanc F10; Bo wiárá/ y práwo [...] zda ſye iż oboie ku iednému kréſu ćiągną to ieſt/ ku vtwiérdzeniu/ y beſpieczeńſtwu rzeczypoſpolitych KochWr 22; WujNT 705. Cf Ze zdaniem.

ciągnąć do czego (12): Záwżdy do tego ciągni co ieſt ku dobremu RejWiz 37, 78v; ábowiem áni robotá/ áni myſl/ áni náuká/ áni mądrość ieſt w piekle/ do ktorego ty ciągnieſz. BielKron 81v; MycPrz I A2; WierKróc B2; KochWr 23; WujNT Rom 7 arg; WysKaz 11; do tego końcá ćiągnie to źwierćiádło fortelow ludzkich y ten worek Iudaſzow. KlonWor ded **3v. Cf Ze zdaniem, Fraza.

Ze zdaniem celowym [w tym z zapowiednikami: k temu (3), do tego (1), na to (1); aby (5), (1)] (6): Przeto wſzelki ma ciągnąć aby miał mądroſć BielŻywGlab nlb 14, nlb 14; GlabGad L8v; Ktemuć ćiągną ći/ áby Tureckiego Bogá wwiedli miedzy Krześćiány GrzegRóżn B2; Studet rem ad arma deduci, Ná to ciągnie áby z tego woyná vrosłá. Mącz 423b; Przyrodzenie do tego ćiągnie [Fert hoc rerurn natura] [...]/ iż káżdy cżłowiek ma tych z ktoremi towárzyſkie żywie ModrzBaz 25v.

Przysłowie: Náturá cyągnie do ſwego. RejWiz 171 marg [idem] Cc8.
Szereg: »ciągnąć a mieć się« (1): boć wſſelka rzecż ku ſwemu końcowi pewnemu cyągnye y ma ſie. GliczKsiąż Ov.
15. intransit. Być podobnym, bliskim (o kształcie i barwie) (3):

ciągnąć ku czemu (2): Tkież [!] gdy czała głowa okrągła, godzi ſie aby też cżęſci iey to ieſt, cżłonki ku okrągłoſci ciągnęły. GlabGad B8v; ieſtli ona cżyrwonoſć ciągnie ku ſmiadoſci, zpaloną krew vkazuie. GlabGad P2v.

ciągnąć na co (1): Languescente colore in album, Przebiyáyąc álbo ćiągnąc ná białą fárbę. Mącz 183d.

*** Bez wystarczającego kontekstu (4): Derivo, Prowádzę wodę z kąd/ álbo do kądkolwiek. Et Metaphor, Ciągnę/ wiodę/ prziwodzę. Mącz 356d; Extringo [...] Z wierzchu ciągnąć. Mącz 421d; Greckie ſłowo Ago [...] nie iedno Láćinikom Arbitror/ á nam domnimam álbo pocżytam znácży/ ále y owſzem cżęśćiey známionuie/ żądam ćiągnę/ żonę albo pedzę/ wiodę BudNT Kk3; Calep 1077a.

Synonimy: 1. wlec, włoczyć; c. targać; 4. garnąć, kraść, porywać, rozchwycać, wydzierać; 6. męczyć, szarpać; 10. wykładać; b. natuchać, przyraczać, przywodzić, przyrzynać; 11. kusić, namawiać, nęcić, przywodzić, wabić, wieść; 13. brać się, iść, jechać, kwapić się, mknąć, postępować, pośpieszać, udawać się, wyruszać; 14. chcieć, mieć się, pragnąć.

Formacje pochodne: dociągnąć, naciągnąć, nadciągnąć, obciągnąć, ociągnąć, odciągnąć, pociągnąć, powciągnąć, powściągnąć, przeciągnąć, przyciągnąć, rozciągnąć, rozściągnąć, spowściągnąć, ściągnąć, uciągnąć, wciągnąć, wściągnąć, wyciągnąć, zaciągnąć, zawciągnąć, zawściągnąć; dociągać, naciągać, nadciągać, obciągać, ocięgać, odciągać, pociągać, podciągać, powciągać, powściągać, przeciągać, przyciągać, rozciągać, ściągać, uciągać, wciągać, wściągać, wyciągać, zaciągać, zapowściągać, zawciągać, zawściągać.

Cf CIĄGNĄCY, CIĄGNIENIE, CIĄGNION, CIĄGNISKORA

KW